ایجاد بورس مشترک عربی؛ فرصت یا تهدید!

گروه اقتصادی ـ روزهای پایانی سال 86 شاهد انتشار خبری مبنی بر تشکیل بازار مشترک کشورهای حوزه خلیج‌ فارس توسط اعضای شورای همکاری بودیم. این شورا که مشتمل بر شش کشور عربی است و بیشتر درآمد و ثروت خود را از تولید و صادرات نفت خام به دست آورده‌اند و درصدد هستند با این حرکت شاید قدرت خود را به دنیا نشان دهند.

اعضای شورای همکاری کشورهای عربی با هدف همکاری نزدیک‌تر میان اعضا و حضور قدرتمندتر در عرصه اقتصاد جهان و نیز برای استفاده بهینه از دارایی‌هایشان (که عمدتا برای خرید سهام شرکت‌های عربی، دلار و اوراق قرضه آمریکا مورد استفاده قرار می‌گیرد) و نیز کسب امتیازات بیشتر در بازی‌های سیاسی و اقتصادی بین‌المللی اقدام به انجام این طرح کردند اما آنچه از تعریف این ایده بر می‌آید چیزی جز الگوبرداری از یورو نکست نبود، چرا که تجربه نشان داده که کاری جز تقلید از شیوخ عرب‌نشین برنمی‌آید.

یورونکست به عنان بورس یکپارچه قاره اروپا و پنجمین بورس بزرگ جهان که بعد از بورس‌های پنجمین بورس بزرگ جهان که بعد از بورس‌های نیویورک، توکیو، نزدک و لندن حرف‌های بسیاری برای گفتن دارد از زمان تولد در سال 2000 با تلفیق بازارهای مالی یا یکپارچگی بازارهای محلی در مسیر اهداف اروپا حرکت کرده است، این نهاد که اصل شرکت هلدینگ تحت قوانین هلند است و عملیات آن از سوی حکومت‌های جعلی انجام می‌شود و با اجرای مدل ترکیب بازار افقی یا خطی، با استناد به ترکیب نیروهای شرکت‌ها و دارایی‌های بازار و یا اجرای برنامه‌ای برای هم‌افزایی تاکنون یکی از موفقیت‌‌آمیزترین ادغام‌های بین‌المللی در بازارهای اروپایی و با استناد به تفکر جهانی شدن بوده است. یورو نکست به عنوان نمونه‌ای از یک مدل بازار سرمایه یکپارچه به عنوان نقطه شروع مناسبی در سطح جامعه اروپا بود که با اهداف هدایت صنعت اروپا، ایجاد توافقات بین‌المللی در جهت رشد سیاست‌های خارجی و... آغاز به کار کرد و برخی محدودیت‌ها مانند استفاده از واحد پولی یکسان "یورو" در اروپا راه‌های رسیدن به چنین بازاری را هموار ساخت و امروزه کار به جایی رسیده که یورنکست یک سازمان برای مبادلات سهم به صورت هماهنگ و یکپارچه در بازار سرمایه اروپا است که در حدود 1500 نفر از نواحی مختلف به طوری کاملا قانونمند در کشورهایی مانند آمستردام، بروکسل، شیکاگو، لیسبون، لندن، نیویورک و پاریس را تحت استخدام در آورده است.

حال کشورهای عربی می‌کوشند تا باز با الگوبرداری پای در راهی نهند که بتوانند شاید حرفی برای گفتن داشته باشند غافل از آنکه وضعیت بازارهای اروپایی چیزی فراتر از این اروپای کشورهای عربی است و تنوع و حرکت رو به رشد آنها بی‌شک به دنبال تنوع صنایع در بورس و حضور شرکت‌هایی در خور توجه با هداف بزرگ است در ضمن اینکه مهم‌ترین ستون و پیش‌ شرط اصلی برای اجرای این امر، داشتن پولی واحد همانند یورو برای یورونکست است و به عبارت دیگر یکی از ریسک‌های بازار سرمایه و مشکلات در یکپارچه‌سازی بحث واحد پولی یکسان و پس از آن تعییر نرخ ارز است که شاید بدون تعریف پول واحد این مهم رخ دهد اما ریسک‌های ناشی از نرخ ارز باقی خواهد ماند.

اما فراتر از این نکات آنچه برای ایران مهم جلوه می‌کند آن است که اجرای این طرح چه تبعاتی را برای بازار سرمایه ایران خواهد داشت و اینکه آیا این بورس مشترک عربی می‌تواند تهدیدی برای بورس ایران به شمار آید که بار دیگر توانایی‌های بورس و اقتصاد ایران را به آزمون بکشاند یا خیر؟

برای پاسخ به این سوال بررسی تجربه‌های گذشته نشان داده است که از بعد تهدید بودن این نهاد برای ایران جای نگرانی نیست چرا که از این حیث ایران قابل مقایسه با هیچ ‌یک از کشورهای عربی نیست و بازار سرمایه این کشورها خصوصا از نظر فناوری، تکنولوژی و دانش فنی در رده پایین‌تری قرار دارند و این بورس مشترک عربی به صورت عام نمی‌تواند کاری از پیش برای رقابت با ایران انجام دهد ضمن اینکه داشتن بورس مشترک برای کشورهای بدون پول واحد یعنی عدم موفقیت!

اما نگاهی دقیق‌تر به وضعیت بازار سرمایه کشورهای عربی نشان می‌دهد که این کشورها عمدتا دارای بازارهای سرمایه تازه تاسیس ولی منسجمی می‌باشند که نشانی از بورس به معنای واقعی نداشته چرا که در کل سهام شرکت‌ها در سه صنعت خاص بانکداری، ساختمان و محصولات پتروشیمی و چند کارخانه خاص سیمان در بورس‌های عربی حضور دارند که این در مقایسه با تنوع صنایع در بورس ایران نشان از بی‌معنا بودن بورس در کشورهای عربی است.

اما با همه تفاسیر یاد شده این ایده می‌تواند فرصت مناسبی برای ایران و بازار سرمایه آن باشد تا با شرایط کنونی خود به قدرتی در منطقه تبدیل شود و پیرامون آن با بین‌المللی شدن راه را برای جهانی شدن هموار کند و با ایجاد زمینه برقراری ارتباط نزدیک‌تر با این بازارها در جهت ایجاد یک اتحاد قوی منطقه‌ای، ورود و خروج آسان و جریان‌های سرمایه‌ای و گسترش بازارها را فراهم کند.

نگاهی به بورس‌های منطقه توضیح آنچه عنوان شد را روشن‌تر می‌نماید.

بحرین: نهاد ناظر بر بازار سرمایه بحرین، بانک مرکزی این کشور است که از اعضای اصلی سازمان بین‌المللی کمیسیون‌های اوراق بهادار (lOSCO) می‌باشد بورس اوراق بهادار بحرین (BSE) در سال 1987 تاسیس شد و در سال 1989 به طور رسمی با 29 شرکت پذیرفته شده به کار گرفته شد. بورس توسط هیات مدیره منتخب و زیر نظر رئیس بانک مرکزی بحرین اداره می‌شود و دارای سه شاخص اصلی Esteradlndex،Jones Bahrain lndex،Bahrain All Share Index Dow  است.

تعداد شرکت‌های پذیرفته شده در این بورس در پایان سال 2006 به 49 عدد رسیده است و نسبت برابر با 3/14 است. ارزش مبادلات سهام آن 1430 میلیون دلار و ارزش بازار 21 میلیارد دلار بوده است.

عمان: نهاد ناظر بر بازار سرمایه عمان به نام "مرجع بازار سرمایه سلطنت عمان" طبق قانون مصوب در سال 1998 تاسیس شد. این نهاد از اعضای اصلی lOSCO به شمار می‌رود. موجب این قانون بازار اوراق بهادار مسقط که در سال 1988 تشکیل شده بود به دو قسمت نظارتی و معاملاتی تقسیم شد.

بورس عمان که بازار مالی مسقط (MSM) نام دارد و عضو FEAS است. در پایان سال 2006، تعداد شرکت‌های پذیرفته شده 124 عدد، ارزش بازار 16 میلیارد دلار و ارزش مبادلات 3320 میلیون دلار بوده است. نسبت قیمت به درآمد حاصل از هر سهم به 1/13 می‌رسد. ارزش این بازار در سال 2007 به بیش از 24 میلیارد دلار رسیده است.

مصر: نهاد ناظر بر بازار سرمایه مصر به نام "مرجع بازار سرمایه" در اواخر دهه 1970 با هدف نظارت و توسعه بازار سرمایه به وجود آمد. وظایف دیگری نظیر انتشار اطلاعات، بازرسی شرکت‌ها و نظارت بر اعضای بازار نیز طبق قانون سال 1992 به این نهاد محول شد. این نهاد از اعضای اصلی lOSCO است.

بورس و سپرده‌گذاری مرکزی، دو نهاد فعال در این بازار است. ارزش بازار بورس قاهره و اسکندریه (CASE) در پایان سال 2006 نزدیک به 93 میلیارد دلار، شاخص آن 68/9721، نسبت گردش معاملات این بورس 8/5 و نسبت برابر با 2/20 بوده است. ارزش بازار تا پایان سال 2007 به 132 میلیارد دلار نیز رسیده است. این بورس عضو FEAS و WFE می‌باشد.

اردن: شرکت‌های سهامی عام از دهه 1930 در اردن تاسیس شدند و مبادله سهام آنها توسط شرکت‌های کارگزاری انجام می‌گرفت. نیاز به یک بازار مالی سازمان یافته به تشکیل بورس امان در سال 1978 که به بورسی پیشرو در منطقه تبدیل شد، منجر شد. پس از تصویب قانون اوراق بهادار شماره 23 در سال 1997 سه نهاد در بازار مالی امان اعم از کمیسیون اوراق بهادار اردن، بورس اوراق بهادار امان، سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار راه‌اندازی شدند اما بورس اوراق بهادار امان در سال 1999 به صورت یک نهاد خصوصی غیرانتفاعی تاسیس شد و هیات مدیره هفت نفره‌ای آن را اداره می‌کند. این بورس عضو فعال اتحاد بورس‌های عربی، فدراسیون بورس‌های اروپایی ـ آسیایی (FEAS) عضو وابسته فدراسیون فدراسیون جهانی بورس‌های (WFE) و سازمان بین‌المللی کمیسیون‌های اوراق بهادار lOSCO می‌باشد و تعداد شرکت‌های پذیرفته در سال 2007 به 245 شرکت رسید و ارزش بازار نیز 39 درصد رشد پیدا کرد که 289 درصد از GDP را در برمی‌گیرد. میزان مشارکت سرمایه‌گذاران خارجی در بازار بورس امان از 5/%45 در سال 2006 به 2/48% در سال 2007 افزایش یافت.

امارات متحده عربی: نهاد اوراق بهادار و کالاها که در ابوظبی مستقر است از اعضای پیوسته lOSCO است. مرکز مالی بین‌المللی دبی، بازار اوراق بهادار ابوظبی و بازار مالی دبی از اعضای وابسته lOSCO می‌باشند.

بازار اوراق بهادار ابوظبی از اعضای FEAS است که بازاری به ارزش بیش از 95 میلیارد دلار دارد.

دو بازار ابوظبی و DFM با همدیگر ارزش بازاری بیش از 138 میلیارد دلار دارند. تعداد شرکت‌های پذیرفته شد در این بازار 81 عدد و ارزش مبادلات در آنها 113 میلیارد دلار در سال 2006 بوده است.

عربستان سعودی: نهاد ناظر بر بازار سرمایه عربستان در سال 2003 طبق قانون بازار سرمایه این کشور تاسیس شده است و عضو lOSCO نیست. این نهاد سازمانی دولتی با اختیارات اداری، قانونی و مالی مستقل است و گزارشات خود را مستقیما به نخست‌وزیر تحویل می‌دهد و توسط هیات مدیره پنج نفره تمامی وقت اداره می‌شود و از مهمترین وظایف آن قانونگداری، توسعه بازار سرمایه و حمایت زا سرمایه‌گذاران است. تخمین ریسک، نظارت بر مبادله اوراق بهادار، نظارت بر نهادهای تحت کنترل خود برقراری محیطی شفاف و کار از دیگر وظایف این نهاد است.

بورس عربستان، تداول نام دارد. تعداد شرکت‌های پذیرفته شده در این بورس در پایان سال 2006، 86 عدد، ارزش بازار آن 8/326 میلیارد دلار، ارزش مبادلات 1403 میلیارد دلار، درصد گردش معاملات 288 و نسبت برابر با 52 بوده است.

بورس عربستان از لحاظ دارا بودن شرکتهای بزرگ مقام دوم را در بین بورس‌‌های دنیا دارد. این بورس عضو هیچ‌کدام از فدراسیون‌ها نیست.

کویت: نهاد ناظر بر بازار سرمایه کویت، بانک مرکزی این کشور است. این نهاد عضو lOSCO نمی‌باشد. بورس کویت طبق قانون این کشور در سال 1962 تاسیس و به یکی از بزرگترین بورس‌های منطقه تبدیل شد. این بورس دارای بازار معمولی، بازار موازی، اختیار معامله و بازار آتی است.

ارزش بازار این بورس در پایان سال 2006، نزدیک به 129 میلیارد دلار، نسبت گردش معاملات 43 درصد و نسبت برابر 1/21 بوده است.

قطر: نهاد ناظر و سازمان‌دهنده بازار سرمایه قطره، مرکز مالی قطر نام دارد. این نهاد در سال 2005 تاسیس شد و هنوز عضو lOSCO است، در سال 1995 تاسیس شد. سیستم معاملات آن تا سال 2002 مقام الکترونیک شد. تعداد شرکت‌های پذیرفته شده در آن تا پایان سال 2006، 36 عدد بوده است. ارزش بازار بیش از 61 میلیارد دلار، ارزش مبادلات 20 میلیارد دلار، نسبت گردش معاملات 6/27 درصد و نسبت آن 9/15 است.