چشم‌انداز جهانی؛ مسئولیت‌پذیری جهانی

بهای نفت

در خصوص قیمت نفت چند نکته اصلی وجود دارد:

نخست اینکه همواره گروهی از کارشناسان اعتقاد دارند به دلیل غیر قابل جایگزین بودن نفت و به اتمام رسیدن آن، قیمت این ماده حیاتی حتی باید بیش از بهای کنونی باشد، از همین رو پیوسته خواهان افزایش بهای نفت هستند.

نکته دوم اینکه قیمت کنونی نفت را به دلیل کاهش ارزش دلار، قیمتی واقعی نمی‌دانند زیرا اگرچه هم‌اکنون قیمت هر بشکه نفت حدود 100 دلار است، اما در مقیاس قیمت واقعی و ثابت نفت، ارزش آن از حدود 45 دلار سال 1980 فراتر نمی‌رود. به بیان دیگر، کاهش مستمر ارزش دلار، که از سال گذشته سرعت بیشتری یافته، عامل قیمت بالای نفت است و این امر ارتباطی با تصمیم‌های اوپک ندارد. نکته سوم، نوسانات قیمت نفت است. این نوسانات، نه فقط برای کشورهای مصرف‌کننده، بلکه برای کشورهای تولیدکننده نیز آثار زیانباری به همراه دارد. افزایش درآمد کشورهای نفتی، مصرف آنان را افزایش داده و آنان را به درآمد بالا عادت می‌دهد. بدین‌ترتیب این کشورها در زمان کاهش درآمد با مشکل رکود مواجه می‌شوند. حاصل این فرآیند نیز کسری هنگفت بودجه، بدهکاری و تورم است. به همین دلیل، تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان، هر دو علاقه‌مندند که میزان افت و خیزها را به حداقل برسانند. این در حالی است که گرچه می‌توان بسیاری از عناصر اصلی بازار یعنی عرضه و تقاضا را، که مبنای قیمت‌های آینده است پیش‌بینی کرد ولی این عناصر همگی تحت‌تاثیر عوامل گوناگون اقتصادی و غیراقتصادی فراوان دیگر قرار دارند. از همین رو به دست دادن برآوردی مطمئن از آنها بسیار دشوار است.

امنیت عرضه نفت

امنیت عرضه نفت، شاید مهم‌ترین دغدغه فکری مصرف‌کنندگان باشد، چه بسا علت اصلی نوسانات قیمت را نیز بتوان در همین عامل یافت. طبق پیش‌بینی‌ها باید تا سال 2030 روزانه 118 میلیون بشکه نفت مورد نیاز در اختیار بازارهای دنیا قرار گیرد. این در حالی است که تا سال 2020 این رقم حدود 106 میلیون بشکه است. پرسش اصلی در این خصوص این است که آیا امنیت عرضه، خود عاملی مستقل است و می‌تواند بدون وابستگی به عناصر دیگر تحقق یابد. پاسخ این است که امنیت عرضه طبیعتا به امنیت سرمایه‌گذاری و میزان آن در کشورهای نفتی بستگی دارد. سرمایه‌گذاری در این کشورها نیز، به نوبه خود، به عوامل ژئوپلیتیک و سیاسی وابسته است.

دو پرسش مهم دیگر از این قرارند:

آیا در سال‌های جاری، ‌میزان سرمایه‌گذاری برای افزایش سال 5/1 تا 8/1 میلیون بشکه در روز کافی بوده است؟

و آیا تحولات ژئوپلیتیک در کشورهای نفتی به گونه‌ای بوده است که سرمایه‌گذاری‌ها را تسهیل کند؟

پاسخ این پرسش‌ها تا بدین لحظه مثبت نیست. در واقع براساس برآورد برخی کارشناسان، میزان تولید نفت در سال 2020 حتی به مرز 100 میلیون بشکه در روز نیز نخواهد رسید. بنابراین بر پایه یک دیدگاه راهبردی و بلندمدت باید به بحث سرمایه‌گذاری بسیار عظیم مورد نیاز پرداخت. نکته مهم اینکه مسئولیت سرمایه‌گذاری تنها برعهده تولیدکنندگان نیست و مصرف‌کنندگان نیز باید خود را در آن سهیم بدانند. آمار و ارقام بیانگر آن است که از 5/2 تا 9/2 تریلیون بشکه ذخایر جهان، تاکنون حدود 3/1 تریلیون بشکه مصرف شده و حدود 2/1 تا 6/1 تریلیون آن باقی‌مانده است. از این میان، 745 میلیارد بشکه مربوط به ذخایر کشورهای خاورمیانه و 960 میلیارد بشکه آن مربوط به کشورهای عضو اوپک است؛ که این یعنی حدود 65 درصد منابع نفت جهان، بر این اساس، ‌به روشنی پیداست که فضا برای سرمایه‌گذاری در این کشورها باید بسیار مناسب شود. تحولات پس از حادثه 11 سپتامبر 2001، خاورمیانه را در شرایطی دشوار و بغرنج قرار داده است. عراق، ‌که یکی از بزرگ‌ترین ذخایر نفت جهان را در اختیار دارد، در وضعیتی آشفته به سر می‌برد. ایران، که دومین ذخایر نفتی و گازی جهان را داراست، ‌از سوی آمریکا در معرض تحریم و اعمال فشار است. بر اثر تحولات نامیمون هر روزه، کشورهای دیگر منطقه نیز نگران امنیت خود هستند.

حتی عربستان سعودی که بزرگ‌ترین ذخایر نفت دنیا را در اختیار دارد و تاکنون بیشترین تولید را داشته، نگرانی خود را از بغرنجی و پیچیدگی‌ وضعیت پنهان نمی‌دارد و به ناچار به تمهیدات نظامی و امنیتی برای حفظ و افزایش ظرفیت‌های تولید نفت خود توسل می‌جوید. بنابراین، وجود فضای امنیتی و نگرانی از تحولات ژئوپلیتیک موجب افزایش ریسک و کاهش سرمایه‌گذاری و مالا دست نیافتن به ارقام هدف تولید جهانی خواهد شد؛ وضعیتی که بی‌تردید به افزایش قیمت و نوسانات بازار خواهد انجامید. بر این اساس، امنیت عرضه، تابعی از امنیت سرمایه‌گذاری و امنیت ژئوپلیتیک کشورهای نفتی است. به بیان دقیق‌تر، ارتقای امنیت کشورهای نفت‌خیز موجب افزایش سرمایه‌گذاری و افزایش ظرفیت‌های تولید خواهد شد و از نوسانات قیمت خواهد کاست. این وضعیت به نفع هر دو طرف تولید‌کننده و مصرف‌کننده است، این سخن بدین معنا نیز هست که اعمال سیاست‌های تحریم و تهدید از سوی آمریکا و نیز پیگیری شعارهای سیاسی همچون تشکیل خاورمیانه بزرگ و تلاش برای تغییرات تزریقی، با فضای سالم برای سرمایه‌گذاری و تولید نفت در تناقض است. بخش نفت و انرژی از مهم‌ترین بخش‌های اقتصادی مورد نیاز جهان است. جهان به نفت وابسته است و از میزان این وابستگی دست کم تا سال 2050 کاسته نخواهد شد. بخش نفت‌، بخش صلح است و دامن زدن به تنش و جنگ در این عرصه هیچ چیز جز زیان و خسران را به اقتصاد جهانی، اعم از مصرف‌کننده و تولیدکننده، تحمیل نخواهد کرد. پس همچنان که اشاره شد، تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان، در هر دو سو، باید برای تأمین سرمایه لازم، امنیت لازم و انجام مسئولیت‌هایی که برعهده دارند،‌ بکوشند.

محیط زیست

همپای افزایش آگاهی عمومی و نیز گرم شدن جهانی هوا، نگرانی‌ درباره مسائل محیط‌زیست رو به فزونی نهاده است. این امر،‌ در جای خود، موجب گردیده که مصرف‌کنندگان انرژی به چاره‌جویی در این باره بپردازند. در این میان دو راهبردی مکمل وجود دارد: نخست اینکه باید فناوری استفاده از نفت و گاز و سوخت‌های فسیلی ارتقا یابد؛ به گونه‌ای که هم بتوان از سوخت باکارآیی بیشتری بهره گرفت و هم از میزان آلاینده‌های محیط‌زیست کاست. فناوری مورد بحث امروزی، جامد کردن کربن حاصل از احتراق است که سرمایه‌گذاری عظیمی را می‌طلبد که از توان تولیدکنندگان به تنهایی خارج است. راهبرد دوم، استفاده بیشتر از حامل‌های انرژی‌های تجدیدپذیر است. بهای بالای نفت، توجه به این راهکار را بیش از پیش، به خود جلب کرده است. میزبان اجلاس سوم سران نیز یکی از سه شعار خود را «حفاظت از کره زمین» انتخاب کرده بود که مورد استقبال قرار گرفت. البته باید پذیرفت که هر دوی این راهبردها، نیازمند منابع مالی فراوانند که لاجرم باید مستقیم یا غیرمستقیم در قیمت نفت ملحوظ شود. به عبارت دیگر،‌ تنها قیمت بالای نفت می‌تواند انجام این فعالیت‌ها را میسر سازد. عربستان سعودی در این اجلاس 300 میلیون دلار و سه کشور کویت، قطر و امارات هر کدام 150 میلیون دلار برای مطالعات زیست‌محیطی اختصاص دادند. در واقع در مجموع، 750 میلیون دلار برای توجه به مسائل زیست‌محیطی جمع‌آوری شد. در عین حال، عربستان از کشورهای عضو و غیرعضو اوپک درخواست کرد که با توجه به ماهیت جهانی این دغدغه، همگی، به صندوق تحقیقات محیط‌زیست بپیوندند تا از رهگذر آن، پژوهش در این زمینه مورد توجه بیشتر قرار گیرد.

اوپک و اقتصاد جهانی

بحث کنونی را می‌توان از منظر اوپک یا تولیدکنندگان نفت، در برابر مصرف‌کنندگان نیز مورد توجه قرار داد. پرسش اصلی در این باب چنین است: ‌نزدیک به 50 سال از تاسیس اوپک می‌گذرد. در این مدت، کشورهای اوپک در برابر عرضه سرمایه اصلی خود، یعنی نفت، چه به دست‌ آورده‌اند؟ آیا از پس این همه سال، ‌کشورهای نفتی نباید احساس کنند که از حاصل فروش ثروت خود، بهره مناسب برده و اقتصاد و سطح زندگی شهروندان‌شان را ارتقا بخشیده‌اند؟ چنین رضایت‌مندی در میان مردم کشورهای نفتی کمتر به چشم می‌خورد، حال آنکه وجود آن، امنیت و ثبات سرمایه‌گذاری، تولید و عرضه نفت را تامین می‌کند. متأسفانه در تمام این سال‌ها، اوپک برخلاف واقعیت‌های بدیهی، کارتل عامل افزایش قیمت نفت معرفی شده است. به این ترتیب کشورهای عضو اوپک، با وجود کمک به رشد کشورهای مصرف‌کننده، همواره مورد سرزنش قرار گرفته‌اند. این درست است که مسئولیت توسعه کشورهای عضو اوپک، بیش و پیش از همه، برعهده همین کشورهاست، ولی کشورهای مصرف‌کننده نیز می‌توانند با پرهیز از اعمال فشار و تبعیض، دست‌کم مانع رشد این کشورها نشوند.

پیش از پایان بحث باید نکته‌ای را مورد تأکید قرار داد. مناسبات میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان نفت، ‌چه در عرضه تجارت و چه در عرصه زیست‌محیط، باید براساس راهبردبرد ـ بردباز تعریف شود. به بیان دقیق‌تر، مناسبات رقابت و ستیزه باید جای خود را به مشارکت در ریسک‌ها و منافع بدهد. انسان‌های آینده تنها در صورتی از زندگی بهتری برخوردار خواهند بود که به شناخت بهتر یکدیگر نائل آیند، بیاموزند که با هم زندگی کنند و یکدیگر را در فرصت‌ها و تهدیدها سهیم و شریک بدانند. سه شعار اجلاس سران معطوف به «عرصه نفت»، «پیشرفت و خوشبختی» و «حفاظت از کره زمین» بود. آیا برای تحقق این سه هدف مسیری جز تفاهم و مشارکت وجود دارد.