تعیین حدود دریای خزر؛ ضوابط و شرایط

پذیرش مشاع بودن سطح خزر بین پنج کشور

دکتر مهدی صفری در خصوص مسائل مربوط به پهنه آبی دریای خزر اظهار داشت که اعتقاد جمهوری اسلامی ایران این است که سطح دریای خزر (پس از تعیین یک باریکه به عنوان دریای سرزمینی و همچنین اختصاص یک منطقه برای انحصار فعالیت‌های شیلاتی و اقتصادی) بایستی به صورت مشاع و مشترک بین پنج کشور باقی بماند و خوشبختانه این نگرش مورد پذیرش هر پنج کشور قرار دارد و تنها اختلاف بر سر تعیین مایلژ این پهنه‌ها است.

رژیم حقوقی و منطقه 20 درصدی ایران

وی اظهار داشت که سیاست‌های کشورمان در این مسائل، بر اساس مصوبات نهادهای عالی کشورمان از جمله شورای عالی امنیت ملی تعیین می‌شود، از جمله یکی از مهم‌ترین مصوبات که طی آن اعلام شد تا زمانی نهایی شدن رژیم حقوقی و تحدید حدود، هیچ کشوری نباید در منطقه 20 درصدی بستر و زیربستر مورد ادعای ایران بهره‌برداری و حتی امور اکتشافی انجام دهد، در سال 1377 به تصویب رسیده و وزارت امور خارجه از آن سال تاکنون بر همین اساس عمل کرده است.

وی ادامه داد: «طبق همین مصوبه، کمیته ویژه‌ای تشکیل شده که زیر نظر نماینده ویژه کشور فعالیت و کلیه امور را در مورد این پهنه آبی منحصر به فرد هماهنگ می‌کند. این کمیته زیر کمیته‌های حقوقی، جغرافیایی، سیاسی، نظامی، امنیتی، انتظامی، زیست محیطی، شیلاتی و غیره دارد.»

قراردادهای لازم‌الاجرا

صفری با اعلام این مطلب که قراردادهای منعقده بین ایران و شوروی در سال‌های 1921 و 1940 در حال حاضر لازم‌الجراست و فسخ نشده‌اند؛ گفت: «در این قراردادها برخی از موارد طرح نشده‌اند و اسناد موجود در مورد مسائل مستحدثه و جدید ساکت هستند، از این رو لزوم تکمیل رژیم حقوقی موجود خیلی وقت است که احساس می‌شود.»

مسئول ویژه پیگیری حقوق کشورمان در دریای خزر در خصوص تعیین نحوه بهره‌برداری از منابع زیر بستر (که قراردادهای یاد شده در مورد آن ساکت است) اضافه کرد که اعتقاد جمهوری اسلامی ایران این است که این محدوده‌ها در بستر و زیر بستر، صرفاً برای امور بهره‌برداری از انرژی تعیین می‌شوند و مناطق حاکمیتی نخواهد بود، لذا پس از تمام منابع، همین کشوری حق حاکمیت در این مناطق را نخواهد داشت.

تقسیم منصفانه

وی در مورد شیوه‌های تعیین این محدوده‌ها در بستر، افزود: «ایران اعتقاد دارد هیچ شیوه الزام‌آوری در این زمینه در حقوق بین‌الملل وجود ندارد و از چند شیوه یا ترکیبی از شیوه‌های مختلف می‌توان استفاده کرد، اما این اصل حاکم است که نتایج این تحدید حدود باید منصفانه باشد.

اصل انصاف، ضوابط و شرایط خاص خود را دارد و عوامل مختلفی آن را تعیین می‌کنند که در حقوق بین‌الملل و حقوق دریاها مورد بحث و بررسی مفصل قرار گرفته‌اند و یک اصل غیرقابل انکار است. البته این اصل به معنی برابری سهم تمام کشورها نیست.»

مذاکره‌کننده ارشد کشورمان در امور دریای خزر بیان کرد که ایران با بهره‌گیری از متخصصان داخلی و خارجی مانند حقوقدانان، جغرافی‌دانان و دیگر متخصصان و همچنین بهره‌گیری از علوم مختلف از جمله حقوق، جغرافیا، ریاضیات، هندسه و غیره به این نتیجه رسیده است که در صورت تقسیم منصفانه بستر، سهم ایران در حدود 20 درصد خواهد بود. این امر به معنی سهم مشابه برای کشورهای دیگر ساحلی نیست و آن‌ها نیز طبق ضوابط، سهم خاص خودشان را خواهند داشت.

صفری در پاسخ پرسشی درباره مذاکرات چندجانبه و دو جانبه ایران در زمینه دریای خزر و میزان تحرک دیپلماسی کشورمان در این ارتباط، افزود:‌ «ایران علاوه بر مذاکرات پنج جانبه، مذاکرات متعدد دوجانبه با همه کشورهای ساحلی به ویژه جمهوری آذربایجان و ترکمنستان داشته است که در تقریب مواضع و حل برخی از مسائل، اثرات مثبت زیادی داشته است.»

وی اصول حاکم بر مواضع ایران را عناصری از جمله لزوم اتفاق آراء در تعیین رژیم حقوقی، رعایت اصل انصاف در تقسیم غیرحاکمیتی بستر، کشتیرانی آزاد، انحصار کشتیرانی صرفاً‌ تحت پرچم پنج کشور ساحلی و غلبه‌ی روح همکاری جمعی و مشاع در هرگونه تعاون، همکاری و تحدید حدود عنوان کرد.

تشکیل کنفرانس همکاری‌های اقتصادی

صفری با تأکید بر موفقیت‌آمیز بودن اجلاس سران دریای خزر در تهران، درباره دستور کاری که پس از این اجلاس پیش روی وزارت خارجه قرار دارد، اظهار داشت: «اولا در مورد تشکیل کنفرانس همکاری‌های اقتصادی کشورهای ساحلی دریای خزر فعال هستیم تا این اجلاس در موعد مقرر در روسیه برگزار شود. قرار شده است که ابتدا کنفرانسی با هدف بررسی دقیق و فنی موضوع و ارائه راهکارهای عملی در روسیه برگزار شود تا مقدمات تشکیل سازمان همکاری‌های اقتصادی کشورهای ساحلی دریای خزر فراهم آید. ثانیا مشغول رایزنی با باکو هستیم تا در خصوص مسائل مربوط به صلح و ثبات و امنیت در دریای خزر، پیش‌نویس طرحی را با تلفیق طرح‌های ارائه شده موجود (طرح‌های ایران، روسیه و قزاقستان) ارائه کند تا در اجلاس‌های بعدی مذاکره و بررسی شود. هم‌چنین اجلاس معاونین وزرای خارجه را در تهران برگزار خواهیم کرد تا رایزنی‌های قبلی در خصوص رژیم حقوقی خزر را ادامه دهیم.»

وی ادامه داد: «در مورد مسائل مربوط به محیط زیست، شیلات، حمل و نقل و کشتیرانی نیز همکاری بین کشورها ادامه دارد. برای مثال چند روز قبل اجلاس محیط زیست در شهر ژنو برگزار شد. اجلاس شیلات نیز در حال برگزاری در ترکمنستان است.»

رد نگرش‌های افراطی و تفریطی

صفری در ادامه این گفتگو، درخواست برای شفاف‌سازی درباره سهم ایران در دریای خزر را اینگونه پاسخ داد:‌ «برخلاف تصور نادرستی که برخی افراد ناآگاه دارند و فکر می‌کنند که در زمان شوروی سابق دریای خزر بین ایران و شوروی تقسیم شده بود، این گونه نبوده است. نگرش‌های افراطی و یا تفریطی برای ما به هیچ وجه قابل قبول نیست. در قراردادهای ایران و شوروی و روسیه هیچ گونه صحبتی راجع به چگونگی تقسیم دریا و نیز ترسیم مرز وجود نداشته است. چنین چیزی به هیچ وجه در اسناد منعقده نبوده است، اصولا دیدگاه‌های افراطی و تفریطی همواره مشکل‌ساز بوده‌اند. با قاطیعت تمام می‌گویم که بر اساس برآوردهای متخصصان امر که منبعث از حقوق بین‌الملل است، سهم ما از بستر دریای خزر «حدود 20 درصد» خواهد بود و ما از حق خود کوتاه نخواهیم آمد.

وی گفت: «ما به حق دیگران چشم‌داشتی نداریم. هر کشور بر اساس حقوق بین‌الملل و اصول خاص، سهم منصفانه خود را باید داشته باشد. جمهوری اسلامی مواضع اصولی و مصوب خود در خزر را محکم و استوار به پیش می‌برد و از منافع ملی خود گامی عقب نخواهد نشست و تا آن زمان رژیم حقوقی نهایی نخواهد شد.»

تمامی راهبردهای مربوط به دریای خزر بر اساس مصوبات شورای عالی امنیت ملی است.

وی با اعلام مواضع فوق، ادامه داد: «این مواضع در شورای عالی امنیت ملی تصویب شده و احدی حق کوتاهی ندارد. بر اساس مصوبات شورای عالی امنیت ملی، کلیه راهبردها و مسائل مربوط به این پهنه آبی تعیین شده و کلیه وزارتخانه‌ها و نهادهای مربوط در این چارچوب و در هماهنگی با وزارت امور خارجه و نماینده ویژه جمهوری اسلامی ایران در امور دریای خزر عمل می‌کنند. خوشبختانه میان وزارت امور خارجه و دیگر وزارتخانه‌ها هماهنگی وجود دارد و این هماهنگی در پیشبرد امور کاملاً مثمر ثمر بوده و در آینده نیز خواهد بود.»

صفری درباره برخی نگرانی‌ها راجع به بهره‌برداری دیگر کشورهای ساحلی خزر از منابع این دریاچه، اینگونه اظهارنظر کرد: «گرچه برخی کشورهای حاشیه دریای خزر در طول چند سال گذشته در حال بهره‌برداری از منابع نفت و گاز این دریا بوده‌اند، اما این مسأله لطمه‌ای به منافع ایران در این دریا نمی‌زند؛ زیرا منابع در حال استخراج بین ایران و آن کشورها مشترک نیست و تاکنون هیچ کشوری از منطقه مورد ادعای ایران (20 درصد) بهره‌برداری و اکتشاف انجام نداده است.»

نگاه تهران و مسکو به یکدیگر

سفیر سابق ایران در روسیه در ادامه این گفتگو در پاسخ به این پرسش که تا چه حد تعاملات آینده ایران و روسیه تحت تاثیر منافع یک جانبه روسیه، (مثل آنچه در قرارداد نیروگاه بوشهر در یک دهه گذشته صورت گرفته است) قرار نخواهد گرفت؛ با یادآوری این نکته که هر کشوری به دنبال منافع خود است، ادامه داد:‌ «ما با روسیه همسایه هستیم و در خزر، قفقاز و آسیای مرکزی مرز مشترک داریم. نگاه دو کشور به یکدیگر امنیتی، سیاسی و اقتصادی است. نه صرفاً سیاسی. ایران و روسیه به یکدیگر احتیاج دارند و در حال حاضر روابط بسیار خوبی در ابعاد فوق میان دو کشور برقرار است.»

وی با بیان اینکه ما با روسیه رقیب نیستیم، بلکه همکاریم، به مسأله نیروگاه اتمی بوشهر اشاره کرد و گفت: «خیلی‌ها به مسأله بوشهر فقط سیاسی و امنیتی نگاه می‌کنند، در حالی که در این فرآیند موضوع مباحث اقتصادی و مدیریتی نیز مطرح بوده است.»

وی ادامه داد:‌ «در مدتی که نیروگاه بوشهر ساخته می‌شد، سیستم‌های مدیریتی مربوط به نیروگاه‌سازی در روسیه در چند دست دولتی و خصوصی چرخیده است.»

صفری تأکید کرد: «معتقدم در نهایت این مدیریت نادرست در پروژه نیروگاه بوشهر بوده است که روند ساخت و تکمیل آن را طولانی کرد.»

معاون آسیا، اقیانوسیه و مشترک‌المنافع وزارت خارجه اظهار داشت: «جمهوری اسلامی ایران قصد داشت با کمترین هزینه و با بهره‌مندی از تجهیزات این نیروگاه که قبل از انقلاب به ایران منتقل شده بود کار نیروگاه را ادامه دهد، اما مدت‌ها طول کشید تا لیست تجهیزات این نیروگاه که در ایران وجود داشت، نهایی شود، از سویی بعد از مدتی مشخص شد که برخی تجهیزات لیست شده زنگ زده‌اند، از این رو روند تکمیل این نیروگاه با توجه به مشکلاتی در داخل و نیز مدیریت نادرست روس‌ها طولانی شد.»‌

صفری در پاسخ به این پرسش که آیا بحث سوخت این نیروگاه هم مورد نظر بوده است؟ اظهار داشت: «برخی معتقدند که طولانی شدن تکمیل این نیروگاه به خاطر ارسال سوخت نیروگاه به ایران بوده است.»

وی با اشاره به انتقال سوخت نیروگاه بوشهر به ایران، گفت: «خوشبختانه با رایزنی‌هایی که در سفر رئیس‌جمهور و وزیر امور  خارجه روسیه به ایران، سفر دبیر شورای عالی امنیت ملی و وزیر امور خارجه کشورمان به مسکو و نیز سفر مقدماتی که به اتفاق با سازمان انرژی اتمی به مسکو داشتیم، مشکل ارسال سوخت به ایران حل شد.»

روس‌ها و نیروگاه بوشهر

سفیر سابق کشورمان در مسکو اظهار داشت: «معتقدم اگر این نیروگاه از پایه توسط روس‌ها اجرا می‌شد، زودتر به مرحله اجرا و بهره‌برداری می‌رسید تا اینکه با حفظ تکنولوژی اروپایی‌ها کار را به روس‌ها بسپاریم.»

وی در پاسخ به این پرسش که اما روس‌ها از آنچه در نیروگاه بوشهر صورت گرفته بود و نیز نقطه نظرات ایران در زمان عقد قرارداد خبر داشتند و زمان تکمیل و راه‌اندازی نیروگاه در قرارداد اولیه به طور روشن قید شده بود، با یادآوری موانع مدیریتی در روسیه و نیز مشکلات فنی نیروگاه بوشهر اظهار داشت:‌ «معتقدم 60 تا 65 درصد موانع بر سر راه‌اندازی این نیروگاه به طور کلی ناشی از مدیریت نادرست در این پروژه بوده است.»

صفری درباره مبلغ اولیه قراردادهای ساخت و تکمیل و سوخت نیروگاه گفت: «قرارداد اولیه توسط رئیس وقت سازمان انرژی اتمی امضا شد و تا جایی که می‌دانم مبلغ بیش از یک میلیارد دلار بوده است.»

سفیر سابق ایران در مسکو در پاسخ به این پرسش که چرا قرارداد اولیه «به کلید در دست» تبدیل شد، اظهار داشت:‌ «تصور می‌کنم با این اقدام کار ساخت این نیروگاه سرعت یافت. در عین حال که بسیاری از مهندسان و نصب‌کنندگان تجهیزات نیروگاه بوشهر ایرانی بودند.»‌

وی در پاسخ به این پرسش که برخی معتقدند ارسال سوخت به ایران در راستای منافع روسیه در تقابل با آمریکا به طور خاص بر سر سپر دفاعی موشکی است؟‌ گفت:‌ «با توجه به تجربه شخصی‌ام، معتقدم روس‌ها قراردادی را که امضا کرده‌اند را اجرایی می‌کنند و بر سر آن معامله نمی‌کنند.»

صفری در پاسخ به این پرسش که آیا اجرای به موقع و در چارچوب زمانی قرارداد اولیه مهم نیست، گفت: «وقتی همه نگران بودند که روس‌ها سوخت را اصلا به ایران ندهند، من مطمئن بودم که این اتفاق می‌افتد؛ باید دید دلیل طولانی شدن راه‌اندازی نیروگاه چه بوده است.»

وی در پاسخ به اینکه اگر مسأله سپر دفاع موشکی آمریکا اتفاق نمی‌افتاد، فکر نمی‌کنید موانع برای ارسال سوخت به ایران همچنان ادامه می‌یافت و در آن صورت تکلیف این نیروگاه که در حدود یک دهه از زمان بهره‌برداری اولیه آن می‌گذرد چه می‌شد، اظهار داشت:‌ «خوشبختانه با کاری که ایران در زمینه تامین سوخت هسته‌ای در کشور به طور بومی انجام داده است،‌ روند رو به جلویی دیده می‌شود؛ اما به طور کلی معتقدم در زمینه‌های مختلف تعامل با روسیه از رشد خوبی برخوردار بوده و روابط دو کشور مبتنی بر اراده سیاسی و اعتماد در عرصه‌های مختلف به ویژه در ارتباط با نیروگاه هسته‌ای نمود خوبی داشته است.»‌

به گفته معاون آسیا، اقیانوسیه و کشورهای مشترک‌المنافع وزارت خارجه هیچ کشوری نیست که به طور کامل تعهداتش را به موقع انجام دهد، همانطور که فرانسه، آلمان و انگلیس به تعهداتشان برای راه‌اندازی این نیروگاه عمل نکردند.

وی گفت: «روسیه در شرایطی قرارداد تکمیل و ساخت نیروگاه بوشهر را با ایران بست که کسی در این زمینه با ما گفت‌وگو نمی‌کرد.»‌

صفری در پاسخ به این پرسش که برخی معتقدند روسیه تمایلی به بسته شدن پرونده هسته‌یی ایران به خاطر منافعش ندارد، تنها به ذکر این مطلب بسنده کرده که هر کشوری در تعاملات بین‌المللی منافع خود را در نظر می‌گیرد و بر اساس آن تصمیم‌گیری می‌کند.

معاون آسیا ـ اقیانوسیه وزارت امور خارجه ادامه داد: «اگر رابطه‌مان را در شرایط فعلی با روسیه تنظیم و ارتقاء بخشیم، در آینده می‌توانیم با این کشور بیشتر کار کنیم. ما با روسیه در افغانستان، خاورمیانه، خلیج‌فارس، آسیای میانه و قفقاز همکاری‌های خوبی داریم.»

جنگ سرد میان آمریکا و روسیه

سفیر سابق کشورمان در مسکو با اشاره به آنچه بر سر استقرار سپر دفاع موشکی آمریکا در اروپای شرقی میان مسکو و واشنگتن اتفاق افتاده است و این دو قدرت را به واکنش‌هایی شدید در مقابل یکدیگر وادار کرده است و اینکه برخی کارشناسان معتقدند جنگ سردی دوباره میان این دو قدرت در حال شکل‌گیری است، گفت: «به عنوان یک کارشناس معتقدم هیچ وقت جنگ سرد بین آمریکا و روسیه متوقف نشده است، آمریکایی‌ها در مقطعی از فرصت استفاده کردند و به روسیه ضربه زدند و حتی در مقاطعی سعی به تجزیه این کشور از طریق چچن گرفتند که اگر این اتفاق می‌افتاد پاشنه آشیل روسیه هدف قرار می‌گرفت.»

وی ادامه داد: «روسیه از حدود یک دهه گذشته سعی کرد دوباره قدرت از دست رفته‌اش را باز گرداند. از این رو در بخش‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، نظامی و اجتماعی دست به تغییراتی ساختاری زده است.»

این دیپلمات با سابقه کشورمان تصریح کرد:‌ «اروپا و آمریکا در سال‌های گذشته تلاش بسیاری را در ایجاد اختلاف و درگیری‌های سیاسی، قومی و مذهبی در روسیه داشته‌اند، از جمله تلاش‌هایی که برای نزاع میان اسلام و مسیحیت در گرجستان از سوی اروپا صورت گرفت و یا گسترش ناتو در شرق اروپا.»

سپر موشکی آمریکا و فضای حیاتی مسکو

به گفته صفری اینکه روسیه به شدت نسبت به مسأله سپر دفاع موشکی آمریکا واکنش نشان داده است و تقابل این دو قدرت برای کشورهای منطقه نیز به خوبی احساس می‌شود به این دلیل است که روسیه در حال بازسازی قدرت‌اش است و استقرار سپر دفاع موشکی فضای تنفسی مسکو را بیش از پیش تنگ خواهد کرد.

صفری تأکید کرد:‌ «جنگ سرد متوقف نشده است،‌ بلکه امروز تا حدودی در افکار عمومی و منطقه عمومیت یافته است.» وی در پاسخ به این پرسش که اما روسیه برای بازسازی قدرتش به طور کامل نیازمند اصلاحات و گشایش‌هایی در فضای سیاسی ـ اجتماعی‌اش نیز هست، گفت: «مردم روسیه به دنبال تجدید قدرت از دست رفته‌شان هستند و ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور فعلی این کشور در هشت سال گذشته به این خواست مردم بسیار نزدیک شد.»

 وی گفت:‌ «در عین حال بازسازی قدرت صرفاً منوط به بخش‌های نظامی و یا اقتصادی نیست، بلکه مباحث سیاسی ـ اجتماعی و فرهنگی را نیز در بر می‌گیرد.»‌

صفری در پاسخ به این پرسش که نگاه ایران به آینده با توجه به مواجهه‌ای که با آمریکا از یک سو و روابط با روسیه و چین از سوی دیگر دارد چگونه است، گفت: به نظر می‌آید در حلقه تعاملات از یک‌سو و درگیری‌های آنها از سوی دیگر قرار داریم؟‌ اظهار داشت:‌ «قطعاً اینگونه نیست که ایران در محاصره این قدرت‌ها قرار بگیرد، بلکه به دلیل تعدد بازیگران و شرایط جدید بین‌المللی فضای کار برای کشورمان رو به گسترش است.»

معاون وزیر امور خارجه کشورمان درباره اخباری که در تکذیب ارائه سیستم دفاع موشکی «003-s» از سوی روس‌ها منتشر شده است، گفت: «آنچه تحت عنوان تکذیب این مسأله از سوی یکی از مقامات روسی اعلام شد،‌ این بود که در سفر اخیر هیأت نظامی ـ دفاعی روسیه به ایران، در این خصوص مذاکرات صورت نگرفته است، اما بررسی‌ها درباره دریافت این سیستم از سوی طرفین ادامه دارد.»