مجلس پنجم و نقش زنان در سیاست

* در آستانه انتخاباتی دیگر قرار داریم و باز هم شاهد شکل‌گیری منازعات سیاسی برای کسب کرسی نمایندگی مجلس هستیم و این در حالی است که این جدل‌های سیاسی در انتخابات‌های دیگری نیز وجود داشته است حتی در زمانی که شما در عرصه رقابت انتخاباتی مجلس پنجم قرار داشتید. فضای انتخاباتی آن دوران چطور بود؟

** البته می‌دانید که پس از ترک کرسی نمایندگی مجلس پنجم توسط عبدالله نوری برای حضور در منصب وزارت کشور و دری نجف‌آبادی در وزارت اطلاعات دولت اصلاحات، من کاندیدای انتخابات میاندوره‌ای مجلس پنجم از حوزه تهران شدم.

* هرچند که انتخابات میاندوره‌ای مجلس پنجم بوده ولی گفته می‌شود که فضای خاصی بر آن حاکم بوده است. شما در آن دوران تحت حمایت کدام گروه سیاسی وارد عرصه انتخابات شدید؟

** من در شرایط خاصی وارد مجلس پنجم شدم. در آن زمان به دنبال رد صلاحیت بهزاد نبوی گروه‌های چپ انتخابات را تحریم کرده بودند و رسما از من درخواست می‌کردند که از حضور در عرصه انتخابات انصراف دهم. آنها مدام به من می‌گفتند که چون آنها انتخابات را تحریم کرده‌اند، در انتخابات رای نمی‌آورم. ولی من در آن دوران فکر کردم اگر تابع نظر آقایان نباشم و از انتخابات کناره‌گیری نکنم بهتر است ولو رای نیاورم. گروه‌های چب حمایتی از کاندیداتوری من در انتخابات میاندوره‌ای مجلس پنجم نخواهند کرد و با آگاهی نسبت به فعالیت گسترده کاندیداهای جناح مقابل که امکانات وسیعی را در اختیار داشتند وارد عرصه انتخابات شدم و صحنه را ترک نکردم. البته در همان روزها برخی احزاب چون حزب کارگزاران تماس‌هایی را با من می‌گرفتند و اعلام حمایت می‌کردند ولی در آخرین روزها همان‌ها محو شده بودند و حتی نتوانستم تماسی با بزرگان حزب کارگزاران برقرار کنم. اما برخی گروه‌ها باز به جوسازی‌های خودشان ادامه می‌دادند و حتی برخی از همین افرادی که دارای تفکر چپ بودند و در ستاد انتخاباتی من فعالیت می‌کردند مدام به نیروهای ستاد می‌گفتند که پوسترها را پخش نکنند و به آنها القا می‌کردند چون گروه‌های چپ انتخابات را تحریم کرده‌اند من رای نمی‌آورم. در همان روزها بود که دفتر تحکیم وحدت میتینگی را مقابل دانشگاه برگزار کرد و خواستار تحریم انتخابات شده بود ولی من تا آخر ایستادگی کردم و با پشتیبانی مردم و لطف خداوند رای آوردم.

* به نظر می‌رسد که فضای این انتخابات نیز تحت تاثیر فضای انتخابات چهارم که جمع کثیری از گروه‌های چپ در آن رد صلاحیت شده بودند قرار گرفته بود. به نظر شما چه موضوعی سبب شده بود تا گروه‌های چپ از عرصه انتخابات حذف شوند؟

** با ورود بحث نظارت استصوابی به حیطه اختیارات شورای نگهبان برای بررسی صلاحیت کاندیداها متاسفانه حرکت‌هایی برای حذف یک تفکر روی داد. به هر حال برای بررسی صلاحیت یک تفکر سیاسی سلیقه‌ای برخورد می‌شد و عده‌ای تفکر گروه چپ را قبول نداشتند و نمی‌خواستند که افرادی با این تفکر وارد عرصه‌های تصمیم‌گیری شوند. البته این نوع برخورد منطقی نیست و جالب که هیچ استدلالی برای رد صلاحیت کاندیداها وجود نداشت. 

* البته حذف نیروهای چپ در همه دوره‌ها یکسان نبوده است مثلا آنطور که در انتخابات مجلس چهارم اصلاح‌طلبان رد صلاحیت شدند، برای مجلس ششم عرصه‌ای جهت حضور پیدا کردند. علت این امر چه بود؟

** عملکرد اصلاح‌طلبان در شکل‌گیری چنین فضاهایی موثر بوده است ولی نمی‌توان برخوردهای سلیقه‌ای و اعمال نفوذها را نادیده گرفت. پس بهتر است این سوال از شورای محترم نگهبان شود که چرا در شورای شهر اول و مجلس ششم ردصلاحیتی نداشتیم ولی در مجلس چهارم و هفتم این همه ردصلاحیت شدند و بعضی‌ها هم که استاندار بودند صلاحیت‌شان برای مجلس رد شد.

* آیا به عنوان یک زن که بدون حمایت‌ گروه‌های سیاسی وارد مجلس شده بودید عرصه‌ای برای فعالیت شما در آنجا فراهم بود؟

** به عنوان یک نماینده مانند سایر نماینده‌ها عضو کمیسیون خانواده و اصل 90 در مجلس پنجم بودم. نطق‌های بسیاری در همان دوران داشتم.

* آیا فراکسیون اقلیت مجلس در انتخاب مسائل مطرح شده در نطق‌های شما تاثیرگذار بود؟

** خیر، من تحت تاثیر هیچ گروه سیاسی برای تنظیم نطق‌هایم، نبودم و تنها سعی می‌کردم که به بیان مشکلات مردم و جفاهایی که در حق اندیشه‌های امام‌(ره) شده بود بپردازم و برای خوشایند هیچ گروه سیاسی کار نمی‌کردم و وام‌دار هیچ گروه و تشکیلاتی نبودم.

* به هر حال حتی بدون حمایت گروه‌های چپ شما وارد انتخابات مجلس پنجم شدید، فضای مجلس را در آن زمان چطور ارزیابی می‌کردید؟

** هرچند که در مجلس پنجم گروه‌های چپ در اقلیت بودند و تفکر راست اکثریت مجلس را در اختیار داشت ولی انسجام خوبی میان دو طیف حاضر در مجلس در رابطه با تصویب قوانین وجود داشت.

* آیا رابطه میان دولت و مجلس هم به همان خوبی روابط میان گروه‌های حاضر در مجلس بود؟

** البته من در دوره اصلاحات وارد مجلس پنجم شدم ولی آنطور که من شاهد آن بودم اعتدال‌گرایی در رابطه با دولت رعایت می‌شد.

* پس در عرصه همین روابط خوب میان دولت و مجلس بود که دو وزیر کابینه اصلاحات استیضاح شدند.

** خب همانطور که گفتم گروه‌های چپ در اقلیت بودند ولی درباره استیضاح، سوال در مجلس یک امر طبیعی است اما در مجلس پنجم حساسیتی نسبت به وزارت ارشاد و وزیر کشور وجود داشت و با توجه به تلاش اکثریت نمایندگان، تلاش نمایندگان اقلیت بی‌ثمر بود.

* این استیضاح‌ها چه تاثیری در روابط میان دولت و مجلس گذاشت؟

** بی‌اثر نبود.

* همانطور که گفتید گروه‌های چپ در مجلس پنجم در اقلیت بودند. این فراکسیون که شما هم عضو آن بودید از چه جایگاهی برخوردار بود؟

** این فراکسیون در حد توان فعال بود ولی پس از روی کار آمدن دولت اصلاحات فراکسیون اصلاح‌طلبان تقویت شد.

مجلس حال و هوای دیگری داشت و نمایندگان روحیه مضاعفی برای کار کردن پیدا کردند.

* شما گفتید که اعتدال‌گرایی بیش از هر چیز بر روابط میان گروه‌ها حاکم بود و به اعتقاد برخی از صاحبنظران سیاسی با توجه به سیر تاریخی ترکیب مجالسی که شکل گرفته‌اند این مجلس بستری برای شکل‌گیری مجلس اصلاح‌طلب ششم بود.

** حرکت دوم خرداد که یک حرکت مردمی بود فضای خاصی را در جامعه حاکم ساخت و منجر به آن شد که نیروهای سیاسی و اهل فکر در سراسر کشور فعال شوند. بنابراین این باعث تغییر رویکرد سیاسی مردم و اعتماد به جریانی که از اصلاح درونی ساختار کشور سخن می‌گفت، شد.

* پس چطور شد که اعتماد مردم نسبت به یک جریان سیاسی روز به روز کاهش یافت؟

** حرکت دوم خرداد فضای خاصی را در جامعه احیا کرد و نیروهای سیاسی در سراسر کشور فعال شدند. انشعاب در دوره دوم ریاست جمهوری از زمانی که به حضور اکثر گروه‌هایی که در به وجود آوردن دوم خرداد نقش مهمی را داشتند، هیچ توجهی نمی‌شد و آنها کاملا مورد بی‌مهری قرار داشتند و آنهایی که کمترین نقش را در پیروزی دوم خرداد داشتند دوم خرداد را مصادره کردند، شروع شد. در همان دوران چهره‌های دوراندیش، بصیر و باتجربه تلاش می‌کردند که اختلاف برطرف شود یا لااقل اگر اختلافی هست تصمیم با آن آقایان نباشد ولی صدایشان به جایی نرسید تا کار به اینجا رسید و اصلاحات ناکام ماند. بنابراین در دومین دوره انتخابات ریاست جمهوری آقای خاتمی انسجام به اختلافات درونی تبدیل شد تا اینکه در انتخابات شوراهای دوم اصلاح‌طلبان اولین شکست خود را تجربه کردند. اما همین گروه‌های اصلاح‌طلب باز هم اشتباهات خود را تکرار کردند و با تحریم انتخابات مجلس هفتم فرصت حضور بیشتر اصلاح‌طلبان در این مجلس را از خود سلب کردند. این گروه‌ها به ما می‌گفتند آقای کروبی اشتباه می‌کند اگر در انتخابات شرکت کند، زیرا ما انتخابات را تحریم خواهیم نمود و دوستان در پای صندوق‌ها نخواهد رفت. هرچند که رفتار نهادهای ناظر و مجری انتخابات در حذف نیروهای متکثر تاثیرگذار بود ولی عملکرد خود گروه‌های سیاسی هم بی‌تاثیر نبود و در انتخابات اول تا سوم مجلس کاندیداهایی که حتی آنطور به تبلیغات گسترده نمی‌پرداختند ولی رای بالایی را کسب می‌کردند و دلیل این موضوع اعتماد مردم به آنها بود که امروزه این اعتماد بسیار کمرنگ شده است.

* فکر نمی‌کنید کاهش اعتماد به ردصلاحیت‌های گسترده کاندیداها برمی‌گردد و مردم دچار نوعی تعارض فکری شده‌اند؟

** البته وقتی برخوردهای آنچنانی شکل گرفت اعتماد مردم کمرنگ‌تر شد و حتی این موضوع در ذهن مردم نهادینه شد که با چه هدفی باید پای صندوق‌های رای بروند. البته از سوی دیگر خود کاندیداها هم دچار استرس نسبت به نحوه بررسی صلاحیت‌های خودشان هستند و نمی‌توانند به تنظیم برنامه‌ای مناسب برای بیان دیدگاه‌ها و برنامه‌های خود بپردازند.

* بنابراین شما هم معتقدید تا انتخابات چهارم مجلس این تعارض فکری در مردم برای حضور در انتخابات وجود نداشت.

** بله، حرکتی که در انتخابات مجلس چهارم مبتنی بر ردصلاحیت تعداد زیادی از کاندیداها روی داد سبب شد تا فضا به این سمت تغییر کند. البته اعمال نفوذهایی که برخی از نهادها در انتخابات کردند باعث شد تا مردم نسبت به سلامت برگزاری انتخابات نیز بی‌اعتماد شوند.

* شما معتقدید مجلس اول ترکیب خوبی داشت. به نظر شما آیا می‌توان مجلسی با همان ترکیب تشکیل داد؟

** برای شکل‌گیری چنین مجلسی ابتدا باید بزرگان سیاسی تصمیم بگیرند و از سوی دیگر همه کاندیداها فرصتی برای حضور در عرصه انتخابات داشته باشند.

* به نظر می‌رسد که شما با امیدواری به سمت انتخابات حرکت می‌کنید و اخیرا هم که سخنگوی ائتلاف مردمی اصلاحات شدید، چه گروه‌هایی در این ائتلاف حضور دارند؟

** گروه‌هایی که از همان دوران به عملکرد آقایان در جریان اصلاحات منتقد بودند اکنون در این ائتلاف حضور دارند. البته ائتلاف مردمی اصلاح‌طلبان محصور در همین گروه‌‌ها نیست بلکه هر گروهی که به آرمان‌های امام و انقلاب پایبند باشد و به قانون اساسی و جمهوری اسلامی اعتقاد داشته باشد ائتلاف می‌کنیم، اما با جبهه اصلاحات اختلاف فکری داریم.

* می‌توان گفت هرچند که شما تنها نماینده یک دوره مجلس شورای اسلامی بودید ولی همواره در این عرصه حضوری فعال داشته‌اید، به نظر شما چرا زنان در مجلس همیشه در اقلیت بوده‌اند؟

** گروه‌ها و احزاب سیاسی آنطور که باید قابلیت‌های زنان را شناسایی نکرده‌اند و البته این رفتار ریشه در تفکر سنتی در ایرانیان یعنی مردسالاری دارد.

* یعنی اختصاص سهمیه بیشتر به زنان در فهرست‌های انتخاباتی احزاب و گروه‌های سیاسی باعث حضور تعداد بیشتری از زنان در مجلس می‌شود؟

** بله، متاسفانه احزاب همواره با توسل به دلایل واهی سهم مناسبی را برای خانم‌ها در نظر نگرفته‌اند.

* البته در چند سال اخیر مردم رویکرد بهتری نسبت به انتخابات نمایندگان زن در نهادهای مختلف پیدا کرده‌اند.

** این رویکرد نشان‌دهنده ایثار برخی از جمعیت‌ها برای حضور زنان در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی است. ولی این تحرک کافی نیست و باید صاحبنظران و اهل قلم روی این مساله کار بیشتری انجام دهند. باید بسترسازی شود و حضور زنان در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی به عنوان یک استراتژی در نظر گرفته شود.

* شاید آقای خاتمی به وزارت زنان اعتقاد داشت ولی محیط اطراف آماده پذیرش آن تفکر نبود.

** به هر حال خیلی از مسائل نیاز به رایزنی و تصمیم‌گیری دارد. نمی‌گویم آقای خاتمی کوتاهی کرده‌اند ولی تشکیلاتی که برای مجموعه برنامه‌ریزی می‌کردند به حضور زنان اعتقادی نداشتند.

* به نظر شما آیا تاکنون فراکسیون زنان در مجالس مختلف توانسته‌اند در حد و اندازه‌های خود موفق و تاثیرگذار باشند؟

** من چون خودم مجلسی هستم و از نزدیک شاهد این قضیه بودم این را می‌گویم که هر چقدر تعداد نمایندگان خانم بیشتر باشد بیشتر می‌توانند تاثیرگذار باشند. گاهی اوقات برخی از نمایندگان حتی وقت نطق پیش از دستور خود را به خانم‌های نماینده می‌دادند و هیچگاه خانم‌های مجلس در تذکر و طرح سوال کوتاهی نکرده‌اند ولی همواره در اقلیت قرار داشته‌اند. از سوی دیگر هرچند که در قانون محدودیتی برای حضور زنان در کرسی ریاست مجلس وجود ندارد ولی هیچگاه زنان نتوانستند در این جایگاه قرار بگیرند.

به اعتقاد من زنان نیمی از جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند و بنابراین حضور آنها در عرصه‌های مختلف امری ضروری است و تاکنون هرگاه زنان در مسوولیت‌های حساس قرار داشته‌اند نقش خود را به خوبی ایفا کرده‌اند.

هیچگاه نمی‌توان نقش و حضور زنان در راهپیمایی‌های گسترده یا حضور آنها در صحنه جنگ را به فراموشی سپرد و این نیز از توجه و عنایت خاص حضرت امام‌(ره) است که بر مشارکت زنان در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی تاکید داشتند و البته مقام معظم رهبری فرموده‌اند (در هیچ دوره‌ای مانند امروز زنان محقق، ادیب و فعال در عرصه‌های مختلف وجود نداشته‌اند و این از افتخارات کشور است.) اما متاسفانه علی‌رغم همه این تعریف‌ها می‌بینیم از این توانمندی و شایستگی و فداکاری زنان استفاده نمی‌شود و هیچگاه زنان سهم مناسبی برای انتخابات مجلس شورای اسلامی اخذ نکرده‌اند.