کمیسیون ایجاد صلح

ترجمه: حسام نقیبی‌مفرد
در سال‌های اخیر، عده‌ای از کارشناسان امور سیاسی و همچنین مقامات کشورهای عضو سازمان ملل متحد بر این باور بوده‌اند که این سازمان احتیاج به اصلاحات هم در نحوه عملکرد و هم در ارکان و سازمان‌‌های زیر مجموعه خود دارد. حتی کوفی عنان دبیرکل سازمان ملل نیز بر اصلاح این سازمان تاکید داشته است و هیاتی متشکل از شانزده دیپلمات و سیاستمدار را مامور کرد تا تحت سرپرستی «‌آناندپانیا راچون‌» نخست‌وزیر سابق تایلند پیشنهادهایی را برای اصلاح منشور ملل متحد ارائه دهند.
یکی از مشکلاتی که برای ساختار سازمان ملل مطرح شد فقدان نهادی در دوران این سازمان بود تا به کشورهایی که از جنگ و نزاع، خصوصاً نزاع داخلی رهایی می‌یابند برای عبور سریع‌تر از دوران انتقال از جنگ به صلح و ثبات کمک کند. این هیات پس از مدت‌ها بحث کارشناسی سرانجام طرح جامع خود را که شامل حداقل صد پیشنهاد اصلاحی، از جمله تاسیس «کمیسیون ایجاد صلح» بود را به دبیر کل سازمان ملل ارائه کرد.
پس از «شورای حقوق بشر»، کمیسیون ایجاد صلح دومین نهادی است که سازمان ملل متحد در جهت جبران ضعف‌هایش و در راستای اصلاحات تاسیس کرده است. تجربه نشان داده که پس از پایان جنگ و درگیری، تنها اعزام سربازان حافظ صلح چاره‌ساز نخواهد بود، بلکه لازم است تا روند بازسازی به درستی و با طرحی روشن انجام گیرد تا به خشونت و درگیری مجدد منجر نشود.
براساس پیشنهاد هیات مذکور، این کمیسیون توسط شورای امنیت ایجاد و تحت‌نظر آن فعالیت خواهد کرد و وظایفش عمدتاً شامل شناسایی دولت‌های در آستانه ورود به بحران و کمک به آنها و نیز کمک به کشورهایی خواهد بود که دوران بحران جنگ را پشت سر گذاشته‌اند.
اگر چه اکثر کشورها در ضرورت ایجاد کمیسیون اتفاق نظر داشتند، اما بخشی از وظایفی که برای آن تعریف شده بود به ویژه در وظایف مربوط به دوران قبل از بحران، با مخالفت شماری از کشورها از جمله ایران مواجه شد. مخالفان این بخش بر این نکته تاکید داشتند که نباید کمیسیون مذکور صرفاً زیر نظر شواری امنیت فعالیت کند زیرا عمده وظایفی که برای آن تعریف شده مربوط به سایر ارکان سازمان ملل خصوصاً شورای اقتصادی اجتماعی (اکوسک) است. در این عرصه، درحالی که وظایف پس از بحران کمیسیون‌ مذکور مورد توافق اکثریت اعضا بود، ولی تعدادی از کشورها‌، تاکید گروه غرب بر ضرورت درنظر گرفتن وظیفه «‌شناسایی دولت‌های درحال ورود به بحران» توسط این کمیسیون را غیرقابل قبول دانسته و برای حذف آن تلاش کردند و نهایتاً نیز در گزارش جامع دبیرکل و در پیش‌نویس سند سران این مشکل مرتفع شد و در سند پایان نشست سران عضو مجمع عمومی سازمان ملل که در شهریورماه سال گذشته منتشر شد، وظایف کمیسیون مزبور محدود به دوران پس از بحران تعیین شد‌.
همچنین برخلاف آنچه در گزارش هیات بلند‌پایه مبنی‌بر اینکه این کمیسیون صرفاً زیر نظر شورای امنیت فعالیت کند، براساس آنچه در سند سران تاکید شد، کمیسیون‌ ایجاد صلح متشکل از اعضایی منتنخب از سوی ارکان و نهادهای مختلف سازمان ملل از جمله مجمع عمومی، شورای اقتصادی اجتماعی (اکوسک) و شوارای امنیت و نیز کشورهای اعزام‌کننده نیروهای‌ حافظ صلح و نیز کشورهایی کمک‌کننده مالی به کشور بحران‌زده تحت نظر کمیسیون ‌مزبور است و مقامات ملی کشورهای بحران‌زده نیز در ترکیب کمیسیون حضور خواهند داشت‌.
سرانجام با تلاش برخی کشورها از جمله ایران ماهیت این کمیسیون به این نهاد بین‌الدولی با انجام فعالیت پس از ختم درگیری در کشورهایی که درحال خروج از جنگ و درگیری هستند و آن هم در حد مشاوره به ‌آنها شناسایی حق حاکمیت ملی و شروع فعالیت یا اجازه کشورهای مورد نظر محدود شد. کمیسیون ایجاد صلح یک عضو مشورتی بین‌الدولی است که در 20 دسامبر 2005 توسط قعطنامه مشترک مجمع عمومی شورای امنیت سازمان ملل تشکیل شد. این کمیسیون در جهت ارائه نظر مشورتی در رابطه با استراتژی صلح‌سازی و همچنین مکانی برای گردهمایی و تبادل آرا در زمینه‌های ایجاد صلح میان کشورها، تاسیس شد. همچنین این قطعنامه مشترک، صندوقی را جهت ایجاد صلح تاسیس کرده و خواهان ایجاد دفتر حمایت از صلح‌سازی (PBSO) در دبیرخانه در جهت کمک و مساعدت به عملکرد کمیسیون شده است.
کمیسیون ایجاد صلح چارچوب کاری خود را براساس درخواست شورای امنیت، شورای اجتماعی اقتصادی، مجمع عمومی‌، کشور درگیر در یک مناقشه و همچنین دبیرکل سازمان ملل تعیین می‌کند. براساس این تصمیم کمیسیون ایجاد صلح تنها از طریق اجماع فعالیت خواهد کرد و پیشنهاداتی را در مورد رسیدن کامل به ثبات، بازسازی و توسعه اقتصادی کشور رهایی یافته از جنگ ارائه می‌دهد.
کمیسیون ایجاد صلح در23 ماه ژوئن سال جاری (2تیر) برای اولین بار تشکیل جلسه داد که اعضای آن عبارت بودند از:
1- هفت عضو از شورای امنیت.
2- هفت عضو به انتخاب شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل.
3- پنج کشور از میان کشورهایی که بیشترین سهم از بودجه سازمان ملل را می‌پردازند و یا داوطلبانه به برنامه‌ها و کارگزاری‌ها و بودجه کلی سازمان کمک می‌کنند (به غیر از کشورهای مشمول بند یک و دو).
4- پنج کشور که بیشترین نیروی نظامی و انتظامی را برای ماموریت‌ها در اختیار سازمان ملل قرار می‌دهند (به غیر از کشورهای مشمول بند یک ،دو و سه).
5- پنج عضو به انتخاب مجمع عمومی.
تصمیم‌گیری در کمیسیون به اتفاق آرا صورت می‌گیرد که البته این امر می‌تواند در تصمیم‌گیری‌ها تولید اختلاف کند به این دلیل که تصمیم‌گیری به صورت اتفاق آرا به هر یک از اعضا حق وتو می‌دهد که با رای منفی هر یک از اعضا توافق نهایی را منتفی می‌کند. همچنین کمیسیون باید گزارش سالانه خود را به شورای امنیت و مجمع عمومی ارائه دهد. « کوفی عنان» دبیرکل سازمان ملل متحد تاسیس این کمیسیون نوبنیاد را نقطه عطفی در تلاش‌های این سازمان در جهت کمک به کشورهایی دانسته است که دوران گذار از جنگ به صلح را طی می‌کنند.
مطمئناً تاسیس «‌کمیسیون ایجاد صلح» سازمان ملل اگر چه گامی کوچک در جهت اصلاحات است، ولی برای آنانی که جنگی را تجربه کرده و آن را پشت سر گذاشته‌اند، بی‌گمان گام بزرگی در جهت حفظ و حمایت از حقوق بشر خواهد بود.