دکترین مهدویت و انگاره دولت
وحید خاشعی
"دکترین مهدویت" تصویر و طراحى جامع و فراگیر جامعه موعود و بیان ویژگىها، برنامهها، اهداف، استراتژى، خط مشىها و تعالیم و آموزههاى گوناگون آن است. گفتنى است: ارائه و طرح نقش جامعه آرمانی، نه مضر است و نه لغو، مشروط به اینکه داراى سه ویژگى باشد:
یک. کاملا واقعبینانه باشد و حقایق زیست شناختی، روانشناختى و جامعهشناختى را از نظر دور ندارد.
دو. همراه با ارائه طریق باشد؛ یعنی، فقط جامعه آرمانى را تصویر نکند، بلکه راه روشن رسیدن به آن را نیز نشان دهد.
سه. اهدافى را اعم از هدف اصلى و نهایى و هدفهاى واسط و فرعى براى جامعه آرمانى تعیین کند که داراى مراتب باشد.
این طرح کاملا واقعبینانه و همراه با ارائه طریق است و تحقق جامعه آرمانی، در متون مذهبى ما پیشبینى شده است. آنچه مهم است اینکه بر اساس دکترین مهدویت، بتوان مجموعه این نظام فکرى را - براساس اصول و بنیانهاى خاص آن- طراحى و ارائه کرد. در این راستا بایسته است ابتدا هدف و رویکرد اصلى و بنیادین در اندیشه مهدویت شناسایى شده و متناسب با آن نظام سیاسی، اقتصادى و فرهنگى ترسیم گردد. هدف اصلى و نهایى جامعه آرمانى اسلام، استکمال حقیقى انسانها است که جز بر اثر خداشناسی، خداپرستی، اطاعت کامل و دقیق از اوامر و نواهى الهی، کسب رضاى خداوند متعال و تقرب به درگاه او، حاصل شدنى نیست. بر این اساس دکترین مهدویت، باید بر پایه این هدف اصلی- و چندین هدف و برنامه فرعی- تنظیم و ارائه شود. در واقع در این دکترین باید خواست و نیاز اصلى انسانها، مشخص گردد؛ آنگاه به تبیین رویکرد و برنامه اصلى براى پاسخگویى به این مشکل برآمد. از آنجایى که بیشتر امور سیاسی، اجتماعی، فرهنگى و ... و طراحى و اجراى برنامهها دردست دولت قرار دارد؛ پس بررسى دولت مهدى و شناخت ماهیت و رویکرد آن امرى ضرورى است.
مهمترین و اساسىترین اقدام امام مهدى(عج) پس از پیروزى و سیطره بر سراسر جهان، تشکیل دولت و به دست گرفتن حکومت و فرمانروایى دنیا است. مردم جهان در عین حال که شاهد نابسامانی، جنگها، فساد، بىعدالتی، ناامنى و الحادگرایى در جهان بودهاند؛ دولتها، احزاب و سازمانهاى بسیارى را نیز دیدهاند که مدعى خدمت به جهانیان و ایجاد آرامش، صلح و امنیت و بهبود وضع اقتصادى و فرهنگى و اجتماعى در دنیا بودهاند! اما در عمل چیزى جز تباهى و ستم و جنگ مشاهده نکردهاند؛ با این حال روزگارى فرا مىرسد که معنویت و عدالت، به دست تواناى مرد الهى و در دولت کریمه اهل بیت(ع) برقرار مىشود و رفاه، امنیت، عدل و یکتاپرستى در همه جاى عالم گسترش مىیابد. روشن است که این تنها با تشکیل دولت و انسجام در امور، به دست مىآید. امام باقر در تفسیر آیه الذین ان مکناهم فى الارض... مىفرماید: این آیه در حق آل محمد(ص)، حضرت مهدى(عج) و یاران او است که خداوند آنها را مالک شرق و غرب جهان نموده، آیین اسلام را پیروز مىکند و بدعتها و باطلها را به دست او و یارانش نابود مىسازد- چنان که [قبلا] سفیهان حق را لگدمال کرده باشند- تا اینکه از ستم نشانهاى نمىماند.
این دولت بهترین، کاملترین و مردمىترین دولتها- پس از نابودى و پایان فرصت دولتهاى دیگر- خواهد بود. در این زمینه روایتى آمده است:
همانا دولت ما آخرین دولتها است و براى هیچ خاندانى دولتى نیست؛ مگر اینکه قبل از ما حکومت کند؛ تا هنگامى که ما به قدرت رسیدیم کسى نگوید- وقتى روش حکومتى ما را دیدند- اگر ما نیز به قدرت مىرسیدیم، این چنین رفتار مىکردیم. و این گفتار خداوند است که: عاقبت براى تقوا پیشگان است.
از بررسى اهداف، کار ویژهها و عملکردها، پیامدها، نتایج مثبت، ویژگىها و شاخصها و برنامههاى دولت مهدى (عج)، به دست مىآید که پس از قیام و پیروزى بر گروه باطل و نابودى آنها، ظلم و ستم از بین رفته و امنیت برقرار مىشود. اما براى تغییر در بینش، روش و منش ناسالم مردم- که سالیان سال با آن خو گرفتهاند- حضرت مهدى (عج)؛ رشد و کمالیابى انسانها را سرلوحه برنامههاى خود قرار داده و بر تزکیه نفوس، تتمیم مکارم اخلاقی، دعوت به خیرات عامل و فضایل (عدالت، راستی، قسط، پاکى و...) اقدام خواهند نمود. و این تنها در سایه تشکیل دولت معنوى مبتنى بر ساختار امامت امکان پذیر است؛ یعنی، دولتى که رشد اخلاقى و عقلى مردم را هدف اصلى خود قرار داده و آنها را به کمال مطلوب واقعى مىرساند.
در نتیجه مردم به آن غایت اصلى و بنیادین خود (عبادت و عبودیت) و تقرب به خداوند سوق داده مىشوند و در پرتو آن، به زدودن رذایل و آراستن فضایل، موفق خواهند شد. این دولت، سیاست، اجتماع، اقتصاد و فرهنگ را به سمت فضیلتهاى اخلاقى و خیرات مىکشاند و با پیوند میان سیاست و اخلاق، در تعالى و تکامل اخلاقى و عقلى مردم مىکوشد. در این راستا، علم، دانش، صنعت و تکنولوژى در مسیر درست خود قرار مىگیرد و رابطه مردم با خدا، با خود، با دیگران و با طبیعت تصحیح مىشود و قدرت نیز در خدمت آنان قرار مىگیرد. در این عصر سرچشمه اخلاق، دین و وحى الهى و شریعت آسمانى است که تکلیف و وظیفه مردم را به شکل مطلوبى تبیین مىکند.
دولت معنوى
دولت معنوى امام مهدى(عج)، بدین معنا است که هم خود جامع تمام فضایل، نیکىها و محاسن اخلاقى و عقلى است و هم در مقام عمل و اجرا، همه آنها را در جامعه محقق مىسازد. هم مدافع و حامى ارزشها و هنجارهاى اخلاقى و دینى است و هم ابزار زندگى صنعتى و علمى بشر را براى تحقق کمالات انسانى (عبادت و عبودیت و تقرب به خدا) به کار مىگیرد و جامعه را زنده و انسانیت انسان را احیا مىکند. معیار مشترک دولت در سرتاسر جهان "رشد اخلاقى و عقلی"مبتنى بر دین و تکامل و تعالى انسانها و آزادى او است.
دولت معنوى امام مهدى(عج)، فقط پیشبینى و الگوسازى براى آینده نیست؛ بلکه مدل و الگوى زندگى امروزین نیز مىباشد. این ایده، هم نظر به حال دارد و هم نظر به آینده و ما مىتوانیم از الگوهاى اخلاقی- دینى آن دولت، براى رفع کاستىها و نابسامانىهاى گوناگون جوامع استفاده کنیم و در تربیت و پرورش نفوس از آن بهره بگیریم.
دولت معنوی؛ یعنى دولتى مبتنى بر نظام امامت و ولایت که جامعه را در تمامى ابعاد و جنبهها، به سمت رشد اخلاقى و کمال مطلوب انسانی، هدایت و راهبرى مىکند و باورها و رفتارهاى مردم را اصلاح مىنماید و آزادى واقعى آنان را تامین مىکند . به عبارت دیگر، دولت امام مهدی، وظیفه دار تامین سعادت حقیقى و حداکثر کمال و رشد اخلاقى و عقلى مردم و تربیت و احیاى نفوس مرده است. تا انسان به اوج کمال ذاتى نرسد، محال است به سعادت حقیقى نایل آید و چون تحقق سعادت حقیقی، تنها در عصر حضرت ولىعصر (عج) امکان پذیر است، انسان به یقین به اوج کمال خواهد رسید و کمال او عبارت است از: کمال خلقی، عقلى و اجتماعی.
بر این اساس دولت معنوى امام مهدى(عج) احیاى نفوس، بصیرت بخشى و تامین معنویت، عقلانیت و عدالت را بر عهده دارد تا جامعه به سمت "تعالى و تکامل"، "تعادل" و "پیشرفت و رفاه" سوق داده شود.
در دولت معنوى امام مهدى(عج) همه امور و رهیافتها، فاضله و الهى است؛ یعنی، از یک سیاست فاضله شروع و به یک هدف فاضله (الهی) ختم مىشود. این شاخص، در ساختار نظام امامت و ولایت جاى مىگیرد و به غیر از آن امکان تصویر و عملیاتى کردن چنین چیزى وجود ندارد. در این ساخت، کمال واقعى انسان (عبادت و عبودیت) در مرکز قرار مىگیرد و با کمک و راهنمایى وحی، هدفمندى نظام هستى و تجربه بشری، رابطه انسان با خدا، با خود، با دیگران و حتى با طبیعت اصلاح مىشود.
براساس این مبنا، دولت معنوی، کارآمدى و کارآیى خود را در همه شئون و ابعاد زندگى انسانی، بروز مىدهد. در واقع اخلاق متعالى و تصحیح رابطه انسان با همه چیز، باعث تغییر و تکامل رفتار و طرز تلقى و باورهاى او و استفاده درست و بهینه از همه چیز مىشود. در دولت معنوی، همه چیز بر پایه معنویت و عقلانیت است و برآمد آن، سیاست معنوی، اقتصاد معنوى و جامعه معنوى است. در نتیجه مردم خود خواهان و عامل عدالت، امنیت، پیشرفت مادى و معنوی، صلح، قسط و... خواهند بود؛ چون به رشد اخلاقى و عقلى و آزادى از قید و بندهاى مادى و ظاهرى دست مىیازند. پس در طراحى دکترین مهدویت- براساس آموزههاى دینی- باید روشن شود که مشکل و نیاز اصلى بشر چیست؟ آیا عدالت است یا امنیت، پیشرفت، صلح و ...؟ اگر خواست اصلى او فراتر از اینها باشد- که هست- باید چه انگارهاى را بیشتر مورد توجه قرار داد؟پاسخ این نوشتار این است که کاستى اصلى زندگى بشر نبود معنویت و بصیرت است و اگر این دو حاصل شود (رشد اخلاقى و عقلی)؛ مشکلات دیگر به راحتى حل مىشود.
بایستگى دولت معنوى
در عصر ظهور و دوران حاضر، تنها "دولت معنوی" مورد نیاز و فایدهبخش است؛ دولتى که کار ویژه اصلى آن تامین کمال مطلوب انسانى و رشد و بالندگى فضایل اخلاقی- در تمامى شئون زندگی- و فزونى خردورزى است. جامعهاى که به شدت دچار انحراف، فساد، حیرت و سرگردانی، پوچى و بىهدفى است و بیشتر اعضاى آن، داراى فساد عقیده، عمل و اخلاق هستند؛ نیاز به دولتى دارد که در راس آن انسان کامل قرار گرفته و در صدد تکمیل مکارم اخلاقى و از بین بردن آلودگىها و فسادها و از بین بردن موانع خردورزى و اندیشه است تا بشر به کمال نهایى خود (عبادت و عبودیت) دست یازد.
روایات مختلف در این موضوع- بخصوص حدیث "اکمل به اخلاقهم" - دلالت بر اهمیت و محوریت اخلاق و کمالیابى واقعى و رشد و بالندگى معنوى و عقلانى انسانها در دولت مهدوى دارد:
امام باقر(ع) مىفرماید:
اذا قام قائمنا، وضع یده على رووس العباد فجمع به عقولهم و اکمل به اخلاقهم.
چون قائم ما قیام کند، دستش را بر سر بندگان مىگذارد و عقول آنها را متمرکز ساخته و اخلاقشان را به کمال مىرساند.
پیامبر(ص) مىفرماید:
یملا قلوب العباد عباده و یسعهم عدله... دلهاى بندگان را پر از عبادت مىکند و عدلش فراگیر مىشود.
همچنین: ان یصلح امه بعد فسادها. او این امت را پس از آنکه تباه [و فاسد] شدهاند، اصلاح مىکند (اربلی، 1401 هـ ق، ج 2، ص 472)
براساس این روایت اصلاح مردم بعد از فساد اخلاقى آنان و تغییر بنیادین رفتارها، گفتارها و پندارهاى غیر اخلاقى و آلوده آنها، مهمترین و درخشانترین اقدام دولت امام مهدى (عج) خواهد بود و این احیاگرى و اصلاح و نوسازى معنوی، مطلق و فراگیر است و پس از آن فساد و انحرافى وجود نخواهد داشت و زمین نورانى و پر از صفا و معنویت خواهد شد:
و تشرق الارض بنور ربها. زمین با نور پروردگارش منور مىشود.
و ان قائمنا اذا قام اشرقت الارض بنور ربها و استغنى الناس.
چون قائم ما قیام کند، زمین به نور پروردگار روشن مىگردد و مردم همگى بىنیاز شوند.
دولت معنوى و دکترین مهدویت
دولت امام مهدى(عج)، دولتى کمالگرا، احیاگر و فضیلتگرا است و آموزههاى بنیادین اسلام بر آن حاکم است. دولتى غیر اقتدارگرا و غیر استبدادى است؛ بلکه رضایت و خشنودى مردم و کمال مادى و معنوى آنان را در اولویت قرار مىدهد. تربیت دینى و پرورش معنوى و رشد فکرى و علمى مردم در راس قرار مىگیرد. جهانى و فراگیر است و ارزشها و هنجارهاى اخلاقى را جهانى مىکند. نمونه کامل دولت نبوى و علوى است. انسانها را از قید و بندهاى نفسانى و استثمار و استعمار قدرتمندان آزاد مىکند. دولت علم و دانش و اندیشه و خردورزى است. پایان بخش دولتهاى سکولار و لیبرالیستى و احیاگر دولت دینى است. همه کس و همه چیز را به کمال نهایى خود مىرساند. تحقق آرمانهاى بشرى و تشکیل مدینه فاضله اسلامى است. این دولت سعادت واقعى بشر و خیرات عمومى را تامین مىکند. رابطه انسان را با خدا تصحیح و انسان را به خودشناسى و خودسازى معنوى دعوت مىکند. اقتدار و نفوذ فراوان و فراگیرى دارد و ریشه ظلم و ستم و فساد را از بین مىبرد. مبتنى بر برهان و استدلال عقلی، دلایل و حجتهاى دینى و حکمت و دانش است. کاملترین خلافت الهى بر روى زمین بوده و رهبر و پیشواى آن، منصوب از سوى خدا است. با مردم رابطهاى دوستانه و ولایتمدارانه دارد و با آنها براساس کرامت ذاتى و اخلاق انسانى برخورد مىکند. دولتى فراملى و فرامرزى است و تمامى امکانات منابع و خدمات را در اختیار همگان قرار مىدهد. دولتى ظلم ستیز، کفر ستیز و ضد فساد و خشونت است.
دولتى فرهنگى و ارزشى است و در آن علم و هنر و دانش در راستاى تعالى بشر، به کمال مىرسد، حامى محرومان، مستضعفان، تهىدستان و صالحان است و ثروت و قدرت و شهرت در آن جایى ندارد. عدالتمحور است و در همه زمینههاى قضائی، سیاسی، اجتماعى و اقتصادى عدالت را برقرار مىکند. ارشاد، هدایت و امر به معروف را در اولویت قرار مىدهد. محصول اندیشه بشرى نیست؛ بلکه پاسخگویى به نیازها، مشکلات، کاستىها و ناراستىهاى زندگى است. دولتى کارآمد، کامل، اخلاق محور، و کمالگرا است.
امام مهدى(عج) در این راستا به عنوان زعیم سیاسی- دینی، اختیارات و مسئولیتهاى گستردهاى براى مدیریت و هدایت امور گوناگون مردم بر عهده دارد و وظایف مختلفى مانند حفظ دین، اصلاح مردم، احیاى سنت، اقامه حدود، گسترش عدالت، جهاد، عزل و نصب کارگزاران، توزیع بیتالمال ، تامین حقوق و... بر عهده امام است و او ولایت، اختیارات و شئون مختلفى دارد. البته همه اینها فرع بر کار اصلى آن حضرت (احیاگری)است.
دستاورد این دولت عبارت است از: "معنویت، عدالت، عقلانیت و توسعه". اینها انگارههایى است که دولت مهدى (عج) در تمامى زمینهها و بر طبق شاخصها و معیارهاى ذیل به آنها دست مىیابد:
1ـ بهبود ارتباط فرد با خداى خود؛
2ـ توجه به شایستگىها، استعدادها و ارزشهاى فردی؛
3ـ استفاده صحیح از موهبتهاى الهی،
4- روابط دوستانه و صلح آمیز با دیگران.
مهمترین دستاوردهاى دولت مهدى(عج) در عرصه سیاست، استقرار دولت حق و نابودى دولتهاى باطل، گسترش عدالت و ایجاد قسط، تثبیت صلح و امنیت جهانی، و رفع اختلافها و ستیزشها است.
در زمینه فرهنگ و دین نیز رشد و تعالى اخلاقى و معنوى مردم و نورانیت جهان، ترویج فضایل اخلاقى و ریشهکن شدن رذایل، حاکمیت آیین اسلام و توحید و یکتاپرستی، جلب رضایت عمومی، توسعه و پیشرفت علم و دانش و شکوفایى اندیشه و خرد و ایجاد آرامش روحى و روانى و ... به دست خواهد آمد. از نظر اقتصادى و عمرانى نیز بشر شاهد وفور نعمت و برکت، حیات مجدد و متکامل در روى زمین، رونق کشاورزى و کثرت محصولات، رفاه و آسایش بشری، عمران و آبادى زمین و... خواهد بود.
بشر پس از قرنها و سالها چشم انتظارى و امید به اصلاح امور و تحقق بشارت الهی، به سعادت و کمال مطلوب نایل خواهد آمد و در پرتو دولت مهدی، در تمامى جنبههاى زندگى به رفاه، آسایش، آرامش، صلح و تعالى و تکامل دست خواهد یازید و همه این امور، در جهت رسیدن او به کمال نهایى (عبادت و عبودیت خداوند) خواهد بود.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
