نبرد سرنوشت

19 دی‌ماه سالروز عملیات پیروزمندانه کربلای پنج است، پس از پایان این عملیات بود که تلاش‌های بین‌المللی برای پایان دادن به جنگ افزایش یافت.

سنگینی شرایط دشوار پس از عملیات کربلای 4 ضرورت انجام عملیات دیگری را ایجاب می‌کرد. عملیاتی که پیروزی آن تضمین شده باشد و ضمنا از جنبه نظامی و سیاسی بسیار ارزشمند باشد تا آثار نامطلوب کربلای 4 را جبران نماید. ارزشمندترین منطقه موجود، شلمچه بود که دشمن در آن مستحکمترین مواضع و موانع را داشت، به‌طوری که عبور از آنها غیرممکن می‌نمود و باتوجه به اصول نظامی شناخته شده و محاسبات کمی، ضریب موفقیت بسیار ناچیز بود و بالطبع تضمین پیروزی سوی فرماندهان عملیات را غیرممکن می‌ساخت. لیکن ضرورت غیرقابل انکار ادامه جنگ در آن موقعیت و لزوم تسریع در تصمیم‌گیری پس از عملیات کربلای 4 سبب گردید که صرفا برای انجام تکلیف و با امید به نصرت الهی، تمامی نیروهای خودی اعم از رزمنده و فرمانده برای عملیات بزرگ کربلای 5 آماده شوند.

اهداف عملیات

منطقه شلمچه به لحاظ اهمیت سیاسی و نظامی آن، به‌ عنوان یکی از معابر وصولی شهر بصره، همواره در زمره اهداف قوای نظامی جمهوری اسلامی ایران قرار داشت. در صورت تسلط بر این منطقه، جمهوری اسلامی می‌توانست برتری خود در جنگ را به اثبات برساند.

موقعیت منطقه

منطقه عملیاتی شلمچه که در جنوب‌شرقی شهر مهم بصره قرار گرفته و تقریبا نزدیکترین محور وصولی به این شهر به شمار می‌آید،به مناطق و محورهای زیر محدود می‌باشد:

از شمال، به آبگرفتگی جنوب زید

از شرق، به دژ مرزی ایران و عراق

از جنوب،به رودخانه اروند و اروند صغیر

از غرب، به کانال زوجی و شهرهای تنومه والحارثه.

این منطقه از تعداد زیادی نهر، کانال، خاکریز، جاده و ... تشکیل شده است که همه آنها در بخش شمالی اروند قرار دارند. همچنین، آبگرفتگی‌های متعددی در این منطقه وجود دارند که از سوی ارتش عراق به عنوان موانعی درمقابل هرگونه نفوذ قوای جمهوری اسلامی ایجاد شده‌اند.

استعداد دشمن

منطقه عملیاتی در حوزه پدافندی سپاه سوم عراق بود و سه لشکر 11 پیاده، 5 مکانیزه و 3 زرهی در این منطقه مستقر بودند.

با شروع عملیات، تعداد دیگری از لشکرهای عراق به تدریج در منطقه عملیاتی حضور یافتند. این لشکرها عبارت بودند از:

الف‌ـ پیاده: لشکرهای 2, 4, 7, 8,‌ 22, 32, 14, 15, 25, 18, 30, 29, 27, 28, 33, 20, 35

ب‌ـ زرهی:

لشکرهای 6, 10, 12

ج‌ـ مکانیزه:

لشکر 1

دـ گارد ریاست جمهوری:

لشکرهای 1, 2, 3, 6

در ذیل، تمامی یگان‌هایی که به منطقه کربلای 5 اعزام شدند، برحسب تیپ آورده شده است:

الف‌ـ پیاده:

تیپهای: 36, 4, 5, 29, 18, 19, 38, 39, 23, 22, 28, 45, 47, 48, 14, 44, 71, 72, 74, 75, 76, 78, 79, 81, 82, 83, 84, 88, 90, 91, 93, 94, 95, 96, 101, 102, 103, 15, 106, 107, 109, 111, 112, 113, 114, 116, 117, 118, 119, 120, 238, 412, 413, 417, 418, 421, 422, 423, 426, 428, 429, 430, 431, 435, 436, 437, 438, 439, 442, 443, 501, 502, 506, 603, 604, 605, 701, 72, 703, 704, 707, 801, 805.

ب‌ـ زرهی:

تیپهای 34, 6, 12, 26, 30, 16, 17, 42, 37, 50 و گردان تانک لشکر 11 پیاده

ج‌ـ مکانیزه:

تیپ‌های 27, 8, 20, 15, 25, 24, 46

دـ گارد ریاست جمهوری:

تیپ‌های 4, 5, 6, 7, 8, 16, 17 پیاده، و 2 و 10 زرهی، 1 مکانیزه،3 نیروی مخصوص و 11 کماندو

ه‌ـ نیروی مخصوص:

تیپ‌های 65, 66, 68

وـ کماندو:

تیپ‌های 1 و 2 و 3 ستاد کل، هفت تیپ کماندویی از سپاه‌های هفت‌گانه و پنج گردان مستقل کماندو.

زـ توپخانه:

46 گردان

سازمان رزم خودی

براساس موجودی 200 گردان نیرو، سازمان رزم به شکل زیر طراحی شد:

قرارگاه خاتم الانبیاء(ص)

قرارگاه کربلا

لشکر 25 کربلا

لشکر 41 ثارالله(ع)

لشکر 19 فجر

لشکر 10 سیدالشهدا(ع)

لشکر 31 عاشورا

تیپ مستقل 33 المهدی(عج)

تیپ مستقل 18 الغدیر

تیپ مستقل 48 فتح

قرارگاه نجف

لشکر 17 علی‌بن‌ابیطالب(ع)

لشکر 5 نصر

لشکر 105 قدس

لشکر 155 ویژه شهدا

لشکر 21 امام رضا(ع)

تیپ مستقل 57 حضرت ابوالفضل(ع)

تیپ مستقل 29 نبی اکرم(ص)

تیپ مستقل 12 قائم(عج)

قرارگاه قدس

لشکر 27 محمدرسول‌الله(ص)

لشکر 7 ولی‌عصر(عج)

لشکر 8 نجف اشرف

لشکر 14 امام حسین(ع)

لشکر 32 انصارالحسین(ع)

تیپ مستقل 44 قمربنی‌هاشم(ع)

همچنین، گردان مستقل 38 زرهی ذوالفقار، تیپ 20 زرهی رمضان و تیپ توپخانه 15 خرداد تحت امر قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص) بودند. در مجموع، 24 گردان توپخانه آماده آتش وجود داشت. در جریان عملیات نیز قرارگاه عملیاتی نوح و تیپ‌های مستقل 110 خاتم‌الانبیاء(ص) و 22 بدر به سازمان رزم عملیات ملحق شدند.

طرح عملیات

در همان بحث‌های اولیه طراحی مانور عملیات، چنین تدبیر شد که یک محور هجوم در شمال منطقه پنج ضلعی و یک محور نیز در جناح راست آن، با عبور از کانال پرورش ماهی، قرار داده شود. در چنین صورتی، دشمن که استحکامات منطقه را اغلب در جهت پدافند از شرق احداث کرده بود، با هجوم قوای جمهوری اسلامی از شمال به جنوب مواجه می‌شد.

به دلیل محدودیت زمین و وابستگی منطقه پنج ضلعی  با جناح راست منطقه عملیات، مقرر شد قرارگاه کربلا ماموریت شکستن خط و گرفتن «جای‌پای» اولیه را به عهده داشته  باشد و دو قرارگاه قدس و نجف با عبور از این «جای‌پا» منطقه تصرف شده را توسعه دهند.

شرح عملیات

فرمان آغاز درگیری در ساعت 35/10 مورخ 19/10/1365ـ با رمز یا ‌زهرا(س)ـ به یگان‌های خط‌شکن ابلاغ شد. نیروهای قرارگاه کربلا با درهم شکستن مواضع دشمن در محورهای کانال پرورش ماهی، منطقه پنج ضلعی و شلمچه درصدد برآمدند با یکدیگر الحاق کنند. قرارگاه نجف نیز که در شب اول عملیات تنها با یک لشکر در جزیره بوارینـ به منظور فریب دشمنـ وارد عمل شده بود، توانست به‌طور موقت و محدود در خط اول ارتش عراق در این جزیره رخنه کند.

در ادامه عملیات، نیروهای خودی ضمن درهم شکستن دو پاتک عراق به سوی شلمچه پیشروی کرده و در ساعت 10 صبح به مجاورت کانال «هفت دهنه» رسیدند و با تصرف دو موضع هلالی شکل اول و دوم و موقعیت خود در منطقه پنج ضلعی و شلمچه را مستحکم کردند.

عملیات در شب دوم درحالی ادامه یافت که دشمن با آگاهی از تلاش اصلی فرماندهی عملیات، یگان‌هایی را که به فاو و سایر مناطق عملیاتی برده بود، به سرعت به منطقه شلمچه منتقل می‌کرد. بخش اعظم تلاش دشمن به عقب راندن نیروها از غرب کانال و نیز جلوگیری از ایجاد الحاق در مثلث نوک کانال معطوف شده بود. به‌همین خاطر، در این شب که قوای قرارگاه قدس و نجف وارد عمل شده بودند، عواملی همچون آتش دشمن، نداشتن مواضع مناسب برای پدافند و... موجب شد تا فقط به انهدام نیروی دشمن و استحکام مواضع متصرفه در روز اول و نیز برهم ریختن آرایش نیروهایی که خود را برای پاتک آماده می‌کردند، بسنده شود.

با آغاز روشنایی روز دوم عملیات‌، پاتک‌های سنگین دشمن‌ ـ بیش از 20 موردـ در غرب کانال پرورش ماهی شروع شد که در هر پاتک، رزمندگان خودی با تحمیل تلفات به یگان‌های دشمن، آنها را عقب می‌راندند.

در شب سوم، پد «بومیان»، بخشی از جاده آسفالت در جنوب کانال پرورش ماهی، پل دوم و نیز مواضع هلالی شکل نوک کانال به تصرف نیروهای قرارگاه کربلا در آمدند. نیروهای قرارگاه نجف نیز ضمن تصرف سومین موضع هلالی شکل، روی دژ مرزی پیشروی کرد. همچنین، قوای قرارگاه قدس حرکت خود را در شرق نهر «دوعیجی» آغاز کرده و ضمن پاکسازی مواضع هلالی شکل سوم و چهارم، به جاده شلمچه دست یافتند و در نتیجه، یگان‌های دو قرارگاه قدس و نجف موفق شدند اهداف مرحله اول عملیات را تامین کنند. در ادامه، یگان‌های قرارگاه قدس به منظور تصرف خط دشمن در مجاورت نهر جاسم به پیش رفتند، لیکن به دلیل مقاومت نیروهای عراقی که تا صبح روز بعد ادامه داشت، مجبور شدند تا خطر نهر دوعیجی عقب‌نشینی کنند.

ساعت 9 صبح فشار هوایی و بمباران خطوط عملیاتی و عقبه‌های خودی همراه با به‌کارگیری سلاح‌های شیمیایی افزایش یافت و دشمن توانست نیروهای مستقر در محور کانال ماهی را عقب براند. در شب چهارم نیز طرح عملیات شب قبل مجددا تکرار شد و همه یگان‌هاـ به جز یک یگان که وارد بوارین شده بودـ پس از انهدام نیرو و در نهایت با روشن شدن آسمان به خطوط پدافندی روز قبل خود بازگشتند تا برای آغاز ماموریت بعدی آماده شوند. در ابتدای روز چهارم، پاتک دشمن به جزیره بوارین آغاز شد که با تلاش نیروهای قرارگاه نجف این پاتک با ناکامی مواجه گردید. در محور قرارگاه کربلا نیز برای حفظ مواضع جناح راست و تثبیت موقعیت در منطقه کانال پرورش ماهی، نیروهای خودی به رها کردن آب مبادرت ورزیدند. به‌ این‌ ترتیب، پیشروی در این محور متوقف شد و عملیات با دو هدف اصلی «تصرف خط نهر جاسم» و «پاکسازی جزیره بوارین» ادامه یافت از ساعت 3 بامداد روز پنجم عملیات، دشمن پاتک خود را در غرب کانال ماهی همراه با شدیدترین و پرحجم‌ترین آتش توپخانه در طول جنگ آغاز کرد و نهایتا پس از حدود 5/2 ساعت تنها توانست دو موضع هلالی شکل را بازپس گیرد. با فرارسیدن شب، یگان‌های قرارگاه نجف ماموریت دیگری را با هدف تصرف کامل  بوارین و مقر دشمن آغاز کردند و موفق شدند فقط به هدف دوم (تصرف مقر دشمن) دست یابند.

در روزها و شبهای بعد نیز، رزمندگان خودی طی درگیری‌های متعدد توانستند علاوه بر استقرار در شرق نهر جاسم، قسمتی از غرب این نهر را به عنوان «سرپل» به دست آورند. متقابلا، دشمن در حالی که تلفات بسیاری را متحمل شده و زمین ارزشمند شرق نهر جاسم را از دست داده بود، با تداوم عملیات در غرب این نهر و پذیرش تلفات بیشتر، سرانجام برای جلوگیری از پیشروی قوای نظامی سپاه پاسداران، تعداد زیادی از یگان‌های خود را وارد منطقه کرد. در این میان، با توجه به مشکلات،‌ موانع و کمبودهای موجود به نظر می‌رسید تداوم عملیات در غرب نهر جاسم و دستیابی به کانال‌ زوجی به سهولت امکان‌پذیر نباشد. بنابراین، در تاریخ 7/11/1365 مقرر شد مهلت دوهفته‌ای به یگان‌های عمل‌کنندهـ فرصت بازسازی و تجدیدقوا ـ داده شود تا آمادگی لازم را برای ادامه عملیات بیابند. در شامگاه مورخ 3/12/1365، مرحله تکمیلی عملیات آغاز شد و نیروها با پیشروی در محور نهرجاسم موفق گردیدند چهارراه شلمچه را به تصرف خود در آورند. متقابلا، دشمن نیز با فرارسیدن صبح، علاوه بر انجام سه مورد پاتکـ همراه با استفاده از سلاح شیمیاییـ خطوط خود در این محور را تقویت کرد. در ادامه عملیات، نیروهای خودی موفق شدند تا روز 13/12/1365 ضمن پیشروی در غرب کانال ماهی و تصرف هلالی شکل شوم و نیز تسخیر یکی از مستحکمترین قرارگاه‌های دشمن در منطقه، به انهدام نیروهای دشمن بپردازند.

نتایج عملیات

عبور از موانع نفوذناپذیر دشمن در شرق بصره و حضور در حومه این شهر به گونه‌ای اهمیت یافت که متعاقب این عملیات:

ـ‌ موقعیت سیاسی و نظامی عراق تضعیف شد و درنتیجه حملات گسترده این کشور به مراکز اقتصادی، صنعتی و مسکونی ایران بار دیگر آغاز شد. ـ اوضاع جبهه‌های نبرد به سود قوای نظامی ایران تثبیت شد و سپاه پاسداران یکی از ارزنده‌ترین تجارب نظامی خود را کسب کرد.

ـ‌ تلاش‌های بین‌المللی برای پایان دادن به جنگ افزایش یافته و به تصویب قطعنامه 598، که در آن برای اولین بار تا حدودی نظریات جمهوری اسلامی ایران ملحوظ شده بود، در شورای امنیت سازمان ملل انجامید.

ـ ‌ حضور گسترده نظامی آمریکا و متحدینش در خلیج فارس آغاز شد و یکی از هواپیماهای مسافربری ایران توسط ناوگان امریکا ساقط گردید.

ـ‌ آخرین آمار انهدام نیروی دشمن از شروع عملیات کربلا 5 تا پس از عملیات تکمیلی کربلا 5 به شرح زیر است:

الف‌ـ انهدام 55 تیپ زرهی، مکانیزه، نیروی مخصوص و پیاده به میزان 100 درصد و 67 تیپ به میزان 50 درصد

ب‌ـ کشته شدن حدود 30 هزار نفر و مجروح شدن حدود 70 هزار نفر.

ج‌ـ به اسارت درآمدن 2650 نفر

دـ انهدام 870 تانک و نفر، 1000 خودرو، 18 توپ صحرایی،‌ 120 توپ ضد هوایی، 400 خمپاره‌انداز و تفنگ 106 میلیمتری، 45 هواپیما و 7 هلی‌کوپتر

ه‌ـ اغتنام 230 تانک و نفربر، 200 خودرو، 20 توپ صحرایی، 100 توپ ضدهوایی، 250 خمپاره‌انداز و تفنگ 106 میلیمتری و 100 دستگاه مهندسی.

درس‌های کربلای 5 باید در دانشگاه تدریس بشود

امروز طرحهای عملیاتی سپاه، در والفجر 8، در کربلای 5، در عملیاتهای مهم جنگ در طول چند سال، درسهای قابل استفاده برای همه دانشگاههای جنگ است. کسانی که اهل دانش نظامی هستند، می‌دانند یکی از دشوارترین و غیرقابل دسترس‌ترین تاکتیکهای نظامی و جنگی عبور از رودخانه است، آن ‌وقت عبور از رودخانه، در والفجر 8، آن هم رودخانه اروند اعجاب‌انگیز است. در هیچ دانشگاهی هم این را نخوانده بودند، اما امروز کاری که آنها کردند در دانشگاهها می‌تواند تدریس بشود و تدریس هم می‌شود. همین الآن، همین حالا دارد تدریس می‌شود. همین الآن، همین حالا دارد تدریس می‌شود. یا (عملیات) کربلای 5 و انهدام دژهای تسخیرناپذیر عراق که به وسیله کارشناسان شوروی آن روز به‌وجود آمده بود و یک تاکتیک غیرقابل ضربه و ضدضربه بود. می‌گفتند اصلا ضدتدبیر ندارد، به هیچ تدبیری نمی‌شود آن را از بین برد. تاکتیکی است که ضدتاکتیک ندارد. واقعش هم، همین‌جور بود. اگر ابتکار نظامی برخاسته از شور ایمان و فداکاری بچه‌ها نبود، همین‌جور بود. قابل دسترس نبود...

فرمانده کل قوا آیت‌الله خامنه‌ای  23/7/1374