جریان تولید و توزیع کتاب نیازمند تغییراتی بنیادین

شهریار زرشناس
در سال‌های قبل از انقلاب به ویژه دهه‌های چهل و پنجاه شمسی در بازار نظر کتاب کشور به خصوص در تهران و برخی شهرهای بزرگ کشور (که حضور و فعالیت فرهنگی و تبلیغاتی مبلغان غرب‌زدگی شبه مدرن پر رنگ‌تر از دیگر نقاط بود)، شبکه گسترده‌ای از ناشران همسو با گرایش‌های سکولاریست و فرهنگ شبه مدرن پدید آمد که بخش اصلی تولید و توزیع کتاب در شهر‌های بزرگ را به انحصار خود درآورد. این شبکه به هم پیوسته و فعال که به لحاظ فرهنگ کاملا شبه مدرنیست و سکولار و به لحاظ انگیزه اساسا کاسب مسلک و تاجر پیشه بود به طور جدی مورد حمایت دستگاه‌های فرهنگی و تبلیغاتی رژیم پهلوی قرار داشت.
نبض بازار کتاب کشور به لحاظ تولید و توزیع در کنترل این شبکه قرار داشت و ناشران و کتابفروشان فعال در این عرصه نیز تمایلات و سلایق غرب زده خود را بر جریان و جهت‌گیری کلی پروسه‌های انتخاب و نشر و توزیع کتاب اعمال می‌کردند. در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز هیچ حرکت آگاهانه و سازمان یافته و با برنامه‌ای جهت متحول نمودن این ساختار انحصاری به عمل نیامد. نتیجه عملی این وضعیت در بازار نشر و وتوزیع کتاب این بوده است که جریان فکری اسلامی و انقلابی اولا به لحاظ ظرفیت و پتانسیل برای تولید کتاب دچار ضعف آشکار گردیده و ثانیا در قلمرو توزیع کتاب، منزوی شده و امکان عرضه فعال و گسترده تولیدات فکری خود (به طور مشخص کتاب) را نیابد، زیرا ساختار شبکه‌ای مافیا مانند و انحصاری تولید و توزیع که دارای تمایلات فکری روشنفکرمآبانه و سکولاریستی است با اعمال کنترل‌های مستبدانه خود امکان هیچ نوع عرض اندامی را به آن نمی‌دهد.
این شبکه فعال و انحصاری روشنفکر مآب در کوران تهاجم فرهنگی به عنوان یک محمل تشکیلاتی توانمند در مسیر پیشبرد اهداف جریان سکولاریست و التقاطی و مروج ادبیات غیر متعهد غربی عمل کرده و می‌کند. سیاستگذاران فرهنگی و سیاسی کشور و مشخصا مسوولان وزارتخانه اصلی متولی فرهنگ و بازار نشر کتاب در سال‌های پس از انقلاب به دو دلیل اصلی نسبت به اهمیت و خطر بالقوه و بالفعل این جریان از خود واکنش لازم را نشان نداده‌اند: اولا در برخی موارد مسوولان صادق و دلسوز به دلیل فقدان شناخت و عدم درک عمق خطر و جوانب مختلف مساله از آن غفلت کرده‌اند و ثانیا درباره‌ای موارد (به یک اعتبار اغلب موارد) جریان حاکم بر وزارتخانه مربوطه به دلیل گرایش‌های فکری آشکار و پنهانی که به جریان روشنفکری شبه مدرنیست داشته است، نه تنها به فکر مقابله با این سلطه مافیایی شبکه‌های نشر و توزیع نمی‌افتاده بلکه در عمل به تقویت آن نیز می‌پرداخته است.
اکنون خوشبختانه در مقطعی به سر می‌بریم که جریان اصولگرا و کاملا انقلابی سکان قوه اجرایی کشور را در دست دارد و مشخصا مسئولیت اجرایی وزارت ارشاد برعهده یکی از چهره‌های شناخته‌شده انقلابی و متعهد قرار دارد. از این رو طبیعی است که اینک این انتظار پدید می‌آید که مسئولان متعهد و انقلابی کنونی وزارتخانه به نوعی به حل و رفع معضل سابق‌الذکر بپردازند.
گمان نویسنده این سطور بر این است که جهت کور کردن روزنه‌های تهاجم فرهنگ لیبرالیستی و شبه‌مدرن در عرصه تولید و توزیع کتاب، غیر از دقت نظر در امر ارزیابی کتاب و صدور مجوزها (که در جای خود مقوله مهم و بااهمیتی است) وزارتخانه مربوطه و برنامه‌ریزان و سیاستگذاران فرهنگی به دو محور دیگر نیز باید توجه نمایند:
1- تمرکز نیرو جهت به راه‌اندازی زنجیره‌ای از ناشرین متعهد و انقلابی که بتوانند با حضور فعال خود در امر تولید و نشر کتاب، فضا و توازن قوای کنونی نیروها در عرصه نشر و کنترل بازار کتاب را (که به طور محسوسی به نفع گرایش‌های متمایل به روشنفکری سکولار و یا التقاطی است) دگرگون نمایند و امکان مانور نویسندگان و ناشران متعهد و اصولگرا را افزایش دهند.
2- انجام برنامه‌ریزی دقیق و اعمال سیاست‌های اجرایی فعال جهت شکستن جو انحصاری‌ای که سال‌ها است ناشران و کتابفروشی‌ها و توزیع گران وابسته به طیف روشنفکری غرب زده در عرصه توزیع کتاب به نفع خود و علیه مجموعه نویسندگان و ناشران متعهد به طور کاملا یک طرفه اجرا و اعمال کرده‌اند. این شبکه انحصاری توزیع سال‌ها است که به گونه‌ای مستبدانه دستاوردها و تولیدات فرهنگی جریان اصولگرا در عرصه کتاب را مورد بایکوت قرار داده است.
علی‌ ای حال به نظر می‌رسد شرایط کنونی بازار کتاب به ویژه در ارزیابی از برایند خروجی آن چندان سازگار با رویکرد اصولگرایانه و متعهدانه دولت کنونی نیست. در سال‌های پس از انقلاب و یا شاید بتوان گفت حداقل در پانزده، شانزده سال اخیر، برای اولین بار است که یک فرصت تماما مهیا برای اجرای سیاستهای روشن انقلابی و دینی به نفع نیروهای آرمان گرا در عرصه فرهنگ و به ویژه بازار کتاب و به طور خاص جریان تولید و توزیع کتاب در کشور پدید آمده است. چه خوب است که مسوولان محترم کنونی وزارتخانه (که در حسن نیت و تعهد دینی و انقلابی‌شان هیچ تردیدی نیست) از این موقعیت مغتنم جهت ایجاد تحول در دو محور مهم سابق الذکر و نهادینه کردن هژمونی نیروهای انقلاب در قلمرو تولید و توزیع کتاب در کشور استفاده نمایند. بی‌تردید وظیفه همه دوستداران انقلاب و دلسوزان دینی این است که دولت و وزارتخانه ذی ربط را در تحقق این وظیفه خطیر یاری دهند.