اسلام و مسلمانان در روسیه

بخش اندیشه:

قبل از اینکه به بحث اصلی پرداخته شود آماری از جمعیت فدراسیون روسیه ارائه می‌گردد:

طبق سرشماری که در نیمه اول سال 2005 میلادی به عمل آمد جمعیت روسیه 1/143 میلیون نفر و 9/2 درصد پایین‌تر از برخی کشورهای آسیایی و آفریقایی اعلام گردید. به دلیل رشد منفی جمعیت روسیه پیش‌بینی می‌شود در صورت عدم اتخاذ تصمیم جدی از طرف دولت، جمعیت آن تا سال 2080 به 42 میلیون نفر برسد. مقامات روسیه بارها از این روند ابراز نگرانی کردند. این نگرانی امری جدی است زیرا ادامه روند کاهش روس‌تبارها برای کشوری که دارای 13 درصد مساحت کره زمین و سرشار از منابع طبیعی می‌باشد می‌تواند مشکلات فراوانی در آینده به وجود آورد.

آخرین آمار رسمی حکایت از آن دارد که سن متوسط مردان در روسیه 58 و زنان 66 سال است (این رقم در مناطق شمالی روسیه پایین‌تر از 60 سال است) به تعبیری دیگر روسیه که در سال 1975 مقام 35 را در جدول آمار مرگ‌ومیر جهانی داشته، اکنون به مقام 142 نزول کرده است.

از طرف دیگر آمار کنونی مسلمانان نشان می‌دهد جمعیت تقریبی مسلمانان رقمی معادل 20 تا 23 میلیون نفر است که 10 تا 16 درصد جمعیت روسیه را تشکیل می‌دهند.(1) به‌طور کلی مسلمانان در سراسر فدراتیو روسیه پراکنده هستند.

بیشترین جمعیت مسلمانان روسیه در منطقه فدرال پری و ولژکی (کرانه ولگا) [8161569 نفر] و کمترین جمعیت مسلمانان در منطقه خودمختار چوکوتسکی 2691 نفر سکونت دارند همچنین براساس تقسیم‌بندی قومی (آمار سال 2002)، جمعیت مسلمانان بزرگسال را 5/7 میلیون نفر ذکر کردند که برابر 7/6 درصد جمعیت روسیه شامل می‌شود.(2) با توجه به این آمار و تائید مقامات ملی، مسلمانان دومین گروه جمعیتی در روسیه هستند. مضاف بر اینکه جمعیت مسلمانان برخلاف روس‌تبارها به لحاظ "کمی و کیفی" از نرخ رشد قابل توجهی برخوردار است (دلایل آن افزایش زاد و ولد مسلمانان و مهاجرت مسلمانان از جمهوری‌های قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی به روسیه است).

البته به موازات رشد کمی جمعیت، رجعت مسلمانان به باورهای دینی را باید به‌عنوان پارامتری مهمتر از رشد کمی در نظر گرفت. زیرا توجه به باورهای دینی توسط مسلمان، خواه‌ناخواه آینده جامعه روسیه را تحت‌تاثیر قرار داده و معادلات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی روسیه را دگرگون خواهد کرد. گرایش روزافزون مسلمانان به حضور در اماکن مذهبی(3)، توجه به دیدگاه‌های روحانیون مسلمانان، تاکیدات مکرر رئیس‌جمهور روسیه بر حضور هرچه بیشتر رهبران دینی مسلمان روسیه در مجامع بین‌المللی و اسلامی و بسیاری پارامترهای دیگر نشان می‌دهد که روزبروز بر قدرت و تاثیرگذاری مسلمانان بر جامعه روسیه افزوده می‌گردد. به همین دلیل صرف‌نظر از اینکه گروهی در جامعه روسیه احساس خطر کرده و این خطر را گوشزد می‌کنند، برخی دولتمردان نیز به این نتیجه رسیدند که باید راه مدارا، تعامل و نزدیکی با مسلمانان را به‌عنوان یکی از شروط (شاید تنها شرط) یکپارچگی روسیه ملحوظ دارند.

به‌طور خلاصه، کاهش جمعیتی روس‌تبارها و افزایش مسلمانان، روسیه را به سمتی سوق می‌دهد که در آینده ترتیبات و ترکیبات جمعیتی آن اجتناب‌ناپذیر تغییر می‌باشد.

اقوام مسلمان فدراسیون روسیه

برخی معتقدند: اسلام تقریبا جلوتر از مسیحیت و قبل از اینکه شاخه ارتدوکس به‌عنوان مذهب رسمی در منطقه "پاولژیه" (سواحل رودخانه ولگا) پذیرفته شود، وارد سرزمین روسیه شد. روحانیون مسیحیی پس از مسلمانان به این سرزمین آمده و مردم را با مسیحیت آشنا کردند.

در حال حاضر اسلام به لحاظ تعداد پیرو، دومین مذهب رسمی روسیه بعد از ارتدوکس به شمار می‌آید. بنابه ارزیابی شورای مفتیان روسیه در این کشور مسلمانان در 38 قوم مختلف قرار دارند.

مناطقی که به‌طور مرسوم اسلام در آنها رواج دارد: مناطق مرکزی و جنوبی: پریولژیه، قفقاز شمالی و سیبری است. علاوه‌بر این مسلمانان در مسکو، سن‌پطرزبورگ دیگر شهرهای بزرگ نیز سکونت دارند. بنا به گزارش اداره دینی مسلمانان در بخش اروپایی روسیه، در استان مسکو بیش از 3 میلیون مسلمان و در شهر مسکو در حدود یک و نیم تا دو میلیون نفر مسلمان سکونت دارند.

مسلمانان روسیه اکثرا اهل تسنن (شاخه‌های حنفی و شافعی) می‌باشند. [در "پری ولژیه" داخل روسیه و سیبری اکثر مسلمانان از شاخه حنفی و در قفقاز (به غیر از آذربایجانی‌ها) شافعی هستند].

پیروان شاخه‌های حنبلی بسیارکم و شاخه ملکی تقریبا پیرو ندارد. گروه‌های کوچک شیعه در داغستان (لزگی‌ها، تات‌ها و فارس‌ها)، مسکو و شهرهای کرانه رود ولگا ساکن هستند. عمده شیعیان جعفری را آذربایجانی‌های ساکن در سراسر روسیه تشکیل می‌دهد. آمار تقریبی شیعیان روسیه حدود دو میلیون نفر تخمین‌زده می‌شود.

اقوام مسلمان و مطرح عبارتند از:

ـ اقوم ترک‌زبان شامل: تاتارها (5558000 نفر)، باشقیرها (1673800 نفر)؛ قزاق‌ها (655100 نفر)؛ آذربایجانی‌ها (2150000 نفر)؛ ازبک‌ها و کومیک‌ها (422500 نفر)، قره‌چائیها، بالکاریها، اویغورها، نوگایها.

ـ اقوام داغستانی‌زبان شامل: آوارها (757،1)، دارگین‌ها (2/520)، لزگیها، لاک‌ها، تاباسارانها، روتولها، آگول‌ها و تساخورها.

ـ اقوام ایناخی شامل: چچنها (1361000 نفر) و اینگوش‌ها (411800 نفر).

ـ اقوام کاباردین (520000 نفر) شامل: آیدیغها، چرکس‌ها، آبازینها.

ـ فارس‌زبان‌ها شامل: تاجیک‌ها، تاتها، کردها (فرقه‌های یزیدی و...) و فارس‌ها.

مسلمانان در مناطق چچن، اینگوش و داغستان دارای مذهب شافعی و در دیگر مناطق قفقاز شمالی دارای مذهب حنفی هستند. علاوه‌بر این در شمال قفقاز چندین مسلک صوفیه نیز وجود دارد. فرق صوفیه عمدتاً در داغستان و در چچن ساکن‌اند.

تاریخچه موسسات اسلامی فدراسیون روسیه

اداره مفتیات روسیه: این اداره وظیفه رهبری امت مسلمان روسیه را برعهده دارد و اولین ساختار سازمانی مسلمانان روسیه بود که در سال 1782 و در زمان حکومت کاترین دوم تحت عنوان "مجمع دینی قوانین محمدی شهر "اوفا" تاسیس شد. پس از آن در سال 1788 مجلس روحانی مسلمانان نیز در شهر اوفا تاسیس گردید. افتتاح این مجمع در تاریخ 4 دسامبر سال 1789 انجام شد. این مجمع در سال‌های 1796 تا 1802 در اورنبورگ فعالیت داشت. اداره مفتیات تا سال 1948 و حتی بعد از انقلاب اکتبر با نام اداره روحانی مرکزی مسلمانان روسیه داخلی و سیبری فعالیت داشت. اما در سال 1943 سه اداره روحانیت دیگر مسلمانان در خاک اتحاد شوروی ایجاد شدند. بدین‌ترتیب تا قبل از فروپاشی شوروی چهار اداره روحانیت مسلمانان: در آسیای میانه و قفقاز (مرکز آن در تاشکند)، ماورای قفقاز (باکو)، شمال قفقاز (بویناکسک داغستان) و بخش اروپایی و چهارم سیبری (اوفا) به امور دینی مسلمانان می‌پرداختند.(4) از بین ادارات فوق‌الذکر اداره مفتیات بخش اروپای بزرگترین اداره مسلمانان محسوب می‌شد. این مفتیات بیش از 1000 مسجد در باشقیرستان، کرانه رود ولگا، تاتارستان، سیبری و... را زیر پوشش داشت. ریاست مرکز در سال 1980 به‌عهده طلعت تاج‌الدین(5) بود که در پی بروز اختلاف‌نظر بین برخی علما (در سال 1992) اداره روحانیت مسلمانان بخش اروپایی منشعب و اداره روحانیت باشقیرستان و تاتارستان اعلام موجودیت کرد. اداره روحانیت تاتارها در قازان شروع به کار کرد و اداره روحانیت بخش باشقیرستان در مکان سابق خود شهر اوفا باقی ماند. در کنگره مسلمانان (21 اوت سال 992) در شهر "نابرژنی" این دو مرکز به ریاست دو مفتی جدید: مفتی اوفا "ن.نعمت‌الهی" و مفتی قازان "گ.گالی الین" معرفی شدند. در همان زمان برخی جمعیت‌های اسلامی از مناطق ساراترف، ولگا گراد و پنزا اداره روحانیون مسلمانان کرانه میانی رود ولگا را به ریاست امام محمد بیبرسف را اعلام کردند. متولیان این اداره در سال 1992 مرکز عالی هماهنگی ادارات روحانی مسلمانان را تاسیس کردند. البته در حال حاضر بزرگترین نهاد اسلامی روسیه اداره روحانی مسلمانان منطقه مرکزی اروپایی است (در ادامه بیشتر به آن خواهیم پرداخت). این اداره در سال 1994 زیرمجموعه اداره روحانی مرکزی مسلمانان بود که به جهت بروز اختلاف بین راویل عین‌الدین و طلعت تاج‌الدین به دو سازمان مستقل مبدل شدند. هم‌اکنون اداره روحانی مسلمانان روسیه تحت امر "راویل" مورد حمایت مستقیم دولت و شهردار مسکو یوری لوژکف است.

علی‌ایحال همچنان بر تعداد مراکز اسلامی روسیه افزوده می‌گردد. در ادامه آمار و موسسات اسلامی آمده است.

در سال 1996 در پی رایزنی مفتیان؛ "مقدس یبرسف"، "گ. گالی‌الین"، او.ادریسف"، "ز.شاکرزیانوف" و... شورای مفتیان به ریاست راویل عین‌الدین تاسیس گردید.

اتحادیه مسلمانان روسیه:

مسلمانان روسیه قبل از انقلاب اکتبر متشکل‌تر و منسجم‌تر از امروز بودند به‌طوری که در سال 1905 در اولین دور دومای دولت امپراتوری روسیه 14 نماینده به‌عنوان نمایندگان فراکسیون مسلمانان و از "اتحادیه مسلمان روسیه" حضور داشتند. در دومای دوم (1907) 26 نماینده مسلمان از ماورای قفقاز، کرانه رود ولگا، اورال، کریمه، شمال قفقاز و قزاقستان حضور داشتند. پس از فروپاشی شوروی (در سال 1995) کنگره موسسین اتحادیه مسلمانان روسیه به‌منظور حضور در دومای دولتی برگزار گردید اما نتوانست موفق به شرکت در انتخابات شود. (علت این امر اختلاف بین رهبران مسلمان تلقی می‌گردد.) برگزارکنندگان این کنگره عبارت بودند از "احمد خلیل‌اف" عضو حزب لیبرال دموکرات (نفر دوم ژیرنفسکی) و "عبدالوحید نیازف" مدیرکل مرکز اسلامی.

در سال 1996 در انتخابات مجدد دوما "نادرشاه خاچیلایف" رئیس اتحادیه از طرف مردم داغستان انتخاب و به دومای دولتی راه یافت. وی از شخصیت‌های بارز داغستان بود که در مذاکرات داغستانی‌ها و چچن‌ها شرکت داشت. نادرشاه خاچیلایف در سال 2001 در داغستان کشته شد.

جنبش اجتماعی سراسری مسلمانان "نور":

این جنبش در سال 1995 به ثبت رسید. موسسین آن عبارتند از: "وفایارولین"، "دکتر مقصود صادق‌اف" و "حاجی مراد ابراهیمی بیلی".

کمیته اسلامی:

موسس آن "حیدر جمال" است. وی برای تحقق بخشیدن به طرح اسلامی خود با سازمان‌های ملی‌گرای روسی و رهبران آنها تماس مداوم دارد.

حزب تجدید حیات اسلام:

علی‌رغم مخالفت وزارت کشور و کاگ‌ب اولین کنگره حزب در ژوئن 1990 در آستاراخان تشکیل گردید، در آن زمان "مقدس بیبرسوف" در سازماندهی و موجودیت کوشش کرد. حزب مذکور در تاجیکستان کوشش‌های زیادی به عمل آورد. گرچه حرکت‌های موثری در سطح مناطق مختلف شوروی سابق و روسیه انجام داد و ساختارهای رسمی و غیررسمی اسلام را در روسیه و کشورهای مشترک‌المنافع پی‌ریزی نمود اما خودبه‌خود روبه زوال رفت.

موسسات و اماکن اسلامی:

شماری از موسسات اسلامی که به مرور موجودیت پیدا کردند عبارتند از: اتحادیه مساجد (تاریخ تاسیس 1994)، اتحادیه مذهبی اسلامی مسکو "بیت‌الله" موسسه حضرت اسماعیل (تاریخ تاسیس 996)، اداره روحانی مسلمانان منطقه اولیانوفسک مساجد تازه‌تاسیس شده بسیار زیادند، به‌طوری که شمار آنها به ده‌ها و بلکه بیشتر می‌رسد. همان‌طور که قبلا اشاره شد در حال حاضر یکی از نقایص جامعه آماری روسیه عدم‌اطلاع دقیق از آمار موسسات اسلامی فدراسیون روسیه (همچون آمار جمعیتی) است(6) اما بنا به تائید دستگاه‌های ذیربط با افزایش جمعیت مسلمانان، تعدادی سازمان‌ها و تاسیسات اسلامی نیز در حال افزایش است.

قبل از اشاره به آمار تقریبی سازمان‌های اسلامی خاطرنشان می‌سازد در سال‌های اخیر احیا و احداث مساجد رشد چشمگیری داشته است. گفته می‌شود در سال 2001 تعداد مساجد به بیش از 4 هزار رسیده است و این تعداد همچنان در حال افزایش است. به‌عنوان مثال: هم‌اکنون در شهر مسکو شش واحد مسجد فعال هستند. قرار است در آینده 11 واحد مسجد دیگر نیز احداث شوند.

تعداد متقاضیان سفر حج نیز روبه افزایش است. دو سال قبل در حدود شش هزار نفر، سال 1383 در حدود 12 هزار نفر و در 1384 در حدود 18 هزار نفر به زیارت شهرهای مقدس مدینه منوره و مکه مکرمه مشرف شدند. فروشگاه‌های ویژه، رستوارن‌ها، مراکز مشاوره بانوان، بیمارستان‌ها، آرایشگاه‌ها، آژانس‌هایی ویژه و بنگاه‌های امور برگزاری آیین و مراسم جشن و سوگواری، دفاتر وکلا، بنیادهای خیریه و آموزشی، نشریات و چاپخانه‌ها و سازمان‌های حقوقی ویژه مسلمانان پس از فروپاشی شوروی تاسیس شده و روند افزایش آنها ادامه دارد.

هیئت امنای مساجد:

به‌طور کلی در کنار هر مسجدی ساختاری اداری مشغول فعالیت و رسیدگی به امور مردم مسجد می‌باشد، در این ساختار مجمعی یا کمیسیونی متشکل از سه نفر برای حل و فصل مسائل مختلف از جمله امور مالی دایر است. امامان مساجد از سوی مفتی اداره دینی تعیین و به‌عنوان رهبر و پاسخگوی فعالیت‌های مسجد از جمله امور مالی است. نکته مهم اینکه؛ اداره دینی مسلمانان بنا به موقعیت نژادی و ملی هر منطقه تشکیل می‌شود.

در حال حاضر شورای مفتیان روسیه و اداره مرکزی روحانی مسلمانان، اداره روحانی مسلمانان اروپایی روسیه، بیش از 50 مفتیات در روسیه فعالیت دارند. موسسات اسلامی بیشتر در بخش‌های قفقاز شمالی، تاتارستیان، باشقیرستان، اودمورتیا (Udmurtia)، چوواشیا (Chuvashia)، ماری‌ال (Mariy El) و استان‌های سامارا، آستراخان (strakhan) نیژیگورادسک (Nizhegorodsk) و اسویردلوفسک (Sverdlovsk) و کرانه پرم (Perm) دایرند که هر کدام از این سازمان‌ها چندین سازمان فرعی مذهبی را تحت کنترل دارند. در ادامه به ذکر شماری از مراکز اسلامی روسیه می‌پردازیم.

پراکندگی سازمان‌های اسلامی در فدراسیون روسیه(9):

منطقه حوزه ولگا ـ 1755 موسسه

منطقه شمال‌غرب ـ 15 موسسه

منطقه سیبری ـ 245 موسسه

منطقه مرکزی ـ 54 موسسه

منطقه جنوبی ـ 860 موسسه

منطقه خاور دور ـ 11 موسسه

ـ‌ در جمهوری تاتارستان 1114 سازمان اسلامی مسئول رسیدگی و هماهنگی به امور دینی مردم هستند. از این رقم 903 سازمان اخیرا به ثبت رسیده‌اند. کلیه تشکیلات دینی تاتارستان، از لحاظ قانونی، زیرمجموعه اداره روحانی مسلمانان تاتارستان و عضو شورای مفتیان روسیه می‌باشند.

-‌ در جمهوری باشقیرستان 344 تشکیلات اسلامی فعال است که 213 تشکیلات متعلق به اداره روحانیون مسلمان جمهوری باشقیرستان و زیرمجموعه اداره مرکزی روحانیون مسلمانان و 130 سازمان متعلق به مجموعه شورای انجمن‌های مساجد روسیه وابسته به شورای مفتیان روسیه است.

ـ در بخش اروپایی روسیه نیز 470 موسسه دایر است که در زیرمجموعه سازمان‌های: شورای مفتیان، اداره روحانیان مسلمانان، فعالیت دارند. همچنین اخیرا 730 موسسه جدید اسلامی در روسیه ثبت شده است که در ترکیب مرکز عالی اداره مسلمانان قفقاز شمالی قرار داد. بدین‌ترتیب از مجموع موسسات فوق 2394 موسسه اسلامی رسما تجدید ثبت شده و تحت‌نظر شورای مفتیان، مرکز عالی روحانیون، اداره مسلمانان قفقاز شمالی و اداره مرکزی روحانی مسلمانان روسیه فعالیت می‌کنند.(10):

در تاریخ 9 دسامبر سال 1998 در کنگره مسلمانان بخش اورپایی روسیه با تصمیم روسا و نمایندگان سازمان‌‌های اسلامی 22 منطقه از فدراسیون روسیه اداره دینی مسلمانان منطقه اروپایی ـ مرکزی روسیه، به اداره دینی مسلمانان بخش اروپایی روسیه (مفتیات مسکو) تغییر نام پیدا کرد. این اداره جماعات مسلمانان مسکو، سن‌پترزبورگ، نیژنی نووگوراد، تور، ولگدا، کاستروما، کورسک، ولادیمیر، ایوانوا، تولا، تامبوف، اورلا، اسمولنسک، سوچی، پنزا، کالتینگراد، یاروسلاو و غیره را تحت پوشش خود دارد. ریاست اداره مذکور برعهده شیخ "راوی عین‌الدین" (رئیس هیئت مدیره) می‌باشد. این هیئت مدیره از 14 نفر از رجال مذهبی و اجتماعی تشکیل شده است.

در ساختار اداره دینی مسلمانان بخش اروپایی روسیه، بخش‌های مختلفی از جمله بخش بین‌المللی، بخش علوم و روابط با سازمان‌های اجتماعی، بخش روابط با سازمان‌های مذهبی مناطق و ارگان‌های دولتی فدراسیون روسیه، اداره حقوقی مفتیات مسکو، انجمن بانوان مسلمان، مرکز اسلامی مسکو و استان مسکو، و بنیاد کمک به دانشمندان اسلام‌شناس وجود دارد. اداره امور خیریه نیز تحت نظارت اداره دینی مسلمان بخش اروپایی روسیه دایر است.

مراکز آموزش دینی اداره دینی مسلمانان بخش اروپایی روسیه شامل مدرسه مسجد جامع مسکو، کالج عالی اسلامی مسکو و مدرسه "ایمان" می‌باشد. نشریه رسمی این اداره روزنامه "اسلام منبره" (منبر اسلام) نام دارد.

نشریات دیگری از جمله روزنامه "یاتاسوز" (حرف تازه)، "اخبار اسلامی" (با پیوست ماهانه "نور اسلام")، "راه اسلام"، "اسلام و اجتماع"، "روزنامه اسلامی" و غیره نیز منتشر می‌شوند. به‌غیر از این پایگاه‌های اینترنتی ویژه بی‌شماری به زبان روسی در همین زمینه مشغول به فعالیت می‌باشند. مانند: اسلام‌رو، مسلم‌رو و...

به نظر می‌رسد حوزه نفوذ و عرصه فعالیت اداره مرکزی روحانی مسلمانان روسیه به نسبت شورای مفتیان روسیه و اداره مرکزی مسلمانان قفقاز شمالی روسیه بسیار گسترده‌تر باشد. به همین دلیل بارها به طرق مختلف تلاش کرده است این سازمان‌ها را یکپارچه کرده و اداره مرکزی روحانی مسلمانان را در راس امور قرار دهد. اقدام برای یکپارچه کردن این مراکز از سال‌ها قبل شروع شد اما از سال 2005 به‌طور عملی اعلام گردید.

در این رابطه اولین مجمع سراسری مسلمانان روسیه چهارم نوامبر 2005 در شهر "نیژنی نو گورود" برگزار گردید. در این مجمع طرح تاسیس شورای علمای مسلمانان که به نظر می‌رسد حمایت دولت روسیه را به همراه دارد، اعلام شد ("راویل عین‌الدین" روحانی سرشناس و رئیس اداره مرکزی روحانی مسلمانان به‌عنوان مبتکر طرح تاسیس این شورا تلقی گردید).

راویل عین‌الدین درباره شورا چنین گفت: "... این مرکز با شرکت عالمان فرزانه تشکیل می‌شود. بنیادگرایی و افراط‌گرایی در اسلام جایگاهی ندارد. آنها (بنیادگران و افراط‌گرایان) به دنبال اهداف سیاسی و اقتصادی می‌باشند و از قرآن و سنت پیامبر دستور نمی‌گیرند. افراط‌گرایان از مذهب و نشانه‌های مذهبی فقط برای تبلیغات اهداف اصلی خود استفاده می‌کنند. ایده بنیادگرایی و افراط‌‌گرایی مقابله با اصول میانه‌روی، اعتدال است". وی افزود: "باید صراحتا اعتراف کرد در کشور ما یک دیدگاه واحد نسبت به اسلام و جهان اسلام وجود ندارد. نباید دیگران از جمله نمایندگان و دیگر مقامات مهم دولتی که به خوبی لزوم نزدیکی روسیه به جهان اسلام را درک می‌کنند از قلم انداخت. شاهد این ادعا تشکیل اتحادیه بین فراکسیونی نمایندگان "روسیه و جهان اسلام: گفتمان استراتژیک" در دومای دولتی است. البته کم نیستند کسانی که به هر دلیلی علنا برخورد خصمانه‌ای با مسلمانان و دین آنان دارند".

معاون رئیس اداره مرکزی روحانی مسلمانان نیز مدتی بعد درباره تاسیس این مرکز گفت: "تاسیس شورای علمای اسلامی می‌تواند توسعه علوم اسلامی و فهم یکسان از اسلام را برای علما به همراه داشته باشد". وی در اظهاراتش اقرار نمود که "مشکلاتی فنی" در ایجاد شورای علما وجود دارند لذا تعیین زمان لازم برای این کار دشوار و ممکن است از دو تا ده سال به طول بینجامد تا این مرکز تاسیس شود. وی در توضیح این مطلب گفت: "موسسات آموزشی اسلامی شهرها متعاقبا می‌توانند تمامی فعالیت‌ها و اقدامات خود را در راستای آموزش اسلام با این مرکز هماهنگ کنند."

در روزهای 4 - 3 نوامبر 2006 دومین مجمع مسلمانان سراسر روسیه در شهر نیژنی نوگورود برگزار شد. شرکت‌کنندگان تاکید کردند در مجمع اول مسلمانان که یک سال پیش در همین شهر برگزار شد موضوع تاسیس شورای علمای اسلام مطرح و چهارم نوامبر به‌عنوان روز یکپارچگی مسلمانان مورد تاکید قرار گرفت.

گرچه از طرح تاسیس این شورا یا اتحادیه مدت زمان زیادی نمی‌گذرد و رسانه‌های محل از آن سخن بسیار می‌رانند لکن به نظر می‌رسد ابتکار راویل عین‌الدین با استقبال دیگر سازمان‌های اسلامی مواجه نشد (حداقل صدای موافقی شنیده نشد)، اما سخنان ایشان و معاونش موید آن است که رهبران سیاسی و اسلامی روسیه به اهمیت یک‌صدایی مسلمان روسیه با یکدیگر و رابطه آنها با جهان اسلام پی بردند.(11) مخالف اصلی تشکیل شورا، روحانیت منطقه تاتارستان است. آنها از دیرباز تمایل نداشتند تابعیت شورای مفتیان را گردن نهند. البته علی‌رغم اینکه دولت روسیه کاملا از راویل عین‌الدین حمایت می‌کند اما به نظر می‌رسد وجود چند مرکز اسلامی و اختلاف بین رهبران روحانی مسلمان را گزینه‌ای بهتر از تقویت یک نفر برای ایجاد وحدت بین مسلمانان می‌دانند.(12) البته باید اذعان داشت راویل تمام و کمال منویات راهبران روس را ملحوظ می‌نماید.

پی‌نوشتها در دفتر روزنامه موجود است.