نفت گران یا ارزان؟ مساله این است!

علی‌اکبر عبدالرشیدی

نفت، ظرف سه سال گذشته، در روندی پیوسته، به یکی از پر رونق‌ترین کالاهای بازار جهانی تبدیل شده؛ به طوری که قیمت آن تا سه برابر افزایش یافته است. اگر چه نفت در طول حیات خود، همیشه کالای با ارزش و مهمی بوده است اما گاه قیمت آن، متناسب با ارزش حیاتی‌اش تعیین نشده است.

امروز با رسیدن قیمت نفت به مرز صد دلار در هر بشکه و حتی عبور مقطعی و کوتاه مدت آن از این حد،‌ سؤال‌های مهمی در ذهن مردم جهان به خصوص تولیدکنندگان نفت ایجاد شده است. آیا رسیدن قیمت نفت به مرز یکصد دلار، به معنای واقعی شدن قیمت نفت است؟ آیا افزایش مستدام قیمت نفت به نفع کشورهای تولیدکننده نفت و متکی به درآمدهای نفتی است؟ اصولا چه کسی از این افزایش قیمت سود می‌برد و چه کسی متضرر می‌شود؟

در طول دهه‌های اخیر، در جمع تولیدکنندگان نفت، در زمینه بهای نفت در بازارهای جهانی همیشه دو نظریه متقابل و متنافر وجود داشته است: نظریه تثبیت قیمت و جلوگیری از جهش ناگهانی آن و نظریه افزایش قیمت تا مرز قیمت واقعی.

عده‌ای که به دلیل تحصیلات عالیه سردمداران گروه خود در دانشگاه هاروارد، به پیروان «مکتب هاروارد» شهرت دارند و عمدتا در عربستان و اندونزی متمرکزند، بر این اعتقاد بوده و هستند که قیمت نفت باید به اندازه‌ای افزایش داشته باشد که خرید آن برای مصرف‌کنندگان مقرون به صرفه باشد؛ والا زمینه سرمایه‌گذاری در صنعت نفت از بین رفته و برعکس زمینه برای یافتن منابع انرژی جایگزین به جای نفت فراهم شده، تقاضا برای نفت و به تبع آن مصرف نفت کاهش یافته و سرانجام تولیدکنندگان نفت از وجود درآمد مستمر و قابل اتکا محروم خواهند ماند.

اما طرفداران نظریه دوم برعکس، طالب افزایش قیمت نفت به عنوان یک منابع تجدیدناپذیر تا مرز قیمت واقعی بوده‌اند. به دلیل وجود همین نظریه بوده است که صندوق اوپک برای کمک به کشورهای ضعیف‌تر مصرف‌کننده نفت و جبران بخشی از آثار مخرب افزایش قیمت نفت، با فاصله کمی تا دبیرخانه اوپک در وین تشکیل شد تا با کمک درآمد بالای کشورهای عضو اوپک، به مصرف‌کنندگان فقیر کمک‌هایی از جمله کمک بلاعوض صورت دهد.

طی روزهای اخیر، سران کشورهای عمده تولیدکننده نفت عضو سازمان کشورهای صادرکننده نفت، اوپک، در عربستان گرد آمدند تا مساله افزایش قیمت نفت و وضعیت کنونی بازار نفت را بررسی کنند. اما طبیعت اوپک از ابتدای حیات 47 ساله آن تاکنون به گونه‌ای نبوده است که در مسائل حساس، ملاحظات منفرد و برخاسته از منافع ملی تک تک کشورهای عضو بتواند جایگزین یک ملاحظه صنفی و جمعی شود. نمونه آن، تخلفات اعضا در تولید و فروش نفت و حتی دادن تخفیف‌های ویژه به مشتریان در سال‌های گذشته و حتی ماه‌ها و هفته‌های اخیر بوده است.

با این وجود، اجلاس اخیر سران اوپک فی نفسه توانست آرامشی ذهنی را به بازار انتقال دهد. گویا رهبران کشورهای عضو که 40 درصد تولید نفت جهان و 80 درصد ذخایر شناخته شده جهان را در اختیار دارند، توانستند با خویشتن‌داری‌های سیاسی، احساس آرامش‌بخش مشترکی را به بازار تزریق کنند.

با این وجود، بعد از پایان کار اجلاس سران اوپک، قیمت نفت جهشی 80 سنتی داشت که خبر از وجود عوامل موثر دیگری در فرایند افزایش قیمت جهانی نفت می‌دهد.

یکی از این عوامل، همانا افزایش عرضه نفت در بازار به میزانی بیشتر از سهمیه‌بندی رسمی اوپک است. عرضه جهانی نفت در ماه‌های سپتامبر و اکتبر گذشته به میزان یک میلیون بشکه در روز افزایش یافت. نشانه‌ها حاکی است که تولید نفت در ماه‌های آینده نیز افزایش قابل توجهی پیدا خواهد کرد.

تولید نفت اوپک حتی قبل از اجرای توافقات اخیر اوپک، در ماه اکتبر به میزان 350 هزار بشکه افزایش داشت. عراق با از سرگیری تولید نفت خود در حوزه شمال سهم قابل ملاحظه‌ای در افزایش عرضه نفت داشته است.

عراق پس از سه سال وقفه، اولین قرارداد فروش نفت خود را در حوزه کرکوک امضا کرد. عراق امیدوار است با تعمیر لوله‌های فرسوده و تخریب شده و افزایش سطح ایمنی در طول خطوط انتقال، همچنان روند افزایش عرضه خود را ادامه دهد.

از سوی دیگر در اقتصاد جهانی، نشانه‌هایی از آغاز خفیف یک رکود ناشی از آثار افزایش قیمت نفت گزارش شده است. ظاهرا گرانی نفت میل به تقاضا و مصرف را در بین برخی مصرف‌کنندگان عمده کاهش داده است.

همین امر، توان تحلیل‌گران را برای پیش‌بینی میزان تقاضا برای نفت در بلندمدت دشوار کرده است. اما علی‌رغم کاهشی که در قیمت صد دلاری نفت تا حدود 95 دلار در چند هفته اخیر روی داد، پیش‌بینی می‌شود که زمستان امسال همچنان شاهد ادامه وضعیت کنونی و شاید افزایش قیمت در بازار نفت باشد.

طبیعی است که نفت اضافی تولیدی و عرضه شده در بازار تاثیر سریع و آنی بر قیمت نفت بازار نخواهد گذاشت. تحلیل گران معتقدند تا زمانی که نفت خام عرضه شده به حوزه مصرف وارد نشود و نشانه‌های مازاد مصرف را عیان نکند، تغییر عمده‌ای در بازار نفت اتفاق نخواهد افتاد.

عربستان ‌سعودی در ماه نوامبر با دادن تخفیف‌های قابل ملاحظه به مشتریان آمریکایی نفت خود،‌ نقش مهمی در پایین نگاه داشتن قیمت نفت در بازارهای جهانی داشته است. انتظار می‌رود عربستان در ماه دسامبر هم همین تخفیف‌ها را اعمال کند؛ شاید این روند تا مدت‌ها ادامه یابد.

گزارش آژانس بین‌المللی انرژی و ارزیابی‌های وزارت انرژی آمریکا نشان می‌دهد که تقاضا برای نفت در چهار ماهه چهارم سال جاری میلادی کاهش خواهد داشت. این کاهش در بازار آمریکا در ماه نوامبر نسبت به زمان مشابه در سال گذشته 7/0 درصد بوده است. ناظران، این کاهش تقاضا را نشانه‌ای از آثار گران‌تر شدن قیمت نفت در بازارهای جهانی می‌دانند. بنابراین برهم خوردن موازنه در معادله عرضه و تقاضا باعث توقف نسبی آهنگ رشد قیمت نفت در بازار خواهد شد. این معادله جدید زنگ خطر را برای طرفداران مکتب‌ هاروارد به صدا در آورده است.

قیمت نفت در ماه‌های آینده بستگی عمده‌ای به واکنش اوپک نسبت به وضعیت بازار دارد. تصمیم عربستان ‌سعودی برای کاهش یک سویه قیمت نفت، علاقه‌مندی این کشور را به کاهش قیمت نفت نشان می‌دهد، اما تا این لحظه نشانه‌ای از وجود احساس مشابهی در بین کشورهای دیگر عضو اوپک مشاهده نمی‌شود.