سید قطب، طلایه‌دار بیداری اسلامی

احمد نجفی
یکی از چهره‌های کم نظیر جهان اسلام که فریاد استکبارستیزی و اسلام خواهی او فراتر از مرزهای جغرافیائی کشورش طنین انداز شد شهید سید قطب می‌باشد. با نگرشی کوتاه به تاریخچه جهاد و مبارزه در بسیاری از کشورهای اسلامی مانند ایران، افغانستان، پاکستان، مصر، ترکیه و... رگه‌های بسیار تاثیرگذاری از افکار و نظریات سید قطب را بوضوح می‌توان مشاهده کرد. در مقطع زمانی سی و دهه چهل در ایران، ترجمه کتابهای سید قطب بود که خوراک فکری مبارزان بویژه طلاب جوان در شناخت اهداف و روشهای استعمار مارکسیت را فراهم می‌کرد. کتابهای کوچک همو بود که مجاهدین افغان با خواندن آنها شعله‌ور خود را پیکره کمونیست خالی کردند و هم‌اینک نیز کتابخانه‌های بسیاری از مسلمانان آزادی‌خواه در جهان دهها کتاب و صدها مقاله از شهید سید قطب را به یادگار دارد.
نکته جالب توجه در اندیشه‌ها و آرای سید قطب در مسائل سیاسی و اجتماعی، یکسانی آنها با ایده‌ها و نظرات حضرت امام خمینی (ره) می‌باشد. اگر بررسی تطبیقی بین نظرات این دو شخصیت به خصوص درباره غرب، آمریکا، صهیونیست و رمز موفقیت مسمین داشته باشیمة همسانی خاصی را مشاهده می‌کنیم که حکایت از نبوغ فکری سید قطب دارد.
خرداد ماه مصادف است با سالگرد شهادت شهید والا مقام سید قطب. به این مناسبت نگاهی کوتاه و گذرا داریم بر سر زندگی و افکار او.
زندگینامه :
سید قطب به سال 1906 میلادی مطابق با 1285 شمسی در روستای موشه از توابع استان اسیوط مصر دیده به جهان گشود. پدرش حاج قطب ابراهیم از محترمین و فعالان اجتماعی دیار خود بود. سید قطب دوران ابتدایی را در روستای خود گذراند و همزمان با تحصیل در سن ده سالگی حافظ کل قران شد. از آنجا که پدرش حاج ابراهیم عضو حزب وطنی اللواء بود، هرهفته جلسات بحث و بررسی مسائل مهم مصر و جهان اسلام در منزلش تشکیل می شد. در انقلاب سال 1919 م به همراه پدر برای مردم سخنرانی می کرد و آنها را به جهاد و مقاومت تشویق می نمود و این در حالی بود که او 13 سال بیشتر نداشت.
وی در سال 1920 م برای ادامه تحصیل به قاهره سفر کرد و در سن 16 سالگی وارد دانشسرای عبدالعزیز قاهره شد. وی دانشگاه دارالعلوم را هم تجربه کرد .اما دانشجویی همچون سایرین نبود. استادان از استعداد و پشتکار او متعجب و در عین حال خوشحال بودند . سپس سید قطب به استخدام وزارت تعلیم و تربیت مصر درآمد.
ورود به دنیای مطبوعات:
سید قطب پیش از آنکه وارد عرصه نگارش در مطبوعات شود، ادبیات را به خوبی آموخت. به گونه ای که در زمان تحصیل در دانشگاه کنفرانسی ترتیب یافت تا او مقاله ادبی خود را عرضه دارد و تحسین همگان را برانگیزد. از این رو مقالات وی دارای استحکام ادبی نیز بود. اما وجه تمایز آثار سید قطب لبه تیز تهاجمات وی به هیأت حاکمه مصر و سران غرب زده باعث شد هر نشریه های که اقدام به چاپ چند مقاله از سید می کرد بلافاصله توسط دولت تعطیل شود. از این روی وی تصمیم گرفت خود مجله ای را راه اندازی کند. «العالم العربی» نشریه ای بود که به ابتکار سید قطب و برخلاف سایر نشریات مصری که تاریخ روز را به میلادی درج می کردند، بر اساس تاریخ هجری قمری منتشر می‌شد.
وی در این نشریه تحلیلهای سیاسی متفکرین و سیاسیون عالم عرب را به چاپ می رساند ، همچنین خودش با نوشتن مقاله ، سیاست استعمار در قبال اعراب را محکوم و افشا می‌کرد. در همین ایام دولت مصر تصمیم گرفت سید قطب را به بهانه برخی تحقیقات به امریکا اعزام کند و هدف از این کار دور نگه داشتن سید از مصر و قرار دادن او در متن جامعه و فرهنگ امریکا بود تا شاید تفکراتش مانند برخی از اساتید مصری تحت تاثیر آمریکا قرار گیرد. اما اقامت دو ساله او در امریکا نه تنها ذره ای از اعتقاداتش را سست نکرد بلکه باعث شد از نزدیک جامعه آمریکا را که به اعتقادش عامل بدبختی مسلمانان بود، بشناسد. لذا تصمیم گرفت هنگام بازگشت به مصر، مردم کشورش خصوصاً جوانان را با ماهیت واقعی آمریکا آشنا کند.
حضور سید قطب در فضای نشریات مصر هر روز پررنگ تر می شد. مقالات او در این مطبوعات از تندترین و در عین حال قوی ترین مقالات آن زمان به شمار می ورد . به عنوان نمونه مقالات با عنوان «ای بردگان امریکا و روس و انگلیس آزاد شوید»، «ای جوانان مصر آماده و آگاه باشید»، «به خود ایمان بیاوریم» عناوینی است کوبنده که بیانگر موضوعات حساس و قابل تامل مردم و دولتهای عرب بود.
در سال 1945 م جمعیت اخوان المسلمین مجله ای به نام «اخوان المسلمین» منتشر کرد و سید قطب را به عنوان رئیس هیئت تحریریه آن انتخاب کرد . این هفته نامه روزهای پنجشنبه هر هفته منتشر می‌شد. سید در این نشریه افکار انقلابی ـ اسلامی خود را بیش از گذشته بیان کرد. لذا بعد از چاپ دوازده شماره، از انتشار آن توسط دولت جلوگیری شد. و این آخرین فعالیت مطبوعاتی سید به شمار می رود؛ زیرا در همین سال دستگیر و روانه زندان شد. سید قطب در طول حیات 25 ساله مطبوعاتی خود 455 مقاله و قصیده در مجلات و روزنامه های مختلف به چاپ رساند.
اندیشه‌های سید قطب
محور اصلی اندیشه‌های سیاسی - اجتماعی سید قطب ایجاد حکومت الهی بر مبنای قوانین اسلام بود. به همین علت هم استکبار و استعمارستیزی را همواره قدم اول استقلال و ایجاد حکومت اسلامی می‌دانست. با توجه به این موضوع به چند محور اصلی اندیشه‌های سید قطب می‌پردازیم:
1- غرب‌ستیزی
سید قطب همانند دیگر متفکران متعهد جهان اسلام ماننند سید جمال‌الدین اسد‌آبادی، آیت‌الله کاشانی، محمد عبده، اقبال لاهوری و.... به شدت با فرهنگ غرب مخالفت می‌کرد و از اندیشه و اخلاق غربی انتقاد می‌نمود. وی مقاله‌ای با نام « عود الی الشرق» به چاپ رساند و در آن فرهنگ غرب را فرهنگی حیوانی و پست خواند. در قسمتی از این مقاله آمده است: « حیات غرب بون شک هم لذیذتر است و هم راحت‌تر ولی از نظر انسانیت بهتر، والاتر و گرامی‌تر نیست.
حیات غرب حیاتی است که زن در آن از هر قیدی رهاست. آری حیات غرب، حیات لذیذی است. لکن حیاتی است پست‌تر از حیون، زیرا قط غرایز جنسی دیده می‌شود. در غرب هیچ قیدی نیست و این را آزادی می‌نامند. بله آزادی است اما نه آزادی روح بلکه بدن، آزادی حیوانیت نه آزادی انسانیت.»
2- اسلام آمریکایی
اولین اندیشمند جهان اسلام که کلمه اسلام آمریکایی را مطرح کرد، سید قطب بود. او قائل بود و اسلام وجود دارد یکی اسلام راستین و یکی اسلامی که آمریکا می‌خواهد. وی در این زمینه می‌نویسد: « این روزها آمریکائی‌ها باز به فکر اسلام افتادند. آنها نیازمند اسلام هستند تا در خاورمیانه و کشورهای اسلامی هستند تا در خاورمیانه و کشورهای اسلامی آسیا و آفریقا با کمونیسم بجنگد... البته اسلامی که آمریکا و غربی‌های استعمارگر و همپیمانانشان در شرق میانه خواستار آن هستند، همان اسلامی نیست که با استعمار می‌جنگد و با خودکامگی‌ها مبارزه می‌کند، بلکه فقط اسلامی است که با کمونیست مبارزه می‌کند. زیرا آنها اسلامی نمی‌خواهد که حکومت کند و اصولا تحمل حکومت اسلامی را ندارد.
چرا که وقتی اسلام حکومت یافت امتی دیگر تربیت و ایجاد می‌کند و به ملتهای می‌آموزد که تهیه قدرت و قوه واجب است و طرد و نفی استعمار فرض است و کمونیست هم مانند استعمار آفتی است و هر دو دشمن هستند و تجاوز کار.»
وی دباره تقسیم جامعه به جامعه اسلامی و جاهلی می‌گوید: « با اسلام یا جاهلیت! حد وسطی وجود نداردکه نیمِی‌اش اسلام و نیم دیگرش از جاهلیت باشد و اسلام آنرا بپذیرد و بدان رضایت دهد دیگاه اسلام روشن است.
حق واحد و تعدد ناپذیر است. حکم با حکم خداست و با حکم جاهلی است. قانون یا قانون خداست و با حکم جاهلی است و یا هوا وهوس.»
این اندیشه‌ سیاسی سید قطب ما را به یاد حضرت امام خمینی می‌اندازد که فرمود: « حکومت یا طاغوت است یا اسلام.»
3- مبارزه با صهیونیسم:
سید قطب از خطر یهود و صهیونیسم به کرات صحبت می کرد. حتی چند روز قبل از اعدام به یکی از دوستانش گفته بود: «یهود خود را برای سلطه جهانی آماده می کند. همه مردم جهان مخصوصا مسلمانان باید مراقب باشند» سید قطب نسبت به جنبش یهود و صهیونیسم شدیدا بد گمان بود و آن را عامل انحطاط و عقب ماندگی جوامع اسلامی می دانست. وی در این باره می نویسد: « معتقد هستم که هرکجا دعوتی برخلاف اخلاق و دعوت به بی عفتی و اشاعه فحشاء و ربا و جنگ است، دست صهیونیسم در کار است. کارل مارکس یهودی بود و از پشت پرده کمونیسم اخلاق و ادیان را کوبید. دورکهایم با نقاب جامعه شناسی و اخلال در سازمان خانواده فضیلت و اخلاق را از میان برد و ساتر یهودی و یا نیمه یهودی از ماورای اگزیستانسیالیسم و احترام منتهی به حیوانیت فرد ـ و فروید یهودی از پشت منطق روانکاوی ـ غریزه جنسی را مرجع احساس دینی، هنری و خانوادگی دانست. اینها یک تصادف نیستند.
4- اسلام یگانه دین رهایی‌بخش
سید قطب اسلام را یگانه دین رهایی‌بخش از مشکلات جوامع بشری میداند و معتقد است هیچ نظامی غیر از نظام اسلام نمی‌تواند سعادت بشری را فراهم کند.
وی همچنین معتقد است آینده در قلمرو اسلام خواهد بود در این باره می‌نویسد:« شکی نیست علی رغم این دشمنی‌ها و کارشکنی‌ها، آینده در قلمرو اسلام است و ما اینک جهادی طولانی، دشوار و پر خطر داریم. این جهاد برای نجات فطرت لابلای انبوه ابرهای تیره و پیروز ساختن آن بر تیرگی‌هاست. باید برای این جهاد مجهز شویم و قوای فراوان آماده سازیم. تجهیزات لازم برای جاد فقط  یک چیز است: آشنایی کامل با حقایق اسلام  و فراگرفتن دین در سطح عالی‌ آن.»
مبارزات سیاسی سید قطب و همکاری با اخوان المسلمین
با شکل گیری جمعیت اخوان المسلیمن در مصر ، فصل جدیدی از فعالیتهای سیاسی در این کشور آغاز شد. مهمترین اهداف اخوان المسلمین عبارت بودند از: 1- آزادی وطن از سلطه بیگانگان مخصوصاً اسرائیل 2- تشکیل حکومت اسلامی در مصر 3- اصلاحات اجتماعی و اقتصادی 4- مبارزه و مخالفت با استعمار 5- طرفداری از استقلال کشورهای اسلامی در هر نقطه از جهان 6- ضدیت با ملی گرایی و تلاش برای وحدت جهان اسلام. سید قطب پس از بازگشت از امریکا، با مطالعه دقیق اهداف و تفکرات این جمعیت در سال 1951 میلادی بدان پیوست. او آنچنان به اخوان المسلمین علاقه داشت که همیشه می گفت: «من در سال 1951 م متولد شدم.» همانگونه پیشتر بیان شد سید پس از عضویت در ارگان جمعیت اخوان المسلمین ، به عنوان رئیس هیئت تحریریه نشریه جمعیت منصوب شد.
مقالات تند و صریح او در روزنامه ها و انتقاد از سیاست استعماری انگلستان و ضرورت تشکیل دولت اسلامی باعث شد که سید قطب در سال 1945 م به همراه دیگر مجاهدان اخوان المسلمین دستگیر و به مدت 15 سال محکوم به زندان شود . اما 5 سال از زندانی شدن وی نگذشته بود که به علت وخامت حالش از زندان آزاد شد.
با ادامه فعالیتهای سید قطب و تاثیر افکار و آرای وی بر مردم به خصوص جوانان مصر و جهان عرب، سید قطب در سال 1965 م مجدداً دستگیر و زندانی شد. سید در تمام دوران بازجویی با شهامت تمام از افکار و عملکرد خود دفاع کرد به گونه ای که علناً خواستار برچیده شدن حکومت ظلم مصر شد. پس از اتمام بازجویی ها، سید قطب و یارانش را به زندان منتقل کردند. در این مقطع سید قطب شکنجه های زیادی را تحمل کرد به گونه ای که پیش چشم او خواهر زاده اش رفعت را شکنجه و به شهادت رساندند.
سرانجام شهادت
سرانجام پس از چهار ماه به دستور جمال عبدالناصر، سید قطب و چند نفر از رهبران اخوان المسلمین به اعدام محکوم شدند . هنگامی که رای دادگاه خوانده شد سید گفت: « من پیش از این هم می دانستم طبقه حاکم نمی خواهد من زنده بمانم. بار دیگر اعلام می کنم که نه پشیمان هستم و نه اظهار ندامت می کنم و نه از این رای اندوهناکم؛ بلکه خوشحال و مسرورم که در راه هدف مقدس و ایده آلم کشته شده ام. البته تاریخ آینده درباره ما و حکومت داوری خواهد کرد که کدام یک از ما صادق و برحقیم.»
سرانجام روز اعدام فرا رسید. 9/8/1966 م مطابق با 7/3/1345 ش. هنگام طلوع خورشید سید قطب و دوستانش به سوی جوخه اعدام هدایت شدند. سید سربلند و با روی گشاده و خندان جمله ای به سربازان گفت که ترجمه اش شعر اقبال لاهوری است.
نشان مرد مومن با تو می گویم
که چون مرگش رسد خندان بمیرد
سپس تفنگها به سوی وی نشانه گرفته شد و او با آوای صفیر گلوله ها پرواز کرد و در سن 60 سالگی به شهادت رسید.
سید قطب چهره محبوب جهان اسلام
فریاد اسلام‌خواهی سید قطب درست در زمانی طنی‌انداز شد که مسلمانان تحت سیطره فکری، اقتصادی و سیاسی استعمارگران بودند. آزادی‌خواهان و روشنفکران متعهد کشورهای اسلامی اقدام به ترجمه و نشر مقالات و کتابهای سید قطب نمودند تا جایی که در  برخی کشورها همچون افغانستان خواندن و نگه داشتن برخی از کتابهای سید جرم محسوب می‌شد.
در ایران نیز بسیاری از مقالات و کتابهای سید همزمان با دوران تبلیغ ضد دینی، یعنی در دهه سی و چهل به فارسی ترجمه شدند. نتیجه‌ای که ترجمه این آثار داشت، تقویت افکار مذهبی و فراهم آوردن خوراک فکری تازه برای روحانیونی بود که به منبر می‌رفتند. تا این زمان، پس از سه دهه غفلت و سرکوبی روحانیت، چنین تصور می‌شد که تنها روشنفکران غیر مذهبی هستند که با مسائل اجتماعی سر و کار دارند. با آمدن این آثار شماری از نویسندگان مذهبی در داخل، راه ورود طلاب به حوزه‌های روشنفکری و اجتماعی فراهم گردید.
چرا که نگرش سید قطب در آثار تک‌نگاری‌اش و هم در تفسیر «فی‌ ضللال القرآن» طرح یک اسلام سیاسی فعال و خواستار به دست آوردن حاکمیت تا همزمان با اجرای کامل شریعت اسلام، بتواند بر ضد زیاده‌خواهی‌های غرب و دنیای کمونیستی بایستد.
اینک از مصر و الجزایر گرفته تا ترکیه و ایران و افغانستان، آثار سید قطب پشتوانه فکری مدافعان حکومت دینی بر مبنای احکام الهی است. چرا که او مرزها را مانع وحدت جهان اسلام می‌دانست و معتقد بود در هر کجا که مسلمانان پیشرفت و پیروزی داشته باشند، پله‌ای است برای ایجاد حکومت جهانی اسلام. در همین زمینه نامه سید قطب به آیت‌الله کاشانی به مناسبت ملی شدن صنعت نفت بسیار مهم و خواندنی است. سید در این نامه نکات بسیار مهمی را بیان می‌کند. به اعتقاد او، نهضت ملی شدن صنعت نفت «ملی» نیست. بلکه نهضتی اسلامی به رهبری یک روحانی است. وی در بخشی از این نامه آورده است:
« استعمار غربی می‌داند که اگر میهن اسلامی یکپارچه شود، چه موقعیت استوار، نظامی، سیاسی، و اقتصادی نیرومندی خواهد داشت. امپریالیسم از منابع مادی و انسانی فروانی که جهان اسلام می‌تواند فراهم بیاورد به خوبی آگاه است. برای استعمار کاملا عیان است که وقتی صد میلیون نفر زیر یک پرچم و در سایه عقیده‌ای واحد و نظام اجتماعی واحد گرد هم بیایند، کفه ترازو به نفع اینها سنگین خواهد شد.»
سید قطب تاکید کرده است:« کمونیسیم به وسیله بوقهای خود هشدار داده و همواره سعی می‌کند از ارزشهای اندیشه اسلامی بکاهد و وانمود کند که زمینه عملی برای ایجاد آن وجود ندارد. در این راستا گام به گام سرمایه‌داری را همراهی می‌کند اما در میان این دشمنی‌ها و تجاوزها، فریاد مشترک از گوشه و کنار جهان اسلام برخاسته است که خواستار اتحاد مسلمانان برای ایجاد حکومت واحد اسلامی است.»
آثار سید قطب:
سید قطب اندیشمند مبارز مصری در طول نیم قرن حیات خود توانست بیش از 500 مقاله و 50 کتاب در موضوعات مختلف ادبی، اسلامی، اجتماعی و سیاسی بنویسد. برخی از تالیفات وی بارها و بارها در سراسر جهان و به زبانهای گوناگون به چاپ رسیده است.
برخی از تالیفات وی عبارتند از:
التصویر الفنی فی القران
مشاهدات القیامه فی القران
القصص الدینی للاطفال
العداله الاجتماعیه فی القران
معرکه الاسلام و الراسمالیه
الاسلام العالمی و الاسلام
تفسیر فی ظلال القران
خصائص التصور الاسلامی
المستقبل هذا الدین
معالم فی الطریق
عناوین برخی از کتابهای سید قطب که به فارسی ترجمه شده است بدین شرح می باشد:
«آفرینش هنری در قران» ترجمه محمد مهدی فولادوند
«دورنمای رستاخیز در ادیان پیشین و قران» ترجمه غلام رضا خسروی حسینی
«عدالت اجتماعی در اسلام» ترجمه محمد علی گرامی و سید هادی خسروشاهی
«اسلام و سرمایه داری» ترجمه سید محمد شیرازی
«زیر بنای صلح جهانی» ترجمه سید هادی خسروشاهی و زین العابدین قربانی
«تفسیر فی ظلال القران» که دو جزء اول آن توسط آیت الله خامنه ای و تمام هشت جلد توسط مصطفی خرم دل با عنوان در سایه قرآن منتشر شده است.
«ما چه می گوییم» ترجمه سید هادی خسروشاهی
«ویژگی های ایدئولوژی اسلامی» ترجمه سید محمد خامنه ای
«آینده در قلمرو اسلام» ترجمه آیت الله خامنه‌ای