همکاری اسلامی

آیت‌الله تسخیری

ابتدا لازم است تعاریف مورد نظر خود را از دو اصطلاح «وحدت اسلامی» و «تقریب مذاهب» به اختصار شرح دهم تا حد و مرز آن با «ادغام مذاهب» یا «الغای مذاهب» یا گذشتن از مواضع اصلی و اصول مسلم دینی و مذهبی به منظور شیعه کردن اهل سنت یا سنی شدن شیعیان معلوم شود.

وحدت اسلامی

«وحدت اسلامی» عبارت است از همکاری و تعاون پیروان مذاهب اسلامی براساس اصول مسلم و مشترک اسلامی و اتخاذ موضع عملی واحد برای تحقق اهداف و مصالح عالیه امت اسلامی و موضع‌گیری واحد در برابر دشمنان اسلام و احترام به التزام قلبی و عملی هر یک از مسلمانان به مذهب خود.

تقریب مذاهب

تقریب مذاهب به معنای نزدیک شدن پیروان مذاهب اسلامی با هدف تعارف و شناخت مشترکات یکدیگر و توسعه مشترکات به منظور دستیابی به تألف و اخوت دینی براساس اصول مسلم و مشترکات اسلامی و نیز معذورکردن همدیگر در نقاط مورد اختلاف است.

البته منظور از مذاهب اسلامی، آن دسته از مکاتب فقهی معروف و معتبری است که دارای نظام اجتهادی منسجم و مستند به کتاب و سنت‌اند که از نظر ما عبارتند از مذاهب حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی از اهل سنت و مذاهب اثنی‌عشری، زیدی و بهره اسماعیلی از شیعه و مذهب اباضی که مذهب باقیمانده از خوارج است با تعدیل زیاد.

تاریخ تقریب

مطالعه در تاریخ اسلام در زمان ائمۀ معصومین و شاگردان آنها نشان از آن دارد که با وجود همه اختلافات فکری که آن بزرگواران با فقهای مسلمین و ائمه مذاهب داشته‌اند، لیکن مراوده و مباحثه علمی و رابطه استاد ـ شاگردی همواره بین آنان برقرار بوده است.

جمع کثیری از شاگردان امام باقر و امام صادق علیهماالسلام از اهل سنت بوده و بسیاری از آنان از این دو امام بزرگوار نقل حدیث کرده‌اند: از این جمله ابوحنیفه و مالک هستند که با وجود اختلافات فقهی، مقام شاگردی آن حضرت را داشته و به آن افتخار می‌کرده‌اند. بر این اساس ما با افراد زیادی روبه‌رو هستیم که از جمله راویان مشترک بین شیعه و سنی هستند و از همین رو بیش از 10 هزار روایت در عمده‌ترین کتب اهل سنت از اهل بیت^(ع) روایت شده است.

در عصر بعد از ائمه نیز علمای بزرگ ما از جمله شیخ مفید، سیدمرتضی، شیخ طوسی، علامه طبرسی صاحب مجمع‌البیان و حتی شهید اول و شهید ثانی از جمله کسانی بوده‌اند که صاحب کرسی تدریس در فقه مذاهب مختلف اسلامی بوده و در آثار و کتاب‌های خویش هم شیوه ارائه مقارن فقه و کلام را رعایت کرده‌اند. آنان ضمن پایبندی به مذهب اهل بیت هیچ گونه تعصبی در عرضه مطالب نداشته‌اند و نقل همه اقوال را شیوه خود ساخته و با استدلال متین و عملی از آرای خود دفاع می‌کرده‌اند. کتاب‌های «الخلاف» شیخ طوسی و «المؤتلف من المختلف» علامه طبرسی نمونه‌هایی از اتخاذ شیوه پسندیده است.

اصولا کتاب‌های استدلالی فقهی ما در گذشته همین سبک و سیاق را کم و بیش حفظ می‌کرده‌اند.

علمای اهل سنت هم با ابراز علاقه و احترام به اهل بیت پیامبر و ائمه معصومین^(ع) نشان داده‌اند که هیچ گونه کینه و تعصبی نسبت به آن بزرگواران نداشته‌اند. اشعار شافعی از ائمه اربعه و اشعار شعرای فارسی که اکثریت آنان سنی مذهب بوده‌اند گواه بر این مطلب است؛ به گونه‌ای که برخی از بزرگان آنها را «سنیان دوازده امامی» لقب داده‌اند.

تأسیس دارالتقریب در قاهره

در زمان معاصر «مسئله تقریب مذاهب» وارد دوره جدیدی شد. حضور مرحوم شیخ محمدتقی قمی در قاهره و تأسیس دارالتقریب و پیوستن علمای بزرگ شیعه از قبیل مرحوم کاشف‌الغطاء، مرحوم شرف‌الدین، ملاصالح مازندرانی، آیت‌الله العظمی حکیم، علامه هبه‌الدین شهرستانی، علامه سیدمحسن امین عاملی و... به آن و حمایت عظیم مرحوم آیت‌الله العظمی بروجردی از این طرح و همکاری وی با شیوخ الازهر از قبیل شیخ محمود شلتوت، شیخ عبدالمجید سلیم، شیخ سلیم البشری، شیخ الباقوری و دیگران روابط حوزۀ علمیه قم و جامع الازهر را به پیش راند تا جایی که الازهر بعضی کتب شیعه مثل «مجمع‌البیان» طبرسی و «المختصر النافع» محقق حلی را به طبع رساند و فتوای معروف به رسمیت شناختن شیعه از سوی شیخ محمود شلتوت ـ شیخ بزرگ الازهر ـ صادر شد ولی پس از 2 دهه این حرکت به علت فوت برخی از رهبران آن خاموش شد و مجله خوب آن یعنی «رساله الاسلام» پس از چاپ شصتمین شماره متوقف شد.

تأسیس مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی در تهران

در ادامه فعالیت‌های تقریبی، پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی ایران، رهبر معظم انقلاب، امر به تأسیس مجمع‌التقریب فرمودند. این مجمع از ابتدای تأسیس، گام‌های بلندی را در راه تقریب برداشته و فعالیت‌های زیادی داشته که در ادامه شرح خواهم داد و از آنجا که دعوت به تقریب، دعوتی منطقی، هماهنگ با روح کتاب و سنت و منسجم با تعالیم پیامبر اکرم و ائمۀ معصومین^(ع) بوده و هست، با موفقیت‌های بسیاری قرین بوده است.

مبانی تقریب

دعوت به تقریب مذاهب بر پایه‌ها و اصول فکری متعددی مبتنی است که یا ریشه در کتاب و سنت دارد یا از پشتوانه رعایت مصالح امت که امری مورد پذیرش عقلا به شمار می‌رود برخوردار است. برخی از این مبانی عبارتند از:

اصول مشترک

تعدد مذاهب به طور طبیعی نشان از اختلاف مسلمانان در پاره‌ای از باورهای کلامی و فقهی دارد که این نتیجه طبیعی آزادی اجتهاد و اختلاف انسان‌ها در برداشت‌های فکری تحت تأثیر ظروف و شرایط تربیتی است. ولی نباید فراموش کرد که اصول اعتقادی، کلامی، فقهی و اخلاقی ما وجوه اشتراک بسیار دارد. برخی از علما مشترکات را تا 95 درصد در امور فقهی و حتی اعتقادی برآورد می‌کنند. این امر در مورد امور اخلاقی تقریبا به 100 درصد می‌رسد.

در اصول و پایه‌های عقیدتی، ایمان به خداوند متعال، صفات الهی، ارسال رسل، انزال کتب، بهشت، جهنم، جزای اعمال و... و نیز ضروریات شریعت از نماز و روزه و قبله تا حج و زکات و امر به معروف و نهی از منکر همه یک نوع می‌اندیشیم و باور داریم. اختلاف، در فروع و شاخه‌های این مسائل است؛ مثل توحید صفات، حدود عصمت، اجزای وضو و... لذا تکیه بر اصول و عناصر مشترک در عقیده و عمل از ارکان وحدت اسلامی و تقریب مذاهب است.

اصل وحدت

اصل وحدت مسلمانان و امت واحده بودن آنان ریشه در قرآن و سنت نبوی و سیره ائمه مسلمین دارد. گذشته از آیات فراوان و روایات بسیار که ضرورتی برای ذکر و تکرار آن نمی‌بینیم سیره امیرالمؤمنین و ائمه معصومین^(ع) الگوی عملی و لازم الاتباع ماست.

امیرالمؤمنین با اینکه به طور قطع خلافت را حق خود می‌دانست اما می‌فرمود: «فلما مضی علیه السلام تنازع المسلمون الامر من بعده. فو الله ما کان یلقی فی روعی و لا یخطر ببالی ان العرب تزعج هذا الامر من بعده ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ عن اهل بیته و لا انهم منحوه عنی من بعده. فما راعنی الا انثیال الناس علی فلان یبایعونه فامسکت یدی حتی رأیت راجعه الناس قد رجعت عن الاسلام یدعون الی محق دین محمد ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ فخشیت ان لم انصر الاسلام و اهله ان اری فیه ثلما او هدما تکون المصیبه به علی اعظم من فوت و لا یتکم التی انما هی متاع ایام قلائل، یزول منها ما کان، کما یزول السراب، او کما یتقشع السحاب فنهضت فی تلک الحداث حتی زاح الباطل و زهق و اطمأن الدین و تنهنه.»

و البته که آن حضرت در تمامی مدت خلافت خلفا بر بیعتش وفادار بود. خیرخواهی جامعه اسلامی، نصیحت خلفا، ارائه مشورت صادقانه به آنها، اجازه به اصحاب و یارانش برای تصدی منصب‌های حکومتی و کمک به خلفا و... همه نشان از تقدم مصالح عامه بر منافع شخصی بود.

این شیوه در سیره فرزندان آن حضرت (امام مجتبی، امام حسین، امام زین‌العابدین و امام باقر^(ع)) ادامه یافت دعای امام چهارم برای اهل ثغور در صحیفه طیبه‌اش و نیز کمک امام باقر به دولت اموی در امر ایجاد سکه رایج اسلامی گواه این امر است.

اصل اخوت و برادری بین مسلمانان

شیوه رفتار ائمۀ معصومین با مخالفان و سفارش‌هایشان به شیعیان برای حسن همزیستی و حفظ روابط برادرانه بیشتر از آن است که در این مختصر بگنجد ولی از باب نمونه به 2 حدیث شریف اشاره می‌شود.

عن ابی عبدالله^(ع) انه قال: من صلی معهم فی الصف الاول کان کمن صلی خلف رسول‌الله^(ص) فی الصف الاول (وسائل، ج 8، باب 5، ص 299)

و عنه^(ع): اوصیکم بتقوی الله عزوجل و لا تحملوا الناس علی اکتافکم فتذلوا ان الله تبارک و تعالی یقول فی کتابه «و قولوا للناس حسنا» ثم قال: عودوا مرضاهم و اشهدوا جنائزهم. و اشهدوا لهم و علیهم، و صلوا معهم فی مساجدهم (وسائل، ج 8، باب 5، ح 8،ص 301)

مصالح عالیه امت اسلامی

شکی نیست که شیوه رفتار امیر مؤمنان با خلفای هم عصر خویش و نیز سفارشات ائمه معصومین^(ع) به شیعیان، علاوه بر همه ریشه‌های قرآنی مبتنی بر یک اصل اساسی بوده و آن تقدم مصالح امت اسلام بر مصالح و منافع شخصی، گروهی و حتی مذهبی است. امروزه نیز که تهاجم استکبار بر امت اسلام، سراسر جهان اسلام از شرق آسیا تا غرب آفریقا و در خود آمریکا و اروپا، اقلیت‌های اسلامی را فرا گرفته و به اصطلاح، دشمن بیخ گوش ما در کمین نشسته قطعا مصلحت ما در ائتلاف، ترک منازعه، همکاری و تعاون است نه در اختلاف و تنازع و خرده‌گیری از یکدیگر؛ این شیوه‌ای است که بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران حضرت امام خمینی قدس‌الله نفسه الزکیه پیوسته به آن سفارش می‌فرمودند و در فتاوای ایشان مخصوصا پیرامون احکام حج، نماز جماعت و... پایبندی به آن کاملا آشکار و روشن است.

موانع تقریب

با وجود همۀ موفقیت‌ها و آثار مثبت حرکت تقریب در جهان امروز، این اندیشه مصلحانه و وحدت‌بخش با موانعی ـ هم در داخل و هم در خارج کشور ـ روبه‌رو بوده که به برخی از آنها اشاره می‌کنم:

جهل و تعصب عوام که باید توسط علما و بزرگان راهنمایی و هدایت شوند تا از تحریک احساسات سایر مسلمانان دوری گزینند.

عدم توجه برخی از بزرگان به شرایط جهانی و خطراتی که در تفرقه‌افکنی نهفته است. باید توجه داشت که استکبار جهانی مترصد شکار کردن حرکات و سخنان ما حتی در مجامع محدود و خصوصی است تا با بزرگ‌نمایی آن و نشر در روزنامه‌ها و وسایل ارتباط جمعی به آتش خاموش کدورت‌های تاریخی بنزین بپاشد و آن را شعله‌ور سازد.

افراطی‌گری برخی گروه‌های تکفیری مثل وهابیت که نه تنها تشیع بلکه اعتزال و تصوف و حتی اشاعره را هم تکفیر می‌کنند.

توطئه‌های استکبار جهانی و در رأس آن آمریکای جنایتکار که نمونه‌هایی از آن را در پاکستان، افغانستان، عراق و لبنان شاهد هستیم.

سرسپردگی برخی از حکام و سیاستمداران به ظاهر مسلمان و تفرقه‌افکنی آنها بین مسلمانان جهت تحکیم حکومت‌های خویش یا خوش رقصی برای استعمار.

وجود برخی روایات ضعیف در منابع حدیثی فریقین.

راهکارها

در اینجا مناسب می‌بینم پیشنهاداتی خیرخواهانه برای تألیف قلوب و وحدت صفوف امت اسلامی ارائه کنم:

وزارت ارشاد نسبت به امر نشر کتاب‌های مذهبی شیعه و سنی مراقبت بیشتری به عمل آورد تا مطالب تفرقه‌افکنانه برخی از کتاب‌ها باعث فتنه‌انگیزی بین مسلمانان نشود.

صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در پخش فیلم‌ها، سریال‌ها و مصاحبه‌های مذهبی و تاریخی در شبکه‌های داخلی و برون مرزی به امر تقریب مذاهب و دوری از آثار منفی برخی برنامه‌ها توجه بیشتری مبذول دارد.

حضرات آقایان علما و مجتهدان بزرگوار مخصوصا اعضای محترم مجلس خبرگان با صدور فتاوای علمی و مستند، مسلمانان را از تکفیر و تفسیق یکدیگر بر حذر داشته و هر گونه سب و لعن و ناسزاگویی را منع کنند.

حضرات آقایان علمای بلاد و روحانیون معظم، مردم را از برخی افراط و تفریط‌هایی که در عزاداری‌ها و مراسم مذهبی گاهی در گوشه و کنار دیده می‌شود منع کنند. در این راستا لازم است کسانی که به امر مداحی و مرثیه‌خوانی برای ائمه معصومین^(ع) می‌پردازند بیشتر راهنمایی و ارشاد شوند.

در حوزه‌های علمیه شیعه، تدریس و تحقیق فقه مقارن و فرهنگ تقریب گسترش یابد و در حوزه‌های علمیه اهل سنت نیز این امر رایج شود.

برادران اهل سنت توجه کنند که طبق آیات شریفۀ قرآن و احادیث حضرت رسول(ص) از جمله حدیث ثقلین، اهل بیت پیامبر مرجعیت علمی امت را برعهده دارند. سیره عملی خلفا و ائمه مذاهب هم نشان می‌دهد که آنان هم این امر را قبول داشته و به آن عمل می‌کرده‌اند؛ بنابراین لازم است که منابع حدیثی اهل سنت توسعه یافته و احادیث وارده از سوی ائمه اهل بیت هم مورد استناد قرار گیرد؛ همچنان که شیعیان به احادیث اهل سنت رجوع می‌کنند.

علمای محترم و محققین شیعه و اهل سنت تلاش کنند منابع حدیثی خود را از نظر میزان درجه صحت و ضعف برخی روایات مورد بازنگری قرار دهند.

دیدارهای متقابل علمای شیعه و سنی در داخل و خارج کشور، در ایجاد آشنایی و تفاهم بیشتر بین آنها آثار پربرکتی دارد. مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی برای فراهم آوردن بستر این اقدام و گسترش آن، آمادگی لازم را اعلام می‌کند.