هر 42 ساعت، یک انتصاب تازه

گروه ایرانشهر- بر اساس خبرهای مندرج در هفته‌نامه «پارسه» (هفته نامه خبری- تحلیلی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور) از 16 مهر ماه 1384 تا 29 دی ماه 1386 یعنی در مدت 835 روز مجموعا 480 انتصاب در سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری رخ داده است. این در حالی است که هفته‌نامه یاد شده فقط به پوشش اخبار انتصابات در سطوح کلان سازمان یا حوزه ستادی مبادرت می‌ورزد و انتصابات سطوح پایینی را به ندرت منعکس می‌سازد.

با این وجود، حتی با فرض اینکه انتصابات سازمان میراث فرهنگی به عدد 480 محدود شود، نتیجه به دست آمده حاکی است که در مدت ریاست «اسفندیار رحیم‌مشایی» بر سازمان یاد شده، تقریبا هر دو روز یک بار، یک انتصاب تازه صورت گرفته است. (رقم دقیق هر 42 ساعت یک بار است.)

از آنجا که چارت تشکیلاتی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور منتشر نشده است، نمی‌توان به دقت معلوم کرد که چه تعداد از انتصابات جنبه جابه‌جایی دارد و چه تعداد ناظر به ایجاد پست‌های جدید سازمانی است. در کتابخانه و مرکز اسناد معاونت راهبردی و برنامه‌ریزی رئیس‌جمهور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی سابق) چارت تشکیلاتی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری در کنار چارت سایر سازمان‌ها و وزارتخانه‌ها موجود نیست و در پرتال سازمان مزبور نیز هیچ اطلاعاتی ذیل گزینه چارت سازمانی وجود ندارد.

با این حال از کنار هم چیدن برخی شواهد و قرائن (از جمله فهرست پست‌هایی که از قبل وجود داشته‌اند) مشخص می‌شود که به تقریب 146 انتصاب (30درصد) مربوط به جابه‌جایی مدیران و 334 انتصاب (70 درصد) مربوط به ایجاد پست‌های جدید بوده است.

بدین ترتیب سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور در مدت 2 سال و نیم ریاست اسفندیار رحیم‌مشایی نه فقط با موج بزرگی از عزل و نصب‌ها روبه‌رو بوده، بلکه حتی نتوانسته است به تشکیلات نهایی خود دست پیدا کند و علاوه بر صحنه عمل، حتی روی کاغذ نیز دارای ثبات لازم نیست. این عدم ثبات تشکیلاتی، گاهی به الحاق سازمان صنایع دستی کشور به سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ربط داده می‌شود؛ الحاقی که در اوایل تصدی دولت جدید رخ داد و مستلزم برخی بازنگری‌ها در چارت تشکیلاتی سازمان بود اما مراجعه به آمار انتصابات نشان می‌دهد که از میان 480 انتصاب، تنها 9 مورد (9/1 درصد) مربوط به بخش صنایع دستی است و مابقی عمدتا شامل بخش‌هایی می‌شود که تشکیلات آنها پیش از تصدی مدیریت فعلی به انسجام و قوام نسبی رسیده بود.

در همین آمار، 141 انتصاب (4/29 درصد) ذیل حوزه ریاست سازمان صورت پذیرفته است که خود بیانگر بحران تصمیم‌گیری در بالاترین سطوح سازمانی است. برای مثال، در اواسط مهر ماه 84، «عین‌الله عربی مقدم» با حکم اسفندیار رحیم‌مشایی، معاون توسعه مدیریت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور شد اما کمتر از 4 ماه در این پست دوام آورد و در نیمه اول بهمن ماه همان سال جای خود را به «مصطفی قاسمی» داد. او نیز مدتی بعد از پست خود کنار گذاشته شد و «ملک محمد نجفی» که سومین معاون توسعه مدیریت بود، جایگزین وی گشت. از آن زمان تا پایان دی ماه امسال، دست کم 23 مورد تغییر مدیریتی در بخش‌های مختلف این معاونت رخ داده است.

حراست سازمان نیز وضع مشابهی دارد و تاکنون سرپرست آن 3 بار تغییر پیدا کرده است. دومین سرپرست حراست در هفته دوم آذر ماه 85 منصوب و در هفته اول دی ماه همان سال معزول شد.

در این میان، برخی پست‌های ایجاد شده  وضعیت مبهمی دارند و مشخص نیست (یا دست کم اعلام نشده است) که وظیفه آنها چیست. از جمله این پست‌ها می‌توان به «کمیته عفوهای واصله»، «دبیر شوراهای تخصصی سازمان» و «هیات‌ انتخاب مشاور سازمان» اشاره کرد. همچنین در بهمن ماه سال 84، اسفندیار رحیم‌مشایی طی حکمی جواد جمالی را به عنوان «رئیس حوزه مشاوران جوان» برگزید و نامبرده پس از 16 ماه سکوت خبری در هفته چهارم خرداد ماه 86 در یک روز با صدور 34 حکم جداگانه، 34 نفر را به عنوان مشاور جوان در سازمان‌های استانی و معاونت‌های سازمان منصوب کرد.

در همان روز، رئیس سازمان فردی را به عنوان «معاون برنامه‌ریزی حوزه مشاور جوان» معرفی کرد.

شرح وظایف و اقدامات به انجام رسیده در این حوزه تاکنون اعلام نشده است.

در موردی دیگر، با وجود آنکه سیدرضا موسوی، مدیر کل روابط عمومی سازمان است و به عنوان مسئول اصلی اطلاع‌رسانی و مستقیما زیر نظر حوزه ریاست فعالیت می‌کند، مجددا در دی ماه 86 حکم جدیدی با عنوان «رئیس کمیته اطلاع‌رسانی و تبلیغات سازمان» دریافت کرده است.

از دیگر نکات قابل توجه در فهرست انتصابات سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور، ایجاد کمیته‌ها و شوراهای مختلفی است که دست کم 186 نفر برای انجام وظیفه در آنها حکم انتصاب گرفته‌اند. از جمله این کمیته‌ها می‌توان به «کمیته تدوین ضوابط گردش کار و صدور مجوز ایجاد تاسیسات و زیرساخت‌های گردشگری»، «کمیته راهبردی تجهیز منابع و اصلاح فرآیندهای سرمایه‌گذاری خارجی در گردشگری»، «کمیته مشترک گردشگری حمل و نقل هوایی» و «کمیته راهبردی گردشگری ورزشی» اشاره کرد.

بیشتر اعضای این کمیته‌ها را مدیران سازمان میراث فرهنگی و گردشگری تشکیل می‌دهند و غالبا در این کمیته‌ها به بررسی مسائلی می‌پردازند که در حوزه تصدی خود، افراد و ادارات مختلفی را برای بررسی همان مسائل در اختیار دارند. این کمیته‌ها چندان گسترش پیدا کرده‌اند که برای راهبردی آنها اداره‌ای تحت عنوان «اداره شوراها و کمیته‌ها» به وجود آمده است. در واقع میل به ایجاد نهادهای موازی در روند انتصابات سازمان کاملا به چشم می‌آید. در مهم‌ترین نمونه از این دست با وجودی که رئیس سازمان دارای بازوهای اجرایی متعدد است و وظایف سازمان بین معاونت‌ها، ادارات کل و سازمان‌های استانی تقسیم شده است. یکی از نخستین اقدامات اسفندیار رحیم مشایی در بدو تصدی خود بر سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، ایجاد پست جدید «قائم مقام» بود که به «حمید بقایی» سپرده شد. پیگیری اقدامات به انجام رسیده در این بخش طی 5/2 سال گذشته، نشان می‌دهد که قائم مقام نه بر مبنای عرف مدیریتی کشور در غیاب رئیس سازمان بلکه با حضور او عهده‌دار اموری بوده است که از وظایف ریاست یا برخی معاونت‌ها تلقی می‌شود. با توجه به مشاغل و صدور احکام متعدد مشایی از سوی رئیس ‌جمهوری، در محافل غیررسمی و حتی داخل سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور «حمید بقایی» را گرداننده واقعی سازمان می‌دانند. وی نخستین کسی بود که همراه با اسفندیار رحیم‌مشایی از شهرداری تهران به سازمان آمد. ابتدا رئیس حوزه ریاست و سپس قائم مقام سازمان شد و به سرعت حوزه اختیاراتش گسترش پیدا کرد. در شرایطی که شایعه برکناری مدیران مختلف موضوعی همیشگی در سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری است و حتی هر از چندگاهی شایعه کنار رفتن اسفندیار رحیم‌مشایی بر سر زبان‌ها می‌افتد، آقای بقایی تنها کسی است که هیچ گاه شایعه استعفا یا برکناری او مطرح نشده است.

آقای بقایی رئیس کمیته انتصاب است و تمام تغییر و تحولات مدیریتی را تحت نظر دارد. این کمیته در مهر ماه 84 آغاز به کار کرد و تاسیس آن نویددهنده تغییرات گسترده مدیریتی در سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور بود.

از نگاهی دیگر بخش قابل توجهی از انتصابات سازمان شامل افراد معدودی می‌شود به گونه‌ای که در فاصله مهر ماه 84 تا دی ماه 86 مجموعا 119 نفر از مدیران سازمان دارای دو، سه یا بیش از سه پست بوده‌اند. برای مثال مدیر کل کارکنان و خدمات اداری سازمان میراث فرهنگی و گردشگری دارای چهار پست دیگر در همین سازمان است. گرچه گفته می‌شود که این پست‌ها مرتبط با حوزه فعالیت او هستند اما پرسش اینجاست که اگر مسئولیت‌های جدید جزو وظایف سازمانی مدیر کل کارکنان و خدمات اداری تلقی می‌شود صدور احکام جداگانه برای هر یک از آنها در زمان‌های مختلف چه صورتی دارد؟‌

در موردی دیگر محمدرضا مهراندیش که در حال حاضر ریاست موزه ملی ایران را بر عهده دارد ابتدا به عنوان مدیر کل روابط عمومی سازمان منصوب شد و سپس در همین سمت طی احکام جداگانه‌ای مدیر مسئولی خبرگزاری CHTN، دبیر جشنواره بین‌المللی رسانه‌ای میراث فرهنگی و عضویت شورای سیاستگذاری تبلیغات و نمایشگاه‌ها را بر عهده گرفت. آنگاه از مدیر کلی روابط عمومی سازمان استعفا داد و بلافاصله طی حکمی از سوی ریاست سازمان در زمره مشاوران وی قرار گرفت. اندکی بعد دبیر جشن ملی اصفهان شد (که به علت مخالفت تلویحی برخی مقام‌های بلندپایه نظام برگزار نشد) و نهایتاً بر مسند ریاست موزه ملی ایران تکیه زد.

با بررسی فهرست انتصابات سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور، نتایج جالب توجه دیگری نیز به دست می‌آید که از جمله آنها برکناری 21 مدیر سازمان‌های استانی از میان 30استان کشور و نیز ایجاد 65 پست مشاوره است. اما در میان همه این انتصابات که تعدادشان بالغ بر 480 مورد است، تنها 18 انتصاب (7/3 درصد) سهم زنان بوده است که آن هم  غالباً شامل پست‌های کوچک و نه چندان مهم می‌شود.

درباره علت جابه‌جایی‌های مدیریتی در سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور تاکنون نظرات مختلفی ابراز شده است و مشخصاً در بیشتر موارد، کناره‌گیری‌ها یا برکناری‌ها به یک مقام بلندپایه و ذی‌نفوذ در این سازمان نسبت داده می‌شود. با مرور هفته‌نامه پارسه (نشریه داخلی سازمان) روشن می‌گردد که خبر استعفاها تقریباً به طور کلی درج نشده است و این هفته‌نامه بدون اینکه اشاره‌ای به علت کناره‌گیری یا برکناری مدیر قبلی داشته باشد، از انتصاب مدیر جدید خبر داده است. بدین ترتیب حتی در شکل‌ ظاهری نیز نمی‌توان به علت جابه‌حایی‌ها پی برد با این حال، نقش اختلافات داخلی در عزل و نصب‌ها محرز است. در تازه‌ترین نمونه، سعید بکتاش، سومین رئیس سازمان میراث فرهنگی استان تهران که ماه گذشته از سمت خود استفعا داد در گفت‌وگو با خبرگزاری ایسنا از اختلافات شدید درون سازمانی پرده برداشت و گفت: «ضعف در حوزه برنامه‌ریزی و مدیریت، سبب تحقق نیافتن برنامه‌های سازمان می‌شود. تحقق برنامه‌ها به سندهای ملی در حوزه‌های مختلف نیاز دارد؛ اما متاسفانه به دلیل نبود این اسناد و نگاه مدیریت کنونی و دخالت‌های ریز و میدانی که در حوزه‌های استان تهران وجود دارد تحقق برنامه چهارم توسعه امکانپذیر نیست.» او افزود: «به نظر من سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان تهران به مدیر نیاز ندارد، چون هر کس دیگری که نگاه برنامه‌ای داشته باشد، در عمل امکان کار و انجام برنامه‌ها را به دلیل نوع نگاهی که در حوزه برنامه‌ریزی‌ وجود دارد نخواهد داشت.» آقای بکتاش بیشترین چالش خود را با سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، نوع و نحوه مدیریت کنونی آن اعلام کرد و گفت: «اکنون این مدیریت بر دوش یک گروه است که نه دانش تخصصی در حوزه مدیریت و نه از دانش مدیریت و نقش رسانه‌ها در راستای تحقق برنامه‌ها اطلاعی دارد و متاسفانه نقد را تهدیدی برای سازمان می‌داند تا یک فرصت.» با این همه بعید می‌نماید که مدیریت ارشد سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور حتی بخش کوچکی از 480 انتصاب صورت گرفته در این سازمان را تایید کند چه آنکه اساسا بسیاری از موارد را در زمره پست‌های سازمانی به شمار نمی‌آورد. مرور دوباره گفته‌های قائم مقام سازمان موید چنین مدعایی است: «شورای کمیته سلامت سمت نیست اصلا مسئولیت نیست ... 300 مدیر در سازمان داریم. بیست و خرده‌ای عوض شده‌اند. حالا بگو 30 تا؛ می‌شود 10 درصد. چرا اطلاعات غلط می‌دهی؟»