رویکرد ترکیه به سوریه

علی‌اکبر اعتمادی
دولتمردان ترکیه که از گسترش روابط با اروپا ابراز نارضایتی می‌کنند گرایش دوباره‌ای را به کشورهای منطقه آغاز کرده‌اند که تقویت جایگاه آنها در جهان اسلام و حضور بیشتر آنها در تحولات منطقه‌ای را آشکار می‌سازد.
ترکیه به دلیل موقعیت جغرافیایی و سیاسی دیدگاهی چندجانبه را برای سیاست خارجی خود طراحی کرده است. حضور در اتحادیه اروپا و بهره‌گیری از امکانات و امتیازات کلان در برقراری روابط استراتژیک با آمریکا از یک سو و گرایش به جهان اسلام و کشورهای منطقه به واسطه اشتراکات دینی و فرهنگی از سوی دیگر در چارچوب سیاست خارجی آنکارا تعریف گردیده است. آنچه در سیاست خارجی ترکیه در مقطع کنونی حائز اهمیت است کاهش مناسبات این کشور با آمریکا، اتحادیه اروپا و رژیم صهیونیستی و در نهایت گرایش به کشورهای منطقه به ویژه ممالک اسلامی می‌باشد. دیدار اردوغان از ایران و سپس سوریه را از نشانه‌های این رویکرد می‌توان ارزیابی نمود.
ترکها که عموما براساس تحولات جهانی سیاست خارجی خود را تدوین و اجرا می‌نمایند با توجه به موج غرب‌ستیزی در منطقه و بحران‌های موجود در خاورمیانه و عدم پذیرش از سوی اروپا، رویکرد منطقه‌ای را در اولویت کاری خود قرار داده است بویژه اینکه افکار عمومی این کشور نیز پذیرای این مهم می‌باشند. در این راستا نکته قابل عامل دیدار از اردوغان از دمشق پس از رایزنی‌های او در تهران می‌باشد که از آن به نام دیپلماسی جدید ترکیه نام می‌برند. این رویکرد در حالی صورت می‌گیرد:
1) به رغم وعده‌های گذشته، اتحادیه اروپا از پذیرش ترکیه خودداری نموده و بار دیگر موانعی برای آن ایجاد نموده است. آنکارا که در سالهای اخیر لطمات بسیاری از همکاری با اروپا متحمل گردیده است تلاش دارد تا با رویکرد به کشورهای منطقه بویژه ایران و سوریه بی‌تفاوتی خود به نظرات اروپا را اثبات نماید. از سوی دیگر این رویکرد به عنوان تهدید منافع اروپا و آمریکا قلمداد می‌شود که می‌تواند اجبارا آنها را به تعدیل مواضع در قبال آنکارا وادار سازد. (رویکرد ترکیه به سوریه که تحت تحریم آمریکا قرار دارد می‌تواند اهرمی برای تحرک واشنگتن برای اعمال فشار بر اروپا جهت پذیرش خواسته‌های آنکارا ارزیابی گردد.)
2) نکته اساسی در تحولات داخلی ترکیه نزدیکی انتخابات ریاست جمهوری و نامزدی اردوغان در آن می‌باشد. وضعیت داخلی ترکیه حکایت از تمایل مردم به رئیس جمهوری با دیدگاه‌های اسلام گرایانه و متکی بر همکاری منطقه‌ای (بویژه با ممالک اسلامی) دارد. در چنین شرایطی اردوغان با حضور در کشورهای منطقه و تحکیم روابط با آنها می‌تواند جایگاهی بهتر در میان مردم کسب نماید. مردم ترکیه بر همگرایی با ایران، سوریه، لبنان تاکید دارند که همسویی اردوغان با این خواسته محبوبیت بیشتر وی را به همراه خواهد داشت.
3) از چالش‌های آنکارا چگونگی مقابله با پ.ک.ک می‌باشد. در طی ماههای اخیر با تحریک آمریکا و غرب، معاوضان پ.ک.ک فعالیتهای گسترده‌ای را علیه دولت مرکزی از طریق مرزهای عراق آغاز کرده‌اند. این گروه که از یک سو برای منافع شخصی و از سوی دیگر در چارچوب خواسته‌های غرب برای تحت فشار قرار دادن آنکارا فعالیت می‌کنند اکنون مشکلات بسیاری برای ترکیه ایجاد کرده‌اند. دولتمردان آنکارا با گرایش به کشورهای منطقه، برای اتخاذ تدابیر جمعی برای برقراری ثبات در عراق و مقابله با فعالیت‌های پ.ک.ک در مرزهای این کشور فعالیت‌ می‌کنند که عراق، سوریه و یاران در این جرگه قرار می‌گیرند.
4) از نکات اساسی در تحولات خاورمیانه، رویکردهای جدید جهان برای حل بحران‌های موجود است. حضور مستقیم آمریکا در خاورمیانه، ‌فعالیت‌های اروپا، سازمان ملل،‌ اعراب و... تماما حکایت از رویکرد دوباره جهان به خاورمیانه دارد. اکنون حل بحران عراق، فلسطین، لبنان، در راس این فعالیت‌ها قرار گرفته است.
ترکیه در سالهای اخیر به عنوان بازیگر مهم منطقه‌ای ایفا نقش نموده، شرایط کنونی را موقعیتی مناسب برای تقویت جایگاه منطقه‌ای و جهان خود می‌داند و برای این مهم فعالیت می‌کند رایزنی‌های مقامات آنکارا در ایران، ‌سوریه و اعلام حمایت از ملت فلسطین و تاکید بر حل ناامنی‌های عراق با تدابیر منطقه‌ای گامهایی برای اجرایی این خواسته می‌باشند. ترکها با رایزنی‌‌های خود برآنند تا به عنوان حلقه اتصال میان کشورهای منطقه با یکدیگر و بازیگران خارجی (آمریکا و اتحادیه اروپا) ایفای نقش نمایند که تا حدودی نیز موفق بوده‌اند.
براین اساس می‌توان گفت که ترکیه در شرایط کنونی دیگر برای عضویت در اتحادیه اروپا عجله‌ای ندارد و بر آن است که حداقل در عرصه منطقه‌ای به منافعی دست یابد. در این چارچوب اردوغان گرایش به کشورهای اسلامی بویژه ایران و سوریه و حمایت از حزب‌الله لبنان و مقاومت ملت فلسطین را در دستور کار قرار داده تا ضمن ارتقای جایگاه منطقه‌ای،‌ محرکی برای تحت فشار قرار دادن اروپا و آمریکا برای پذیرش خواسته‌های این کشور باشد.
البته رویکرد ترکیه به جهان اسلام و دوری از غرب از عوامل موثر در سیاست خارجی اردوغان می‌باشد که می‌تواند در پیروزی او در انتخابات ریاست جمهوری موثر باشد هر چند که تحرکات گروههای لائیک پیرو غرب می‌تواند به عنوان مانع اصلی اجرای این مهم ارزیابی می‌گردد، چنانکه پیش از این نیز دولت اردوغان تحت فشار این گروهها به رویکرد دوباره با اروپا، آمریکا و حتی رژیم صهیونیستی وادار گردیده بوده‌اند. لذا پس از دیدار اردوغان از تهران و دمشق می‌توان شاهد درگیری‌های داخلی میان مخالفان و حامیان گرایش به منطقه و دوری از غرب بود.