16فرصت و تهدید‌ برای اقتصاد ایران

در این گزارش، ذخایر عظیم نفت و گاز، بخش کشاورزی قوی، صنعت گاز بکر برای جذب سرمایه‌گذاری، ذخایر بالای ارزی، وجود حساب ذخیره ارزی، سهمیه‌بندی بنزین، افزایش صادرات نفتی و غیرنفتی و وجود کشورهای مستعد شرق برای جایگزینی با غرب در بخش سرمایه‌گذاری و تجارت خارجی به عنوان فرصت‌ها و نقاط قوت اقتصاد ایران اعلام شد و مصرف فزاینده انرژی‌های فسیلی و یارانه بالای انرژی، فرسودگی تکنولوژی صنعت نفت و گاز، افزایش بدهی‌های بخش عمومی، تورم بالا، برداشت از حساب ذخیره ارزی برای هزینه‌های دولتی، تحریم‌ها، کاهش قیمت نفت و وابستگی بیش‌ از حد کشور به درآمدهای نفتی به عنوان تهدیدهای اقتصاد ایران برشمرده شد. بیزینس مانیتور در این گزارش یکی از نقاط قوت اقتصاد ایران را ذخایر غنی نفت و گاز طبیعی اعلام کرده است. ایران هم‌ اکنون پس از عربستان دومین ذخایر بزرگ نفت خام و پس از روسیه دومین ذخایر بزرگ و عظیم گاز جهان را در اختیار دارد. در کنار ذخایر نفت و گاز، اقتصاد ایران از بخش کشاورزی بسیار قوی سود می‌برد. از نقاط ضعف اقتصاد ایران نیز می‌توان به افزایش سریع و فزاینده انرژیهای فسیلی و هیدروکربنی در کنار عمر بالا و فرسودگی تکنولوژی بخش نفت و گاز اشاره کرد.

فرسودگی تکنولوژی نفت و گاز یک تهدید است

فرسودگی و عمر بالای تجهیزات و فناوری، تاثیر منفی زیادی بر صادرات نفت و گاز ایران داشته است. نقطه ضعف دیگر اقتصاد ایران افزایش مجدد بدهی‌های بخش عمومی است. به‌ رغم تلاش‌های انجام شده برای کاهش بدهیهای بخش عمومی طی سال‌های گذشته، بار دیگر شاهد افزایش بدهیهای دولت هستیم. به اعتقاد بیزینس مانیتور بخش گاز ایران هنوز به میزان کافی توسعه نیافته است و ایران می‌تواند از این بخش به عنوان یک فرصت بالقوه اقتصادی استفاده کند. بیزینس مانیتور در ادامه به تهدیدهای اقتصادی ایران اشاره می‌کند و می‌نویسد،‌ کاهش قیمت نفت تاثیر منفی شدیدی بر اقتصاد ایران خواهد داشت. گرچه صندوق ذخیره ارزی برای حمایت از اقتصاد ایران در زمان کاهش قیمت نفت تاسیس شده است،‌ ولی این صندوق تاکنون برای تامین مالی هزینه‌های فزاینده دولت به کار رفته است.

نرخ رشد اقتصاد ایران به 3/5 درصد رسید

رشد اقتصادی ایران طی سال 2007 میلادی به لطف افزایش هزینه‌های دولتی به بیش از 3/5 درصد رسید ولی این رقم طی سال 2008 به علت افزایش فشارهای تورمی، ادامه نااطمینانی سیاسی و سوءمدیریت اقتصادی به کمتر از 8/4 درصد خواهد رسید. افزایش رشد اقتصادی ایران طی سال 2007 وابستگی زیادی به رشد درآمدهای نفتی داشته است. رشد واقعی تولید ناخالص داخلی ایران در بخش غیرنفتی طی سه ماه سوم 2006 به 2/6 درصد، سه ماه دوم 2006 به 7/4 درصد رسیده است و این ارقام برای بخش نفت به ترتیب 5/6 و 3/5 درصد بوده است. از نقطه‌نظر هزینه‌ها، تولید ناخالص داخلی ایران طی سه ماه سوم 2006 بیش از 9/4 درصد و طی سه ماه دوم 2006 کمتر از 9/2 درصد رشد داشته است که این مساله به علت کاهش مصرف بخش خصوصی بوده است. مصرف بخش خصوصی بیش از نیمی از تولید ناخالص داخلی ایران را تشکیل می‌دهد. البته این مساله با افزایش رشد تشکیل سرمایه ثابت جبران شده است. رشد تشکیل سرمایه ثابت از 3/6 درصد در سه ماه دوم 2006 به بیش از 6/10 درصد در سه ماه سوم افزایش یافته است در این مدت مصرف بخش عمومی نیز با نرخ 7/17 درصد طی سه ماه سوم 2006 افزایش داشته است که این رقم از سه ماه دوم سال 2002 بی‌سابقه بوده است. این رقم طی سه ماه دوم 2006 کمتر از 3/1 درصد و سه ماه نخست 2006 کمتر از 7/12 درصد بوده است. این مساله نشانگر افزایش شدید هزینه‌های دولت است. افزایش قیمت سبد نفتی اوپک از 9/60 دلار در سال 2006 به بیش از 5/62 دلار در سال 2007 خبرخوبی برای کشورهای نفت‌خیز از جمله ایران به شمار می‌رود و این رقم طی سال 2008 به کمتر از 5/58 دلار خواهد رسید. نکته قابل توجه این است که اقتصادهای نفتی همواره نمی‌توانند به افزایش قیمت نفت دلخوش کنند. قیمت نفت طی روزهای نخستین 2008 کمتر از 5 درصد رشد داشته است.

تولید روزانه نفت ایران به 29/4 میلیون بشکه افزایش یافت

براساس آمارهای بیزینس مانیتور، تولید نفت ایران طی سال 2007 با 3/1 درصد افزایش به 29/4 میلیون بشکه در روز رسیده است و این میزان طی سال 2008 حدود 4/0 درصد رشد خواهد داشت. ظرفیت پالایشگاهی ایران نیز امسال 6/17 درصد افزایش خواهد یافت. در حالی ‌که بخش نفت 11 درصد تولید ناخالص داخلی ایران را طی سال 2005 تشکیل داده است، این بخش بیش از 80 درصد صادرات کل صادرات ایران را شامل شده است. بنابراین کاهش رشد تولید نفت، آثار زیادی بر اقتصاد ایران خواهد داشت. گرچه مقامهای ایران این مساله را پذیرفته‌اند که افزایش سقف تولید نفت نیازمند سرمایه‌گذاری‌های بیشتری است ولی فشارهای آمریکا، دسترسی ایران به منابع مالی خارجی را محدود کرده است. براساس آمارهای رسمی، ایران برای افزایش تولید نفت به بیش از 5 میلیون بشکه در روز به 100 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارد و در غیر این صورت، تولید نفت ایران هرسال 5 درصد کاهش خواهد یافت. ایران برای تامین مالی پروژه‌های نفتی خود به چین و روسیه روی آورده است.

برداشت بی‌رویه از حساب ذخیره ارزی به ضرر اقتصاد ایران است

تمایل دولت برای اتخاذ سیاست کاهش نرخ سود بانکی و همین‌طور اصرار بر استفاده از صندوق ذخیره ارزی برای تامین هزینه‌های دولت، نمی‌تواند آینده روشنی را برای اقتصاد ایران ترسیم کند.

تولید ناخالص داخلی ایران در سال 2012 به 625 میلیارد دلار می‌رسد

تولید ناخالص داخلی ایران طی سال 2005 به 74/188 میلیارد دلار، سال 2006 به 58/218 و سال 2007 به 37/242 رسیده است و این رقم طی سال 2008 به 42/281 میلیارد دلار خواهد رسید. این رقم طی سالهای 2009 به 65/353، سال 2010 به 61/432، سال 2011 به 70/542 و سال 2012 به بیش از 86/625 میلیارد دلار خواهد رسید. نرخ رشد اقتصادی ایران طی سال 2005 به 4/5 درصد، سال 2006 به 7/5، سال 2007 به 3/5 درصد رسیده است و این رقم طی سال 2008 به کمتر از 8/4 درصد خواهد رسید. رشد اقتصادی ایران طی سالهای 2009 به 7/4 درصد، 2010 به 5/4 درصد، 2011 به 6/4 درصد و سال 2012 به کمتر از 7/3 درصد خواهد رسید.

درآمد سرانه ایرانی‌ها به 3424 دلار افزایش یافت

درآمد سرانه هر ایرانی نیز طی سال 2005 به 2715 دلار، 2006 به 3116 دلار، 2007 به 3424 دلار رسیده است و این رقم طی سال 2008 به 3940 دلار خواهد رسید. این رقم طی سالهای 2009 به 4906 دلار، 2010 به 5947 دلار، 2011 به 7148 دلار و سال 2012 به بیش از 8449 دلار خواهد رسید.

بحران مالی در بازارهای بین‌المللی، تاثیر چندانی بر اقتصاد ایران نخواهد داشت

با توجه به ارتباط اندک ایران با بازارهای مالی پیشرفته جهان، بحران مالی موجود در بازارهای بین‌المللی، تاثیر چندانی بر اقتصاد ایران نخواهد داشت. با توجه به محدودیتهای مالی اعمال شده از سوی آمریکا، ایران برای تامین مالی پروژه‌های اقتصادی خود با مشکلاتی روبرو است. کاهش احتمالی رشد اقتصادی آمریکا و اروپا می‌تواند موجب کاهش قیمت نفت شود. ایران برای تامین نیازهای اقتصادی خود بیش از حد به دلارهای نفتی وابسته شده است. بنابراین ایران در برابر کاهش قیمت نفت هیچ‌گونه مصونیتی ندارد.

تورم برای اقتصاد ایران یک چالش مهم است

افزایش تورم نیز یکی از مهمترین چالشهای اقتصادی ایران به شمار می‌رود. شاخص هزینه‌های مصرفی در اوایل خرداد گذشته کاهش یافته بود و به 1/16 درصد رسید. شاخص قیمتهای تولید نیز با کاهشی چشمگیر به کمتر از 2/15 درصد رسیده بود. رشد نقدینگی در اقتصاد ایران طی سال 2006 بیش از 4/39 درصد بوده است که این مساله موجب افزایش قیمت اجاره بهای مسکن و افزایش قیمت مواد غذایی شده است. در نتیجه سیاست‌‌های دولت که موجب افزایش هزینه‌ها شده است، کسری مالی در سال 2007 میلادی به بیش از 2/5 درصد تولید ناخالص داخلی رسیده است. این رقم در سال 2006 به کمتر از 8/4 درصد رسیده بود. در حالی‌ که اکثر کشورهای نفت‌خیز منطقه با مازاد بودجه و افزایش ذخایر ارزی روبرو شده‌اند، ایران تنها با مازاد 3/6 میلیارد دلاری روبرو است که این رقم نمی‌تواند چندان امیدوارکننده باشد. به‌رغم این واقعیت که ایران یکی از بزرگترین تولید کنندگان نفت جهان به شمار می‌رود، صندوق سرمایه‌گذاری ابوظبی بیش از 500 تا 750 میلیارد دلار سرمایه در اختیار دارد.

اصلاحات ساختاری و نهادی در دولت

رییس‌جمهور طی ماه‌های اخیر اصلاحات ساختاری و نهادی زیادی به‌خصوص در زمینه سیاستگذاری انجام داده است. این اصلاحات شامل منحل کردن سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی است که رییس‌جمهور با این اقدام عملا کنترل نظام بودجه‌ریزی و برنامه‌ریزی کشور را به طور مستقیم در دست گرفت. در کوتاه‌مدت ممکن است افزایش قیمت نفت آثار مثبتی برای اقتصاد ایران داشته باشد. قیمت سبد نفتی اوپک طی سال 2007 به بیش از 5/63 دلار می‌رسد و این رقم طی سال 2008 به بیش از 5/68 دلار خواهد رسید.

تراز پرداخت‌های خارجی در ایران مثبت شد

نفت موجب مثبت شدن تراز پرداخت‌ها شده است ولی عوامل سیاسی هنوز یک تهدید به شمار می‌رود. افزایش قیمت نفت موجب مازاد تراز تجاری ایران معادل 1/11 درصد کل تولید ناخالص داخلی خواهد شد. افزایش تولید اوپک نیز در مورد ایران قابل چشم‌پوشی است چرا که ایران به علت افزایش عمر چاه‌های نفت و محدود بودن ظرفیت پالایشگاهی قادر به تامین سهمیه تولید خود در اوپک نیست. از جولای 2005 سهمیه تولید ایران در اوپک به 11/4 میلیون بشکه در روز تعیین شد ولی تولید نفت ایران در مارس 2007 به کمتر از 81/3 میلیون بشکه در روز رسیده است. نفت بیش از 70 درصد کل صادرات ایران را تشکیل می‌دهد. براساس آمارهای بیزینس مانیتور، صادرات نفت و گاز ایران طی سال 2007 حدود 6/3 درصد کاهش داشته است. صادرات نفت ایران طی سال 2008 بیش از 9/2 درصد و سال 2009 بیش از 7/0 درصد رشد خواهد داشت. ارزش کل صادرات نفتی ایران طی سال 2007 به 9/60 میلیارد دلار می‌رسد.

سهمیه‌بندی بنزین به افزایش تراز تجاری ایران کمک خواهد کرد

اگر سهمیه‌بندی بنزین با موفقیت اجرا شود، میزان واردات بنزین کاهش خواهد یافت و این به افزایش تراز تجاری ایران کمک خواهد کرد. مازاد تجاری ایران طی سال 2008 میلادی به کمتر از 5/11 درصد تولید ناخالص داخلی خواهد رسید. این رقم طی سال 2006 بیش از 4/12 درصد تولید ناخالص داخلی بوده است. ایران قصد دارد میزان تولید نفت خود را تا سال 2010 میلادی به 5 میلیون بشکه در روز افزایش دهد که با توجه به شرایط سیاسی موجود و نیاز ایران به سرمایه‌گذاری‌های خارجی، رقم 5 میلیون بشکه در روز خوش‌بینانه است. غلامحسین نوذری وزیر نفت ایران طی ماه نوامبر اعلام کرد، تولید نفت این کشور تا سال 2014 به بیش از 7 میلیون بشکه در روز افزایش خواهد یافت. این در حالی است که اکثر میدانهای گازی ایران به میزان کافی توسعه پیدا نکرده است. شرکت‌های رویال داچ شل و رپسول که قصد سرمایه‌گذاری در پروژه‌های گازی ایران را داشتند، امضای قرارداد نهایی با ایران را به تعویض انداخته‌اند.

چرخش ایران به سمت شرق

در حالی‌ که میزان مبادلات تجاری ایران با شریک سنتی خود یعنی اروپا کاهش داشته است، کشورهای آسیایی آماده جایگزینی کشورهای اروپایی در ایران هستند. صادرات اروپا به ایران از 9/12 میلیارد یورو در سال 2005 به کمتر از 3/11 میلیارد دلار در سال 2006 کاهش داشته است.

چین جای خالی آلمان در تجارت با ایران را پر می‌کند

به نظر می‌رسد چین و شرکتهای چینی به سرعت جای آلمان را در مناسبات تجاری با ایران خواهند گرفت. آلمان طی سال‌های گذشته بزرگترین صادرکننده به ایران به شمار می‌رود. چرخش ایران به سمت شرق در نتیجه فشارهای آمریکا بوده است. اسدالله عسگراولادی رییس اتاق بازرگانی مشترک ایران و چین در این باره می‌گوید: ما باید به سمت شرق حرکت کنیم.

صادرات ایران به 82 میلیارد دلار رسید

کل صادرات ایران طی سال 2003 به 99/33 میلیارد دلار، سال 2004 به 85/43، سال 2005 به 01/60، سال 2006 به 18/76، سال 2007 به 97/81، سال 2008 به 71/90،‌ سال 2009 به 18/85، سال 2010 به 60/84، سال 2011 به 40/87 و سال 2012 به بیش از 67/86 میلیارد دلار خواهد رسید. واردات نیز طی سال 2003 به 56/29 میلیارد دلار، سال 2004 به 20/38، سال 2005 به 97/40،‌ سال 2006 به 39/45، سال 2007 به 20/51، سال 2008 به 70/54،‌ سال 2009 به 57، سال 2010 به 70/58، سال 2011 به 60 و سال 2012 به بیش از 60 میلیارد دلار خواهد رسید.

ذخایر ارزی ایران در سال 2012 به 140 میلیارد دلار می‌رسد

ذخایر ارزی ایران طی سال 2003 به 51/25 میلیارد دلار، سال 2004 به 79/33، سال 2005 به 48/45، سال 2006 به 61/59، سال 2007 به 79/73، سال 2008 به 98/88، سال 2009 به 97/101، سال 2010 به 20/114، سال 2011 به 72/126 و سال 2012 به بیش از 07/139 میلیارد دلار خواهد رسید. تولید نفت ایران نیز طی سال 2003 روزانه به 183/4 میلیون بشکه، سال 2004 به 248/4، سال 2005 به 267/4، سال 2006 به 343/4، 2007 به 285/4، سال 2008 به 3/4، سال 2009 به 340/4، سال 2010 به 400/4، سال 2011 به 500/4 و سال 2012 به بیش از 500/4 میلیون بشکه در روز خواهد رسید.