استاد موسس

آیت‌‌الله العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی فرزند محمد جعفر در سال 1267 قمری در روستای مهرجرد یزد دیده به جهان گشود. پدر او تحصیلاتی نداشت، اما فرزندش را برای فراگیری علم به مکتب‌خانه فرستاد. او پس از آن که مقدمات علوم دینی را در یزد و اردکان به پایان برد، برای ادامه تحصیل راهی عتبات شد.¹ در عتبات نزد علمایی چون شیخ علی یزدی، آیت‌‌الله محمدتقی شیرازی، آیت‌‌الله شیخ فضل‌الله نوری و آیت‌‌الله ملا محمدکاظم خراسانی به تلمذ پرداخت.
سال 1316 به ایران بازگشت و در اراک به تدریس پرداخت، اما مجددا در سال 1324 همزمان با انقلاب مشروطیت به کربلا بازگشت و به تدریس مشغول شد.
آیت‌‌الله حائری در سال 1332 بار دگر به اراک بازگشت و شرط خود را برای اقامت در این شهر، استقلال حوزه اعلام کرد که این شرط عملی شد و او به اراک بازگشت.² حوزه علمیه اراک با حضور وی رونقی دیگر گرفت و امام خمینی در حالی که 20 سال بیشتر نداشت، ادامه تحصیل در این حوزه را بر حوزه اصفهان ترجیح داد.
آیت‌‌الله حائری در سال 1340 ق/ 1300 ش به اصرار علمای قم به این شهر مهاجرت کرد. ایشان که در مورد ماندن در این شهر تردید داشت با استخاره از قرآن تردید را کنار گذاشته و ماندن را بر بازگشت به اراک ترجیح داد و حوزه علمیه قم را در این شهر بنا نهاد با حضور و درایت ایشان بود که قم تبدیل به مرکز مناسبی برای مبارزه علیه استبداد رضا‌‌ شاهی شد.
در جریان مخالفت روحانیت با مساله نظام وظیفه اجباری، بسیاری از علما به قم مهاجرت کردند و آن مرحوم شخص قدرتمند دربار رضاخانی یعنی تیور تاش را برای مذاکره به قم دعوت کرد؛ اما این مذاکرات به جایی نرسید.
در جریان کشف حجاب و دستگیری طلبه‌‌‌های حوزه علمیه، او که به علت بیماری در باغ سالاریه بستری بود، در جریان این حوادث قرار گرفت و در ملاقات با رئیس شهربانی و فرماندار قم به آنان اعتراض کرد و اظهار داشت: «اگر این نبود که می خواهم خونی ریخته نشود، به شما می‌‌فهماندم که قدرت با کیست.» ³
آیت‌‌الله حائری سال 1315 ش در شهر مقدس قم در‌‌گذشت و در جوار مرقد حضرت معصومه به خاک سپرده شدند. ایشان به حوزه علمیه قم حساسیت بسیار داشت و حفظ موقعیت این حوزه تازه تاسیس را بر دیگر موضعگیری‌‌های سیاسی ارجح می‌دانست.
از دیگر اقدامات آیت‌‌الله حائری در شهر قم، تاسیس بیمارستان فاطمی و انتقال قبرستان قم به خارج از شهر بود.⁴