ارتباطى نوین!

 متولد ۶ اسفند۱۳۱۵تبریز
 آغاز تحصیل در تبریز
 عزیمت به تهران و ادامه تحصیلات در این شهر
 ورود به دبیرستان مروى تهران
 آغاز فعالیت هاى مطبوعاتى در روزنامه «دانش آموزان»
 ورود به دانشگاه تهران و تحصیل در رشته اقتصاد
 سردبیر نشریه «کیهان فرهنگى» در ۱۳۳۴
 مسئول صفحه اقتصادى روزنامه کیهان۱۳۳۵
 دریافت بورس تحصیلى از دانشگاه «نورت وسترن» شیکاگو در سال ۱۳۳۷
 دریافت مدرک لیسانس و فوق لیسانس در رشته روزنامه نگارى با گرایش هاى اقتصاد و سیاست از دانشکده روزنامه نگارى نورت وسترن موسوم به مدیل
 دریافت دکترا در رشته هاى علوم سیاسى و بین المللى و اقتصاد و ارتباطات
 اخذ بالاترین مقام آکادمیک(پروفسورى)از دانشگاه نورت وسترن
 بازگشت به ایران در آذرماه ۱۳۴۲
 دعوت به سردبیرى روزنامه کیهان
 استعفا از روزنامه در اعتراض به بازداشت و تبعید امام خمینى(ره)
 بازگشت به آمریکا و آغاز تدریس در دانشگاه هاى علوم ارتباطات ایالات متحده
 عضو هیأت علمى دانشگاه امریکن واشنگتن
 تدریس در سمت استادى دانشگاه هاى آمریکا به مدت ۴۰ سال
 حضور در بسیارى از دانشگاه هاى مهم دنیا به عنوان استاد میهمان
 تأسیس رشته ارتباطات بین الملل و بخش مطالعات عالى ارتباطات جهانى در دانشگاه امریکن
 رئیس دانشکده روابط بین الملل
 رئیس کنگره بین المللى ارتباطات نوین آمریکا
 نگارش مقالات بسیار در حوزه ارتباطات نوین ،رسانه و مطبوعات در نشریات معتبر جهانى
 تألیف کتب بسیار مرجع در حوزه مطالعات عالى ارتباطات جهانى و ارتباطات نوین
 ترجمه چند اثر به فارسى از جمله:
«ارتباطات جهانى در حال گذر: پایان چند گونگى»، انتشارات سروش ۱۳۸۵ و «الگوى مطبوعات و رسانه هاى اجتماعى»، انتشارات پژوهشکده فرهنگ و اندیشه اسلامى ۱۳۸۲
«ارتباطات الهى، انسانى، اجتماعى، میان فرهنگى و ابزارى در طول تاریخ اسلام پایه اساسى توسعه و پیشرفت این آیین مقدس و مکتب دینى و سیاسى بوده است. امروز در جوامع اسلامى اختلاف بین سنت و نوسازى و نوگرایى به معنى حقیقى آن نیست بلکه اختلاف بین مردم سالارى بومى و اسلامى از یک طرف و دموکراسى غربى از طرف دیگر است. تمدن و فرهنگ اسلامى در تاریخ بشریت در ۳ محور پیشگام بود. نخست اسلام در ارتباطات و فرهنگ گفتارى یا شفاهى میان افراد و گروهى بود که در آن اطلاعات درهمه ردیف در یک نسل و بین نسل ها جریان پیدا کرد.
دوم، تولید و توزیع بى سابقه کتاب ها و جزوات بود که عالى ترین درجه یک عصر طلایى از علم، ادبیات، هنر، عرفان، فلسفه و به طور کلى دانش عقلى و نقلى را به وجود آورد. سوم این که تمدن اسلامى نخستین تمدنى بود که ارتباطات گفتارى و مکتوبى را در یک قالب واحد به بشریت ارائه کرد. قرآن کریم، حدیث و سنت، نمونه هاى عالى این تلفیق و توسعه ارتباطى و رسانه اى و نشانه هاى بزرگ ترین ارتباطات میان فرهنگى در تاریخ هستند. در طول تاریخ تمدن و فرهنگ اسلامى ۵ اصل مهم جریان اطلاعات و ارتباطات دنیاى اسلام را هدایت و راهنمایى کرد و تا ۴۰۰ سال پیش، کم و بیش نظام هاى ارتباطى و فرهنگى کشورهاى اسلامى از طریق این اصول پایه گذارى شده بود :
توحید: به عنوان یک تئورى وحدت گراى اطلاعاتى و ارتباطى
امت: به عنوان مفهوم یک سیستم اخلاقى
امر به معروف و نهى از منکر: به صورت یک دکترین و منشور مسئولیت فردى و اجتماعى
امانت: به عنوان یک اعتماد خدادادى در تشخیص مرزهاى حاکمیت فردى و اجتماعى . . .»
این جملات را پروفسور حمید مولانا مى گوید؛در جلسه گشایش کنفرانس بین المللى رسانه ها و اسلام و فرهنگ در دانشگاه « ادینبورگ» اسکاتلند بخوبى بخشى از دغدغه هایش در حوزه مفهوم و گستره مبانى ارتباطات را به نمایش مى گذارد. حمید مولانا با این مجموعه از نگرش هاى بنیادگرایى، حوزه ارتباطات را به معرفت دینى پیوند داده و به واسطه همین تئورى و پیوند،در بسیارى از مراکز آکادمیک و رسانه اى کشورهاى اسلامى نیز چهره اى شناخته شده است. اما این خصوصیت تنها بخشى از مؤلفه هایى است که مولانا را به واسطه آنها مى شناسند. حمید مولانا در رشته ارتباطات تنها ایرانى با بالاترین درجه آکادمیک این رشته است وسال هاست دررسانه ها و اخبار حوزه ارتباطات ،او را با پیشوند و پسوند پروفسور معرفى مى کنند. حمید مولانا این اعتبار آکادمیک را در عمل نیز به دست آورده و نظر جمعى، تأیید قابلیت ها و دیدگاه هاى نوین او در رشته ارتباطات بوده است. نمونه این به رسمیت شناسى و تأیید جمعى را از مجموعه بزرگداشت ها و مراسم تقدیر و پاسداشت او مى توان دید و دریافت کرد. از آن جمله است بزرگداشت او در دانشگاه آمریکن. در کنفرانسى که به مناسبت بزرگداشت علمى پروفسور حمید مولانا در دانشگاه آمریکن در واشنگتن تشکیل شد، آثار نیم قرن این دانشمند ایرانى مورد نقد و بحث قرار گرفت و از خدمات فرهنگى و آکادمیک وى در سطح جهانى تجلیل به عمل آمد. شرکت کنندگان این کنفرانس از استادان علوم روابط بین الملل و ارتباطات و بسیارى از شاگردان سابق و دانشجویان پروفسور مولانا بودند که اکنون در مراکز مهم علمى جهان از جمله دانشگاه ها ومراکز تحقیقاتى آمریکا تدریس و پژوهش مى کنند و مشاغل مهم ملى و بین المللى را در کشور خویش به دست آورده اند. مقاله ها و سخنرانى هاى ارائه شده در این کنفرانس بر محور آثار و افکار و اندیشه هاى حمیدمولانا و درباره خدمات آموزشى و پژوهشى او در آمریکا و دیگر نقاط دنیا بود.
پروفسور «لویز گودمن»، رئیس دانشکده خدمات بین المللى دانشگاه آمریکن در معرفى حمید مولانا دراین کنفرانس سخن مى گفت از آن جمله این که: « فهرست آثار و انتشارات این دانشمند ایرانى و دنیاى اسلامى در واقع یک جلد کتاب مى شود و او یکى از پربارترین استادان دانشگاه هاى آمریکا ست. پروفسور «ژوزف پلتون»، رئیس انستیتوى مطالعات و تحقیقات عالى ارتباطات فضایى آمریکا و استاد دانشگاه هاى کالرادو و جرج واشنگتن و یکى از همکاران قدیمى حمید مولانانیز در مقاله و سخنرانى که به این کنفرانس ارائه کرد، رهبرى علمى مولانا را در بسیج دانشمندان رشته هاى روابط بین الملل و ارتباطات مورد تحسین و قدردانى قرار داد و از تأثیر آثار تئوریک و نظرى او در پیش بینى وضع کنونى ارتباطات جهانى و روابط بین الملل بویژه در حوزه فناورى ها و ماهواره ها سخن گفت.
پروفسور «کریستین چین» استاد روابط بین الملل در دانشگاه امریکن و یکى از دانشجویان سابق مولانا هم از تأثیر دیدگاه فلسفى و اسلامى مولانا در معرفت شناختى رشته هاى سیاسى و اقتصادى وارتباطات دنیاى غرب صحبت کرد: «بیش از ۱۵۰دانشمند در رشته هاى روابط بین الملل و ارتباطات در دنیا دوره دکتراى خود را زیر نظر و راهنمایى پروفسور مولانا تمام کرده و هزاران دانشجو از گوشه وکنار دنیا در مقطع کارشناسى و کارشناسى ارشد از دروس او بهره مند شده اند. پروفسور مولانا درتأسیس و توسعه برنامه هاى ارتباطات جهانى بسیارى از دانشگاه هاى جهان سهیم بوده و بسیارى از کشورها از جمله چین، استرالیا، انگلستان، اسپانیا، هند، مصر و مالزى از الگویى که او ۳۷ سال قبل در دانشگاه امریکن پایه گذارى کرد، اقتباس کرده اند. »
یکى دیگر از شرکت کنندگان در این کنفرانس، پروفسور «گرترودرابینسون» از دانشگاه مک گیل کانادا و عضو سابق هیأت مدیره انجمن بین المللى پژوهش در علوم ارتباطات و رسانه ها در مورد جایگاه علمى حمید مولانا گفت: «ریاست پروفسور مولانا به مدت چهار سال در رأس انجمن بین المللى پژوهش در علوم ارتباطات و رسانه ها که بیش از ۲ هزار عضو حقوقى و سازمانى در سراسر جهان دارد، اصلاحات و دگرگونى هاى اساسى را در این رشته همراه داشت و در واقع یک جنبش جدید فکرى و پژوهشى و آموزشى به وجود آورد که آثار آن امروز بخوبى درک مى شود. او از مولانا در ردیف دیگر دانشمندان برجسته علوم اجتماعى و انسانى آمریکاى شمالى یاد کرد.
مولانا، استاد روابط بین الملل، یکى از بنیانگذاران و پیشکسوتان رشته هاى ارتباطات و روابط بین الملل در سطح جهانى است. او ۴۰ سال است که در عنوان استادى در دانشگاه هاى آمریکا تدریس کرده و در بسیارى از دانشگاه هاى مهم دنیا به عنوان استاد میهمان حضور داشته است. حمید مولانا ۳۷ سال پیش رشته ارتباطات بین الملل و بخش مطالعات عالى ارتباطات جهانى را - که یکى از قدیمى ترین برنامه درسى ارتباطات در دانشگاه امریکن است- در واشنگتن تأسیس کرده و در طول این مدت، ریاست آن را به عهده داشته است. و اما حمید مولانا این راه طولانى دستیابى به چنین اجماعى را چگونه پیموده است؟
سید حمید مولانا در ۶ اسفند۱۳۱۵ شمسى در خانواده اى روحانى در تبریز متولد شد. خاندان مولانا خاندانى معروف در فقاهت ومجاهدت شناخته شده اند وحمید مولانا نیز نگره دینى اش را وامدار خانواده است. وى مؤثرترین فرد در شکل گیرى این نگره را نیز پدربزرگش مى داند: «اول و بالاتر از همه پدر بزرگ من آیت الله العظمى سید محمد مولانا»؛ «من درس اولیه جامعه و دولت وشکاف میان این دو در ممالک اسلامى را از او آموختم».
او از دوران کودکى حمله متفقین را به عنوان یک خاطره فراموش نشدنى به خاطر دارد:«غم انگیزترین روزهاى من در تبریز حمله متفقین در جنگ جهانى دوم به ایران و اشغال تبریز از سوى قواى شوروى بود» پدر سید حمید نیز در این دوران به طور موقت بازداشت مى شود و با این اتفاق خانواده تصمیم به مهاجرت به تهران مى گیرد:«کلاس اول تا سوم ابتدایى را در دبستان سعدى در تبریز،کلاس چهارم را در دبیرستان رضوى تهران و پنجم ابتدایى تا هشتم متوسطه را در دبستان و دبیرستان تعلیمات اسلامى جعفرى در تهران خواندم. با گرفتن مدرک سیکل رشته طبیعى آن زمان را انتخاب کردم و وارد دبیرستان مروى تهران شدم.» آغاز فعالیت هاى مطبوعاتى حمید مولانا کاردر نشریه «دانش آموزان» بوده است که براى محصلان دبیرستان هاى آن زمان منتشر مى شد. مولانا پس از پایان تحصیلات متوسطه به دانشگاه تهران راه مى یابد و در رشته اقتصاد مشغول به تحصیل مى شود.
در همین ایام است که از کیهان پیشنهاد سردبیرى نشریه «کیهان فرهنگى» را که در آن زمان تازه تأسیس شده بود به مولانا مى دهند و او یک سال نیز این مسئولیت را بر عهده داشته است. بعد از آن به روزنامه کیهان انتقال مى یابد و مسئول صفحه اقتصادى آن روزنامه مى شود. در این دوران و به ناگهان حمید مولانا پدر و مادر خود را در یک حادثه رانندگى از دست مى دهد . مصادف با این حادثه تلخ در سال ۱۳۳۷و ۶ ماه بعد از فوت والدین،سید حمید توانست از دانشگاه «نورت وسترن» شیکاگو که یکى از دانشگاه هاى برجسته آمریکاست، بورس تحصیلى دریافت کند: «من در ۲۰سالگى روانه آمریکا و اروپا شدم. انگیزه من ازسفر به آمریکا،کسب دانش به حداکثرواستفاده از منابع علمى و دانشگاهى و آشنایى بیش تر با این قاره و جامعه آمریکا بود».
حمید مولانا مدرک لیسانس و فوق لیسانس را در رشته روزنامه نگارى و با گرایش هاى اقتصاد و سیاست از دانشکده مشهور روزنامه نگارى نورت وسترن موسوم به مدیل دریافت کرد و با این که امکان تحصیل دکترا در«برنامه مطالعات
276837.jpg
خاورمیانه»دانشگاه هاروارد برایش فراهم شد، به خواست استادانش در نورت وسترن با اعطاى بورس بهترى، دکتراى خود را در رشته هاى علوم سیاسى و بین المللى و اقتصاد و ارتباطات از این دانشگاه دریافت کرد: «این یکى از بزرگ ترین تصمیمات من و مؤثرترین عامل تدریس و تحقیق من در رشته «روابط بین المللى و ارتباطات جهانى» بود». مولانا پس از پایان تحصیلات و با اخذ بالاترین مقام آکادمیک(پروفسورى)از دانشگاه نورت وسترن در آذرماه ۱۳۴۲ به ایران آمد : «من با آنکه از کودکى و به مقتضیات محیط و شرایط ملى و بین المللى روز، همیشه کنجکاو بودم که هم غرب و هم شرق را درک کرده و بفهمم ولى نه هیچ وقت آرزوى اقامت دایمى در غرب و آمریکا را داشتم و نه مایل بودم در غرب شغلى پیدا کرده وحتى تدریس کنم». این انگیزه بازگشت بود، اما جو حاکم در ایام آن زمان نیز به مزاج مولاناى جوان سازگار نمى آمد. او به محض بازگشت پیشنهاد سردبیرى روزنامه کیهان را پذیرفت، اما در مدت کوتاهى در اعتراض به بازداشت و تبعید امام خمینى(ره)،از سردبیرى کیهان استعفا کرد و به آمریکا بازگشت: «چون اختناق در ایران در آن زمان به حد اعلاى خود رسیده بود و من در مدت چند هفته اى که در ایران براى عنوان سردبیرى کیهان دعوت شده بودم چندین بار براى بازجویى به ساواک خوانده شده و تحت فشار دستگاه و نظام بودم،پس از سه ماه و نیم سکوت در ایران،به عنوان اعتراض براى بازداشت امام خمینى(ره) و خفقان موجود در مملکت استعفا داده و خاک ایران را براى همیشه ترک کردم و این آغاز تدریس و استادى من در آمریکا بود». او براى همیشه به آمریکا سفر کرد و به کار تدریس و تحقیق مشغول شد. در این دوران رشته ارتباطات بین الملل و بخش مطالعات عالى ارتباطات جهانى در دانشگاه امریکن را تأسیس کرد و خود ریاست آن را بر عهده گرفت. او۴۰ سال است به عنوان استادى دانشگاه امریکن واشنگتن به کار تدریس و تحقیق مشغول است، ضمن آن که رئیس دانشکده روابط بین الملل بوده ،مسئولیت هاى دیگرى از جمله ریاست کنگره بین المللى ارتباطات نوین آمریکا را نیز بر عهده داشته است. مولانا اکنون نیز عضو هیأت علمى دانشگاه امریکن واشنگتن است.
در این سال ها البته اوارتباطات خود را با فضاى داخلى ایران قطع نکرده و بویژه بعد از انقلاب اسلامى،حضور پررنگ ترى در ایران داشته و در بسیارى از کنفرانس هاى داخلى مرتبط با حوزه کارى اش یعنى ارتباطات، حضور فعال داشته است. گرچه اودرباره واژه ارتباطات نیز دیدگاه جالبى دارد. او معتقد است ترجمه فارسى این واژه به صورت «ارتباط» یا «ارتباطات» معنى اصلى و مفهوم کلى آن را در زبان مقصد در برندارد، زیرا مفهوم ریشه لاتینى این واژه دربردارنده نقاط اشتراک دو نفر یا دو شىء است، حال آن که مفهوم واژه «ارتباط» در فارسى حاوى این بعد اشتراکى نیست.
مولانا درباره نگاه پیوند خورده اش در علم ارتباطات با مبناى معرفت دینى داراى تئورى هاى بسیار تأمل برانگیز است. «در یک قرن اخیر دانش ارتباطات و اطلاعات در غرب در چند مسیر اصلى شکل گرفته است که جریان و روند آنها را مى توان به این ترتیب طبقه بندى و خلاصه کرد: روش ریاضى و سایبرنتیک، روش سیاسى و جامعه شناسى، روش مردم شناسى و زبان شناسى، روش روانشناسى و فردى، روش اقتصاد سیاسى، روش حقوقى، روش ادبیات و فرهنگ، روش فلسفه و پدیده شناسى، روش بیولوژیک و ژنتیک و روش روزنامه نگارى و. . . نمونه این گونه روش ها را مى توان در آثار افرادى مانند کلاد شنون، وارن دیور، نوربرت وینر، هارولد لاسول، رابرت پارک، کارل هاولند، ادوارد هال، نوام چامسکى، هارولد اینس، مارشال مگ لوهان، ژان فرانسوا لیوتارد، ژاک الول، یورگان هابرماس، والتر لیپمن و دیگران مشاهده کرد. روش جامعه شناسى ارتباطات با نظریه هاى ماکس وبر، جامعه شناس آلمانى در مورد اخلاق و روحیات مسیحیت پروتستان و تأثیر آن در توسعه نظام سرمایه دارى و تجددگرایى (مدرنیته) آغشته شد و نظریه هاى متداول امروزى ارتباطات و توسعه و غیره را به وجود آورد. بسیارى از روش هاى ارتباطات در تقویت ملى گرایى (ناسیونالیسم) و سوداگرایى و مصرف گرایى و دنیاگرایى رواج پیدا کرد. آنچه مى تواند این خطوط عمودى روش ها را به صورت موازى در آورد و به هم وصل کند و خطوط موازى ارتباطات را از طریق دوایر مختلف ریشه بندى کرده و وحدت بخشد، مفهوم و عامل جهان بینى است.
عامل جهان بینى در روش هاى متداول ارتباطات غرب نیمه پنهان است. دین به معناى راه زندگى، به معناى وحدت خالق و مخلوق و طبیعت، به معناى معنویات - مادیات همان جهان بینى است که ما در اسلام داریم. در اسلام، علم و هنر دو طرف یک سکه هستند - سکه ارتباطات. ارتباطات از دیدگاه دین، هنر، شعر، معمارى، نقاشى، نویسندگى، عرفان و فلسفه کاملاً با دیدگاه امروزى ارتباطات و علم آن در غرب فرق مى کند.
دیدگاه ارتباطات از جنبه قرآن کریم، مثنوى مولانا، آثار غزالى، ابن سینا، رازى، فارابى و . . . نظریه هاى متداول امروزى ارتباطات را در غرب در اقلیت و انزوا قرار مى دهد، زیرا تمدن ادامه توسعه و تکامل ابزار آلات و جوانب فیزیکى انسان است در حالى که فرهنگ و ارتباطات با سؤالات معنوى و غیرمادى بشر سروکار دارد. پیش تر رشته ارتباطات به اهمیت فرهنگ به عنوان یک مفهوم اجتماعى پى برد، اما پژوهشگران و محققان ارتباطات در حال حاضر اغلب از یک منظر معرفت شناسانه قوم مدار، به فرهنگ و دین مى نگرند. با این وضع تفاهم بین فرهنگى حاصل نخواهد شد، مگر این که رویکردهاى نظرى به این رشته، اهمیت مکاتب فکرى دیگر را به رسمیت بشناسد. بنابراین نیاز به شناخت فرهنگ و دین، در سطوح موضوعى، ماهوى و همین طور معرفت شناختى وجود دارد».