دیپلماسی ایران در خزر فعال‌تر شود

دریاچه خزر به وسعت 418 هزار کیلومتر مربع، بزرگترین دریاچه جهان، بیش از هزار و 100 کیلومتر طول، 200 تا 400 کیلومتر عرض و حدود 5 هزار و 580 کیلومتر طول ساحلی دارد. حجم آب آن حدود 770 هزار کیلومتر مکعب و عمق متوسط آن 180 متر است. حداکثر عمق خزر در بخش‌ شمالی 80 متر و در بخش جنوبی که ایران از آن بهره‌مند است یک هزار متر است. سطح آب دریاچه 5/28 متر پایین‌تر از سطح دریاهای آزاد است. دریاچه خزر در آسیای میانه واقع شده که از شرق به ترکمنستان، از شمال‌شرق به قزاقستان، از غرب به روسیه و جمهوری آذربایجان و از جنوب به ایران محدود شده است. در سال 2003 سه کشور روسیه، آذربایجان و قزاقستان 64 درصد از دریاچه خزر را به نسبت‌های 4/28 درصد قزاقستان، 19 درصد روسیه و 21 درصد آذربایجان تقسیم کردند و 6/31 درصد باقی را به‌عنوان سهم ایران و ترکمنستان به‌عهده آنها واگذار کردند. (البته برخی آمارها سهم کشورهای فوق را به ترتیب 27، 19 و 18 درصد و سهم دو کشور ایران و ترکمنستان را 36 درصد عنوان کردند) که هر یک از کشورهای فوق برای پیشبرد برنامه‌های اقتصادی و سیاسی خود روی درآمدهای حاصل از منابع این دریا حساب ویژه‌یی باز کردند.

کل ذخایر اثبات شده نفت خزر 50 میلیارد بشکه است و این یعنی 4 درصد کل ذخایر جهانی. براساس پیش‌بینی‌ها تولید روزانه نفت کشورهای دریای خزر از یک میلیون و 184 هزار بشکه در سال 2000 به حداقل 2 میلیون و 765 هزار بشکه در سال 2010 خواهد رسید که رشد 3/2 درصدی در سال را خواهد داشت. همچنین پیش‌بینی می‌شود تولید گاز طبیعی این منطقه از 2 میلیارد و 40 میلیون فوت مکعب در سال 2000 به 5 میلیارد و 44 میلیون فوت مکعب در سال 2010 افزایش یابد. از این میزان ترکمنستان به تنهایی 5/3 میلیارد فوت مکعب در سال 2010 گاز تولید خواهد کرد. هم‌اکنون در دریای خزر بیش از 35 میدان نفت و گاز کشف شده وجود دارد که عمده آن متعلق به جمهوری آذربایجان است. جمهوری آذربایجان و قزاقستان عمده‌ترین تولیدکننده نفت و ترکمنستان عمده‌ترین تولیدکننده گاز دریای خزر است که دارای 88 میلیارد فوت مکعب ذخایر احتمالی گاز است. در سال 2005 تولید نفت این کشور 125 هزار بشکه در روز بوده است که پیش‌بینی می‌شود در سال 2010 به 250 هزار بشکه در روز برسد. اما ذخایر اثبات شده نفت و گاز ایران در دریاچه خزر بسیار ناچیز است، ذخایر احتمالی نفت ایران در بلوک‌های اکتشافی 15 میلیارد بشکه و ذخایر احتمالی گاز ایران در این منطقه 11 میلیارد فوت مکعب است. برخی پیش‌بینی‌ها نیز از وجود بیش از 32 میلیارد بشکه نفت درجا در حوزه ایرانی خزر حکایت می‌کند اما این پیش‌بینی‌ها با فرض سهم 20 درصدی ایران در خزر است. اگر حرف وزیر امور خارجه را مبنای محاسبات سهم ایران از منابع نفت و گاز خزر قرار دهیم سهم ایران صفر خواهد بود چون با اکتفا به سهم 13 درصدی که پیش از سخنان متکی بر آن تکیه می‌شد سهم منابع نفتی ایران چیزی حدود 100 میلیون بشکه بود که از نظر اقتصادی، استخراج آن مقرون به صرفه نبود. از سوی دیگر با توجه به عمیق بودن خزر جنوبی، ایران فاقد تکنولوژی حفاری و استخراج نفت در آب‌های عمیق است و تنها تلاش‌های صورت گرفته در این راستا کمک گرفتن از یک شرکت سوئدی و نصب یک سکوی 6500 تنی به نام «ایران خزر» در اسفندماه 1374 است که نفتی از آن استخراج نشده است.

بلوک البرز یک با ذخیره نفت درجای احتمالی 20 میلیارد بشکه، بزرگترین ساختار شناسایی شده در جنوب دریای خزر است که در محدوده مشترک با جمهوری‌ آذربایجان و در عمق 500 متری از سطح دریا واقع شده است. بلوک‌های 29 (چالوس) و شش نیز هریک با ذخیره احتمالی 3 میلیارد بشکه در محدوده 17 تا 22 درصد و محدوده 14 درصد آب‌های دریای خزر و در عمق 750 تا 800 متری از سطح دریا قرار گرفته‌اند.

همچنین بلوک‌های نور و رویان با ذخیره 55/2 میلیارد بشکه در محدوده 17 درصد و در عمق 700 متری، بلوک رامسر با ذخیره 5/1 میلیارد بشکه در محدوده 11 درصد و در عمق 600 متری، بلوک هشت با ذخیره 4/1 میلیارد بشکه نزدیک ساحل ایران و در عمق 550 متری، بلوک هفت با ذخیره 900 میلیون بشکه نفت درجای احتمالی و در عمق 750 متری و بلوک 18 (رودسر) با ذخیره نفت درجای احتمالی 500 میلیون بشکه در نزدیکی ساحل ایران و در عمق 80 متری واقع شده‌اند.

پس از اینکه چاه نفت میثم و مقداد و یک چاه دیگر در سال‌های 69 و 70 در نزدیکی ساحل ایران در دریای خزر با استفاده از دکل قرضی آذربایجان به گاز رسید، برای مدتی طولانی بحث استخراج نفت در دریای خزر به حاشیه رفت و پس از سال‌ها، همچنان موضوع حقوقی دریای خزر و خط مرزی ایران بلاتکلیف مانده است و خط مرزی که برای ایران کشیده شده، موهوم و غیرقابل قبول محسوب می‌شود چرا که بخش اصلی سهم ایران را از منابع نفت دربر نمی‌گیرد.

قابل ذکر است که از ابتدای سال 2004 میلادی تا ابتدای سال 2006 میلادی بیش از یک میلیارد بشکه نفت از ذخایر دریای خزر برداشت شده که سهم ایران از این رقم صفر بوده است و دلیل عمده آن نیز مربوط به رژیم حقوقی کشورهای حاشیه خزر و نبود یک موافقتنامه جامع میان پنج کشور ساحلی این دریاست، هرچند که روسیه، آذربایجان و قزاقستان هر یک موافقتنامه‌های دوجانبه‌یی را با دیگری امضا کرده‌اند اما موضع ایران در دو بخش عمده ارزیابی شده است. عده‌یی استدلال می‌کنند که قبل از استقلال کشورهای حوزه دریای خزر از شوروی این دریا تنها بین دو کشور ایران و شوروی تقسیم شده بود و اینک که کشورهایی از دل شوروی تشکیل شده‌اند، براساس کنوانسیون‌های جهانی، سهم بقیه را طرف دیگر یعنی شوروی که اینک به روسیه تغییر نام داده است، باید بدهد، اما شماری دیگر از کارشناسان اعتقاد دارند که منابع دریای خزر باید به‌طور مساوی میان پنج کشور ساحلی تقسیم شود. یک منبع آگاه ضمن انتقاد از دیپلماسی کنونی کشور در زمینه دریای خزر می‌گوید ایران باید دیپلماسی فعال‌تری را به اجرا بگذارد و به هیچ‌وجه اجازه ندهد تمهیدات کنونی، سهمی کمتر از حداقل 20 درصد را به ایران تحمیل کند. ادعای سهم 3/11 درصدی برای ایران ناشی از شرایط کنونی است که باید با آن مبارزه کرد. در شرایط فعلی ما نباید مذاکره کنیم تا بعداً از موضع قدرت حق ایران را از خزر بگیریم. البته به نظر می‌رسد با توجه به شرایط کنونی که هر کشور به فکر سود خود از خزر است ایران تنها نظاره‌گر تقسیم درآمد خزر مابین همسایگانش است. این منبع آگاه در مورد اینکه با فرض سهم 3/11 درصدی، میدان البرز در کجا واقع می‌شود، تصریح می‌کند: البرز بالاتر از خط فرضی واقع می‌شود و سهم ایران از خزر به صفر می‌رسد.

وی در مورد خط فرضی نیز این‌گونه می‌گوید: براساس خط فرضی که از نقطه مرزی آستارا تا روستای حسنقلی یا حسنلو در ترکمنستان تعیین شده سهم ایران 11/14 درصد ادعا شده است.