عراق آرام‌آرام، آرام می‌شود

سپاه بدر از یک سو و مقتدی صدر از سوی دیگر مواضع سیاسی ضد اشغال اتخاذ کردند‌. با این روش بود که خود را در عراق تثبیت کردند‌‌‌. بسیاری از گروه‌های سیاسی شیعه و سنی عراق احساس کردند که نمی‌توان این نیرو را نادیده گرفت.

به ویژه آنکه سپاه مهدی به لحاظ طبقات اجتماعی اقشار تهیدست‌، فقیر و مستضعف را پوشش داده بود تا هم به تامین معیشتش بپردازند و هم به لحاظ سیاسی در اردویی که نزدیک‌ترین مواضع را به خودشان دارد مستقر بشوند.

سپاه مهدی این چنین شکل گرفت‌. به نظر می‌رسد رویدادهای کربلا به مناسبت 15 شعبان سالروز ولادت امام مهدی(‌عج‌) به مقتدی صدر پیام داد که بسیاری از نیروهای این سپاه در مسیری جدا از استراتژی اعلام شده سپاه مهدی حرکت می‌کنند احتمال دارد خلاف منافع این گروه و سیاست‌هایش فعالیت کنند‌. درگیری‌های خونین کربلا نشان داد این اتفاق افتاده است. از یک سو سپاه مهدی با روند سیاسی موجود در عراق به مخالفت برخاست‌، از سوی دیگر در درگیری‌های ناصریه و العماره امکانی فراهم کرد تا نیروهایی از بیرون مرزهای عراق وارد این کشور شده و از صحنه عراق به عنوان عرصه‌ای برای رویارویی با نیروهای چند ملیتی بهره ببرند‌.

بازسازی تشکیلاتی

سپاه مهدی تبدیل به نیرویی شد که به لحاظ امنیتی بسیار وسیع بود‌. مقتدی صدر به این نتیجه رسید که باید فعالیت سپاه مهدی را به حال تعلیق در آورد تا بتواند این سپاه را از لحاظ تشکیلاتی بازسازی کند.

با توجه به توافق با نوری المالکی برای وارد کردن نیروهای بعثی به ارتش عراق به نظر می‌رسد در بازسازی تشکیلاتی سپاه مهدی و مقتدی صدر به سوی سیاسی کردن این سپاه حرکت خواهند کرد و صیغه نظامی‌اش را کاهش خواهد داد و این سپاه بسیاری از نیروهایش را در سیستم جدید ارتش عراق تعبیه کند.

معنای ضمنی این حرکت برای دولت نوری المالکی و نیروهای آمریکایی که خود را آماده نبرد با این سپاه  می‌کردند مثبت است‌. به سپاه مهدی هم مصونیتی داد تا با نیروهای چند ملیتی درگیر نشوند.

آرام آرام عراق به سمت محدود‌سازی نیروهای شورشی مخالف حضور بیگانگان می‌رود‌. از سویی سپاه مهدی از صحنه رویارویی با نیروهای چند ملیتی خارج می‌شود‌، از سوی دیگر احزاب سنی در حال بررسی احتمال همکاری با دولت نوری المالکی هستند‌.

بنابراین ما در آینده شاهد خواهیم بود که نیروهای شورشی کاملا محدود خواهند شد‌. هویت و مقاصدشان مشخص می‌شود و در نتیجه غلبه بر آنها راحت‌تر خواهد بود‌. ارتش آمریکا بیانیه‌ای صادر کرد و در آن از تعلیق فعالیت‌های سپاه مهدی ابراز خشنودی کرد‌. ارتش آمریکا اعلام کرده اگر این اتفاق بیفتد ـ تعلیق فعالیت‌های سپاه مهدی ـ تمام نیروهایش را برای مبارزه با القاعده و شورشان بسیج می‌کند و دیگر درگیر مبارزه با این سپاه نمی‌شوند‌. در ضمن چندی پیش یکی از سناتورهای برجسته حزب جمهوری‌خواه آمریکا اعلام کرده بود که ارتش آمریکا باید از عراق خارج بشود‌. چندی است حملات انتحاری در بصره کاهش پیدا کرده آیا تمام این تحولات را می‌توان این چنین تحلیل کرد که آمریکا تلاش می‌کند تا فضای سیاسی و نظامی عراق را آرام می‌کند تا کم کم از عراق بیرون بیاید‌؟ نیروهای آمریکایی بخشی از بازیگران صحنه عراق محسوب می‌شوند‌. اگر چه سهم خیلی بالایی می‌توان به آنها داد ولی آنها تنها بازیگر صحنه عراق نباید تلقی کرد‌. چرا که خود سپاه مهدی به صرف وجودش می‌توانست نیروهای آمریکایی را به چالش بکشد و چنانچه ارتش آمریکا اعلام کرده استقبال کرده از تحول در سپاه مهدی‌، این علامت نشان می‌دهد نیروهای زیادی را اختصاص داده بود برای رویارویی احتمالی با سپاه مهدی.

من می‌توانم بگویم نیروهای آمریکایی‌، سپاه مهدی و نیروهای فعال عراق به این نتیجه رسیدند که عراق راه‌حل نظامی ندارد و باید به پروسه سیاسی پیوست‌.

ادغام در روند سیاسی

یک سری نیروها هستند که عمدتاً از بیرون مرزهای عراق وارد شده‌اند‌، اینها به هیچ یک از این روندها وفادار نیستند و ایمان ندارند. با تقویت روند سیاسی و پیوستن سپاه مهدی به روند سیاسی و فعال شدن جناح‌های اهل سنت مخالف نیروهای آمریکایی در موافقت با مالکی و دستیابی به یک توافق سیاسی با آنها صحنه عراق به این شکل ترسیم خواهد شد و جغرافیایش را این چنین می‌توان توصیف کرد‌: نیروهای بالقوه مخالف حضور نظامیان چند ملیتی آرام آرام به روند سیاسی می‌پیوندند و آرام آرام صحنه برای تکروی و منفرد شدن درگیری‌های نظامی به نیروهای خارج از مرزها مثل القاعده و... محدود می‌شود.

در نتیجه صحنه عراق به این سمت حرکت می‌کند که معلوم می‌شود دشمن آمریکا در صحنه عراق چه کسی است‌. نیروهای آمریکایی خوش شانسی آوردند‌. خوش‌شانسی‌شان این است که نیروهای شبه‌نظامی در عراق به بن‌بست رسیدند و این موضوع موجب شد روندهای سیاسی تقویت شود‌.

تا سه هفته قبل امکان تغییر دولت مالکی وجود داشت ولی با توافق با کردها و پیوستن پاره‌ای از جناح‌های اهل سنت به این توافق یا احتمال توافق بعدی بقایا یا دیگر نیروهای اهل سنت همه این تحولات به رایان کروکر نماینده آمریکا در عراق این امکان را داد که روند سیاسی عراق را به صورت خوش‌بینانه شکل دهد.

در نتیجه هم اکنون هویت نیروهای مخالف نیروهای چند ملیتی کاملاً مشخص است‌. از سوی دیگر به دنبال افزایش تهدید‌های مربوط به آمریکا و ایران و چالش‌های مربوط بین دو کشور به نظر می‌رسد که ایران تلاش می‌کند در ارتباط با صحنه عراق اقدام به تغییر پاره‌ای از راهبردها از طریق وادار کردن سپاه مهدی به پیوستن به روند سیاسی و از طریق کنترل مرزها برای عدم ورود نیروهای شورشی یا خارج شدن نیروهای شورشی به سمت مرزهای عراق در عرصه عملی کرده است.

همه این اقدامات کمک کرد که ضریب ناامنی عراق کاهش پیدا کند و روند سیاسی غلبه کند بر روندهای دیگر‌. این موضوع را به حساب موفقیت نیروهای آمریکایی نمی‌گذارم بلکه به حساب چند عامل و متغیر می‌گذارم‌:

1-‌‌ نیروهای شبه‌نظامی سپاه مهدی به بیهودگی عمل نظامی‌شان پی برده‌اند‌.

2-‌ نیروهای اهل سنت مخالف حضور نیروهای خارجی به این نتیجه رسیدند که کشورهای عربی مثل عربستان‌، مصر و کویت از ادامه همکاری با آنها برای غلبه بر سازه فعلی دولت عراق در اثر فشارهای خانم رایس و توافقاتی که به عمل آمده سرباز می‌زنند‌. در نتیجه آنها خود را بی‌پناه دید‌ند و پیوستن به روند سیاسی را در اولویت قرار دادند.

3-‌ تغییر راهبردها و تدابیر تاکنیکی ایران در صحنه عراق در رابطه با نیروهای آمریکایی به کاهش تنش‌ها در عراق و استفاده از آنها در پرونده‌های دیگر مثل مناسبات ایران و آمریکا کمک کرد‌. این سه متغیر کمک کرد ضریب امنیتی عراق به اصطلاح بالا برود و ناامنی کاهش پیدا کند و روند سیاسی بر سایر روندها تقدم پیدا کند‌. سپاه مهدی نیروی شبه‌نظامی‌اش را منحل خواهد کرد و به روند سیاسی می‌پیوندد.

 نیروی اهل سنت مخالف حضور نیروهای آمریکایی مثل حزب اسلامی عراق و جبهه التوافق به این سمت خواهند رفت که برای سهم‌گیری از قدرت آینده توافقات بیشتری با ائتلاف شیعه عراق و کردها به عمل آورند و آرام آرام به روند سیاسی خواهند پیوست‌. فعال شدن مذاکرات ایران و آمریکا در صحنه عراق در آینده و عملی شدن پاره‌ای از توافقات به ویژه در چارچوب کمیته امنیتی مشترک عراق‌، آمریکا و ایران علائم مثبتی خواهد بود از موفقیت سناریوی جدید‌.

رسانه‌ها می‌گویند مقتدی صدر رئیس سپاه مهدی‌، زمام امور از دستش در رفته و دیگر قادر به اداره این سپاه نیست.

من در ارزیابی اولیه به صورت غیرمستقیم اعلام کردم‌، شما الان صراحتاً از من می‌پرسید که آیا زمام امور و کنترل سپاه مهدی در عرصه مدیریت و فرماندهی از دست رفته یا نه‌. من این را به صورت قطعی نمی‌توانم بگویم به دلیل اینکه هر یک از بازیگران اگر می‌خواست سپاه مهدی انسجام و راهبردهایش حفظ شود می‌توانست وارد عمل شود تا سپاه را از تعلیق فعالیت‌هایش باز دارد‌. باید این را با متغیرهای دیگری سنجید‌. اگر ایران می‌خواست چنین عملی را انجام بدهد از تعلیق فعالیت شبه‌نظامیان سپاه مهدی جلوگیری می‌کرد‌.

احمد الشیبانی از نزدیکان مقتدی صدر با الجزیره گفت‌و‌گویی کرده و گفته که 6 ماه تعلیق شامل مبارزه با اشغالگران نمی‌شود‌. ایشان در واقع به نوعی صحبت‌های مقتدی صدر را تکذیب کرده‌. این تناقض در گفته‌های دو مقام برجسته سپاه مهدی را چگونه ارزیابی می‌کنید‌.

احمد الشیبانی قصد دارد بگوید تعلیق سپاه مهدی به معنای توقف مبارزه با اشغالگران نیست‌. سپاه مهدی در موزائیک عراق جزء نیروهای مخالف اشغال است. منتها این اشغال را یک وقت از طریق فعالیت‌های مقاومت مسلحانه دنبال می‌کند یک وقت از طریق مبارزه سیاسی علیه اشغالگرا‌ن.

سپاه مهدی در حالت تعلیق فعالیت مقاومت گونه است‌. در آینده مقاومت این سپاه از عرصه فعالیت نظامی به فعالیت غیرمسلحانه سیاسی تغییر خواهد کرد‌. من تردید ندارم که مقتدی صدر استراتژی مقاومت علیه اشغالگران را در چارچوب به اصطلاح سیاسی دنبال خواهد کرد تا هم ابتکار عمل را در دست بگیرد و هم از به اصطلاح رخنه پاره‌ای از نیروهایی که مقاصد و راهبردهای دیگری در سپاه مهدی دارند جلوگیری کند.

به نظر می‌رسد در 6 ماه آینده غلبه و تقدم فعالیت مقاومت‌گونه سیاسی سپاه مهدی را شاهد خواهیم بود تا بتواند موقعیت خود را در بافت نظامی عراق حفظ و نیروهایش را با توافق نیروهای دولت نوری المالکی به تشکیلات جدید ارتش عراق منتقل کند تا از بار سنگین فرماندهی و تامین معیشت آنها رها شود.

در نتیجه اتفاقی که می‌افتد این گونه خواهد بود که سپاه مهدی ثقل سیاسی‌اش را حفظ خواهد کرد و ثقل نظامی‌اش را به ارتش منتقل خواهد کرد‌.