میراث بوش چیست؟

الف – اهداف پایدار آمریکا و مهندسی منطقه خاورمیانه در دوران بوش از بعد از جنگ جهانی دوم که آمریکا به عنوان قدرت جهانی در عرصه خاورمیانه ظاهر شد تا کنون اهداف کم‌ و بیش پایداری را در منطقه خاورمیانه دنبال کرده است که عبارتند از تأمین امنیت خطوط انرژی و اطمینان یافتن از جریان عادی شریان‌های نفتی، تأمین امنیت اسرائیل، حفاظت رژیم‌های دوست و وابسته و جلوگیری از قدرت گرفتن جریان‌های رادیکالی ضد آمریکایی.

اهداف پایدار مزبور، با غلظت و شدت‌های مختلف، دگرگونی‌های زیادی در پردازش جزئی‌تر و اجرا در متن‌های مختلف تاریخی همراه بوده‌اند ولی در بطن و محور سیاست خاورمیانه‌ای آمریکا، حضور دائمی داشته‌اند.

به عنوان مثال مبارزه با رادیکالیسم، در قالب مبارزه با کمونیسم، مبارزه با پان عربیسم و ناصریسم، مبارزه با بنیادگرایی اسلامی و مبارزه با تروریسم تغییر شکل داده ولی همگی از هدف پایدار آمریکا برای مبارزه، مخالفت و مهار هر جریان فکری ـ سیاسی که هژمونی آمریکا را به چالش بطلبد،‌ خبر می‌دهد.

در خصوص حفاظت از رژیم‌های دوست آمریکا هم باید گفت که در مورد چگونگی حفاظت و حمایت از آن رژیم‌ها و اینکه کدامیک اولویت‌های درجه یک هستند، همیشه در واشنگتن شاهد مباحثات و مجادلاتی (debates) بوده‌ایم ولی در این تردید نبوده که تقویت دوستان و حامیان آمریکا، عنصری پایدار در سیاست خاورمیانه‌ای آن کشور بوده است.

حتی در مواردی که واشنگتن نسبت به برخی حاکمان خاورمیانه‌ای که از دوستانش محسوب می‌شده‌اند خرده گرفته یا انتقاد و عملی علیه آنها انجام داده، هدف نهایی، قدرت بخشیدن به جناح‌هایی بوده است که فکر می‌کرده برای تأمین منافع آمریکا بهتر هستند.

دولت بوش اما با ظاهری متفاوت درباره خاورمیانه وارد بازار مکاره سیاست در این منطقه شد. دولت بوش با مجموعه‌ای از ایده‌هایی که در سالیان اولیه به قدرت رسیدن عرضه کرد، نشان داد که در پی مهندسی اجتماعی گسترده‌ای در خاورمیانه است.

در این مهندسی اجتماعی همچنان اهداف اصلی سیاست دیرپای واشنگتن پایداری تاریخی خود را نشان دادند. البته در مورد حمایت از رژیم‌های دوست، زمزمه‌هایی جدید شنیده شد. برخی عناصر کلیدی دوره اول ریاست جمهوری بوش نظیر دیوید فرام (David Frum) و ریچارد پرل (Richard Pearl) آشکارا با اشاره به اینکه تلاش برای حفظ ثبات (Stability) باعث رشد رژیم‌های فاسد شده، از لزوم ایجاد تغییر در خاورمیانه سخن گفتند.

ولی در ورای این زمزمه‌ها، باز پایداری در اهداف سیاست خاورمیانه‌ای آمریکا به چشم می‌خورد. در حقیقت، افراد جدید می‌گفتند از رژیم‌های حامی واشنگتن باید حمایت کرد ولی حامیان واشنگتن، رژیم‌هایی هستند که بسیار مستقیم‌‌تر توسط آمریکا انتخاب می‌شوند.

تحولات یازدهم سپتامبر 2001 (شهریور 1380)، مهندسی جدید آمریکا برای خاورمیانه - در عین حال پایداری اهداف محورین و بنیادین - را روشن‌تر کرد؛ توسعه دموکراسی از طریق ایجاد تغییرات دموکراسی ساختاری در ماهیت رژیم‌ها حتی از طریقه به کارگیری قدرت نظامی، تأکید بر مبارزه با تروریسم به عنوان چهارچوب کلان شکل‌دهند‌ه به حرکت‌های هژمونیک منطقه‌ای خاورمیانه حتی در حد تغییر در ستون دروس مدارس کشور‌های خاورمیانه و سیاست اعمال قدرت حتی به قیمت بی‌اعتنایی به افکار عمومی جهانی از عناصر اصلی مهندسی اجتماعی آمریکا در خاورمیانه در دوران بوش بود.

نیروی محرکه این معماری گسترده در داخل آمریکا، گروه اندک ولی عمیقاً سرسخت و مصمم نومحافظه‌کار بودند که بی‌محابا می‌خواستند از طریق دروازه اشغال نظامی عراق در آوریل 2003 (فروردین 1382)، خاورمیانه را دموکراتیک کنند، برتری اسرائیل در منطقه را جا بیندازند،‌ به دردسرهای متصور از ناحیه جمهوری اسلامی ایران حتی با به کارگیری قدرت نظامی خاتمه دهند و خاورمیانه‌ای بنا کنند که آمریکای هژمون، نه فقط نظم‌دهنده به مناسبات استراتژیک، بلکه الگوی همه جانبه دولت‌ها و ملت‌ها در ابعاد گوناگون زندگی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی شود؛ اما چنین نشد.

واقعیت‌های منطقه‌ای، تصوری بودن مهندسی اجتماعی خاورمیانه‌ای بوش را ثابت کرد. اشغال عراق نه فقط دروازه‌ای برای دموکراتیک کردن خاورمیانه شد، بلکه مدخلی برای ورود آمریکا به عرصه‌ای شد که لحظه به لحظه آن دردسر، چالش و دلمشغولی است.

کار عراق به جایی رسید که در حال حاضر که به گفته آقای استافن دومیستر (Staffen De Mistra)، فرستاده ویژه دبیر‌کل سازمان ملل متحد در امور عراق، روزانه 90 حادثه امنیتی رخ می‌دهد. اوضاع بهبود یافته است چون تا 2 ماه قبل روزانه 300 حادثه ثبت می‌شد. هر چند عراق تنها معضل مهندسی اجتماعی گسترده آمریکا در خاورمیانه نبود و سایر ابعاد طراحی آمریکا در خاورمیانه نظیر قضیه لبنان، فلسطین، ایران و دموکراسی‌سازی در این منطقه نیز با چالش‌های عمده‌ای روبه‌رو شد، این دروازه عراق بود که کاخ رویایی و ایدئولوژیک نئومحافظه‌کاران را در واشنگتن فرو ریخت و در نبرد ایدئولوژی و بوروکراسی، به مرور، کهنه‌کاران دستگاه‌های اجرایی، فرصت و فضای بیشتری در تعیین و تعدیل سیاست خاورمیانه‌ای واشنگتن یافتند و این توجیه‌کننده دگرگونی در ریشه‌های داخلی سیاست خارجی آمریکا در این منطقه در ایام اخیر است.

ب – نبرد بوروکراسی و ایدئولوژی در واشنگتن در یکسال گذشته همچنان تداوم یافت و در پی انتخابات کنگره و باخت استراتژیک جمهوری‌خواهان و برکناری رامسفلد و افتضاحات اخلاقی ولفوویتز به اوج رسید.

ولفوویتز که به امتیاز‌دهی به دوست دختر ترک‌تبارش متهم شده بود از پستش کناره‌گیری کرد و به جمع تندروهایی پیوست که از دولت بوش جدا شدند.

بوروکرات‌هایی مانند رابرت گیتس وزیر دفاع کنونی و کاندولیزا رایس وزیر امور خارجه در اثر واقعیتهای عملی در خاورمیانه به تدریج مسیر اجرایی سیاست آمریکا در منطقه را از روش‌های ایدئولوژیک به روش‌های واقع‌گرایانه تغییر دادند و هنوز در میانه نبرد به کار خود ادامه می‌دهند.

این نبرد، نه نبردی ساده و نه نبردی بین فرشتگان و دیوان است. گیتس و رایس هر دو از نزدیکان و افراد مورد اعتماد بوش هستند. آنها در برخی آرمان‌ها، با نومحافظه‌کاران هم، پیوندی داشته و قرابت‌های سیاسی دارند اما آشکارا بین آنها و چنی‌ - (chany) معاون ریاست جمهور که هنوز سنگر اصلی نئومحافظه‌کاران در دولت بوش است- تفاوت دیدگاه و روش وجود دارد. این تفاوت بیش از هر چیز در بحث قضیه حمله نظامی به ایران به خاطر موضوع هسته‌ای به چشم می‌خورد.

شایان ذکر است که پیش از انتشار گزارش اخیر برآورد اطلاعات ملی (NIE) نگرانی از احتمال حمله نظامی آمریکا به ایران، در تمام محافل سیاسی و استراتژیک دنیا به خاطر پیامد‌های نامشخص آن وجود داشت.

انتشار گزارش مزبور این احتمال را به خاطر آنکه اظهار می‌داشت که ایران از سال 2003 (1382) برنامه‌های اتمی نظامی خود را متوقف کرده، کم کرد. هر چند هیچ‌گاه نمی‌توان به شرایط لحظه‌ای و کنونی سیاست آمریکا، اعتماد داشت ولی هر چه هست، به وضوح جناج چنی در مقابل جناح گیتس – رایس تضعیف شد.

محور گیتس – رایس پدیده‌ای قابل مطالعه و دقت در مارپیچ سیاست داخلی آمریکاست. گیتس – کهنه‌کار دستگاه جاسوسی آمریکا – (CIA) با 6 رئیس‌جمهور آمریکا کار کرده و از پایین‌ترین درجه کارشناسی به ریاست رسید.

وی قبل از وزارت دفاع برای مدتی طولانی در شورای امنیت ملی آمریکا کار می‌کرد و جالب آنکه در آن دوران رایس معاون او بود. بعد از برکناری رامسفلد، گیتس در رأس وزارت دفاع آمریکا، تقریباً شیوه‌های مدیریتی متفاوت با سلف خود را در پیش گرفت. یکی از این تفاوت‌ها، اجازه دادن به فرماندهان نظامی برای اظهار نظر علنی در مورد سودمند نبودن راه‌حل نظامی در منازعه ایران و آمریکا در قضیه هسته‌ای است.

طراحی‌های گیتس برخلاف رامسفلد بر تقویت قدرت نرم‌افزاری آمریکا در منطقه تأکید دارد. حمایت وی از وزارت امور خارجه آمریکا در گرفتن بودجه بیشتر برای فعالیت‌های نرم‌افزاری در تاریخ مناسبات دورن حکومتی آمریکا – که در آن موارد نادری از حمایت یک وزارتخانه برای افزایش بودجه وزارتخانه دیگر به چشم می‌خورد - برگردان بخشی از نبرد بوروکرات‌ها و ایدئولوگ‌هاست.

ناگفته نماند که رایس به بوش نزدیک‌تر است و الزاما همه دیدگاه‌های گیتس و رایس یکی نیست ولی هر چه هست ائتلافی بین آن دو ـ البته با توجه به واقعیت‌های جهانی و منطقه‌ای- شکل گرفته است. با توجه به این ائتلاف و واقعیت‌هاست که این جمله گیتس قابل درک می‌شود که «من چنی را زیر کنترل در آورده‌ام».

اهمیت محور رایس – گیتس زمانی بیشتر درک می‌شود که در نظر بگیریم زنجیره‌ای از اتفاقات در سیاست داخلی آمریکا، ایدئولوگ‌ها را تحت فشار قرار داده که الزاما همگی حلقه‌های آن ارتباطی به خاورمیانه ندارند ولی بدون پیوند با این منطقه نیز نیستند.

برکناری جان بولتون (John Bolton) سفیر و نماینده دائم آمریکا در سازمان ملل متحد، باز شدن پرونده جدیدی در افتضاحات مربوط به از بین بردن سوابق بازجویی زندانیان گوانتانامو و دیگر مظنونان به فعالیت‌های تروریستی توسط سیا و زیر سوال رفتن بنگاه او شرکت‌های خصوصی امنیتی مانند بلک واتر Black Water، از زمره حلقه‌های زنجیره تحولات منفی علیه محافظه‌کاران جدید است.

در مورد آخر شایان ذکر است که بعد از به قدرت رسیدن دولت بوش، سیاست خصوصی‌سازی کمک‌‌های خارجی آمریکا مطرح شد؛ بدین صورت که دولت بوش تصمیم گرفت به جای دادن پول به دستگاه‌های دولتی آمریکا که مسئّول امور کمک‌های خارجی بودند نظیر آژانس آمریکایی برای توسعه  Agency for Development) States  (United یا نهاد‌های عمده غیر‌دولتی که در امر کمک به کشورهای خارجی فعالیت می‌کنند نظیر CARE یاWorld Vision ، این کمک را در اختیار کمپانی‌های خصوصی قرار دهد و با آنها قرارداد ببندد با این فرض که کار‌آیی آنها به خاطر خصوصی بودن بالاتر است و این برگرفته از ایده‌های محافظه‌کارانه در اقتصاد بود.

حوزه فعالیت این شرکت‌های خصوصی، علاوه بر امور آموزشی و بهداشتی و توسعه‌ای، با اشغال عراق، به حوزه‌های امنیتی هم کشید ولی در عمل در همه حوزه‌ها هم در افغانستان و هم در عراق این شرکت‌ها تبدیل به دردسرهای بزرگی برای دولت آمریکا شدند.

خلاصه آنکه فضای داخلی آمریکا نشان می‌دهد که ایدئولوگ‌ها، راحت نیستند و بوروکرات‌ها احساس می‌کنند بهتر از گذشته می‌توانند اهداف سیاست خارجی آمریکا را با توسل به واقع‌بینی و ملاحظات عملی در خاورمیانه به پیش ببرند.

در عین حال باید توجه داشت که سال آخر دولت بوش است و همه روسای جمهور آمریکا با پدیده میراث ریاست جمهوری روبه‌رو هستند؛ با این سوال که چه چیزی از خود به جای می‌گذارند؟

ج – «میراث بوش چیست؟»

تبدیل به پرسشی اساسی در مجادلات درونی آمریکا شده و پاسخ‌های گوناگونی دارد. دوران ریاست جمهوری بوش با دو حادثه 11 سپتامبر 2001 و اشغال نظامی عراق پیوند خورده است.

به علاوه این میراث،‌ در چشم‌اندازی تاریخی، با میراث سایر رؤسای جمهور آمریکا – مخصوصا در سالی که اختصاص به مبارزات انتخاباتی برای دستیابی به کاخ سفید دارد - مقایسه خواهد شد. این مقایسه، هم ابعاد مشخصی برای بوش و هم ابعاد عمیق سیاسی برای کاندیداهای حزب جمهوریخواه دارد و بنابراین این پدیده خود تبدیل به یکی از متغیرهای اصلی در تعیین رفتار سیاست خارجی دولت بوش در خاورمیانه می‌شود.

بوش برای میراث خود، لازم دارد که ثابت کند توانسته عراق جدیدی بسازد؛ تحولی بین فلسطینی‌ها و اسرائیلی‌ها به وجود آورده و پروسه صلحی را راه‌اندازی کرده است؛ منازعه اتمی با ایران را با متوقف کردن برنامه اتمی نظامی این کشور از طریق دیپلماتیک و با توسل به مکانیسم‌های چند جانبه به پیش برده و در مسیر دموکراسی در خاورمیانه حرکت کرده است.

منطق میراث‌گرایی مزبور توضیح‌دهنده فعالیت گسترده برای موفق نشان دادن کنفرانس آناپولیس است؛ به علاوه تمرکز بر آرام‌سازی عراق و آمادگی برای تقابل با ایران در قضیه عراق نیز در این راستاست. حتی می‌توان انتشار گزارش برآورد اطلاعاتی آمریکا را نیز در همین چارچوب بررسی کرد.

منطق میراث‌گرایی همچنین می‌تواند در تبیین موضع نسبتا تعدیل شده در مسائل مربوط به لبنان هم به کار آید.

میراث بوش، موضوعی در عرصه سیاست داخلی آمریکا ولی با پیامد‌های گسترده در عرصه مناسبات خارجی از جمله در خاورمیانه است؛ در عین حال باید در نظر داشت که شخصیت بوش، بسیار ویژه و کاملاً متفاوت با سایر روسای جمهور آمریکاست.

الزاما  مکانیسم حسابگری وی با محاسبات عادی قابل تخمین و گمانه نیست. وی ممکن است برای میراث خود اندیشه‌های دیگری هم در سر داشته باشد یا با توجه به تحولاتی که می‌تواند در دولت او یا در عرصه خاورمیانه در یک سال آینده رخ دهد، تصمیماتی خاص بگیرد و میراثی متمایز به جا گذارد.

سخن پایانی

در پاسخ به سؤالی که در مورد ریشه‌های داخلی تحول در سیاست خاورمیانه‌ای دولت بوش در ایام اخیر مطرح شد، روشن است که پایه‌های اصلی و اهداف بنیادین سیاست خارجی آمریکا در منطقه خاورمیانه از پایداری نسبی در چند دهه گذشته برخوردار بوده ولی در تحقق آن اهداف، دولت‌های مختلف آمریکا، روش‌های گوناگونی در پیش گرفته‌اند.

دولت بوش، در اثر افکار محافظه‌کاران جدید، در پی یک مهندسی گسترده اجتماعی و استراتژیک برای ایجاد خاورمیانه‌ای جدید و متفاوت بود؛ اشغال عراق راه ورود به این خاورمیانه‌ تصوری بود اما واقعیت‌های منطقه‌ای و جهانی مخصوصاً پیامد‌های اشغال عراق، بر نحوه چیدمان و آرایش نیروهای سیاسی در داخل آمریکا تأثیر عمده‌ای گذاشت و در نبرد بین ایدئولوگ‌ها و بوروکرات‌ها، دسته دوم که در محور رو به تقویت گیتس – رایس شکل گرفته‌اند، به مرور برتری یافته و توام با بحث پیرامون بوش و آنچه از وی به یادگار خواهد ماند ـ مخصوصاً با عنایت به پیامد‌های سیاسی این میراث در سال پر ماجرای انتخابات ریاست جمهوری آمریکا- به تعدیل‌هایی در سیاست خاورمیانه‌ای آمریکا انجامید. اما در یک سالی که تا پایان دوره بوش در پیش است چه اتفاقاتی خواهد افتاد.

جواب روشن نیست. آنچه روشن است اینکه هنوز نومحافظه‌کاران از مدار قدرت سیاسی کاخ سفید حذف نشده‌اند. همچنین روشن است که نمی‌توان در مورد یک سال آینده، در خاورمیانه دست به پیش‌بینی زد.

در سایه روشن سیاست پرتنش داخلی آمریکا در این سال انتخاباتی می‌توان سایه سنگین خاورمیانه را دید که چون گذشته از بزرگترین معماهای سیاست خارجی آمریکاست.