زمانی برای درون‌نگری و اصلاحات

بانک توسعه اسلامی (lDB) که از زمان تاسیس خود تاکنون یعنی سال 1359 هجری (1975) رشد قابل توجهی داشته است، زمانی فقط یک بانک بود؛ اما در حال حاضر تیمی است که 5/2 برابر گذشته رشد کرده و از 22 کشور اولیه، به 56 کشور عضو در حال حاضر رسیده و رشد و توسعه خود را با عضویت در سازمان کنفرانس اسلامی (OlC) به دست آورده است. سرمایه مجاز یک گروه بانک توسعه اسلامی به 18 برابر افزایش یافته، یعنی از 2 میلیارد دلار به 775/15 میلیارد دلار در سال 2004 رسیده است. میزان سرمایه‌های پرداختی آن 4 برابر شده است، یعنی از 9/1 میلیارد دلار بین‌المللی به 395/8 میلیارد دلار رسیده است.
در یک جمع‌بندی کلی، میزان تولید و خدمات آن در چند سال افزایش چشمگیری داشته است. سر جمع میزان وام‌دهی خالص این بانک تا 9 فوریه 2005 بالغ بر 812/28 میلیارد دلار شده است.
یکی از موفقیت‌های بارز بانک توسعه اسلامی که در حال حاضر افتخار بزرگی برای آن محسوب می‌شود، پیشگامی در نظام بانکداری تناوبی و گردش مالی Syariah است. در حال حاضر بیش از 300 موسسه مالی اسلامی در اطراف جهان از اعضای کشورهای عضو و غیر عضو سازمان کنفرانس اسلامی وجود دارند. آنان بازار سرمایه‌ای بالغ بر 75/9 میلیارد دلار را در اختیار دارند. گردانندگان مهم آن در بخشهای مالی و بانکی غیراسلامی، همچون اتحادیه بانکداری شانگهای در هنک‌کنگ و بانکهای تجاری مهم ایالات متحده نیز بخشهایی از بانکداری اسلامی را افتتاح کرده و بانک اسلامی در حال حاضر با بهترین و معتبرترین بانکهای دنیا در حال رقابت است. (مثل بانک توسعه آسیا ـ صندوق بین‌المللی پول)
بنابراین بانک توسعه اسلامی یکی از موفق‌ترین موسسات است. این بانک الگوی سازمان‌های موفقی است که به طور منظم سعی در به روز شدن خود دارند و بانک توسعه اسلامی این کار را انجام داده است و آخرین تلاش آن تصویب چارچوب استراتژیکی این بانک در سال 2003 است. این نوع چارچوب استراتژیکی به تصویب برنامه 5 ساله استراتژیک منجر شد.
بانک توسعه اسلامی باید در جهت تطابق و پاسخگویی به تحولات مهمی که چشم‌انداز اقتصادی و سیاسی جهان اسلام را از بدو شروع تا به حال تحت تاثیر خود قرار داده است، آمادگی لازم را داشته باشد و خود را برای پاسخگویی به این تحولات آماده نگه دارد و این یک ضرورت حتمی است که موسسات تحت نظر بانک توسعه اسلامی باید به آن توجه کافی مبذول دارند. (بانک توسعه اسلامی با توجه به اعتبار و سرمایه موجود در کشورهای اسلامی، هنوز به محور و هسته برای تحول در جهان اسلام تبدیل نشده است)
چالش‌های راهبردی
چالشهای فراروی کشورهای مسلمان و اقلیت‌های مسلمان در برخی کشورها از نظر وسعت و شدت با یکدیگر فرق می‌کند؛ لکن در مجموع می‌توان گفت جهان اسلام و بانک توسعه اسلامی هر دو با چالشهای مهم راهبردی به شرح زیر سر و کار دارند:
موفقیت در دستیبابی به توسعه سلامت بشری: گامهای مهمی در راه توسعه بشری در جهان اسلام جز در مناطق واقع در جنوب صحرا از سال 1985 به بعد برداشته شده است. اقلیت‌های مسلمان نیز در کشورهای توسعه یافته به طور نسبی از امر توسعه برخوردارند؛ اما 17 کشور از 57 کشور عضو سازمان کنفرانس اسلامی یعنی تقریبا یک سوم آنان کمتر از حد توسعه انسانی طبق شاخص برنامه توسعه سازمان ملل (UNDP) قرار دارند و فقط 6 کشور جهان اسلام در زمره کشورهای اسلامی توسعه یافته‌اند.
در مجموع 20 کشور عضو سازمان کنفرانس اسلامی درآمدی کمتر از 500 دلار آمریکا یا کمتر از آن را دارند. یک سوم کشورهای مسلمان یا 32 درصد آنان در بی‌سوادی مطلق به سر می‌برند. بیش از یک پنجم از کودکان کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی از سوءتغذیه رنج می‌برند.
بنابراین از الزامات اساسی کشورهای جهان اسلام، زدودن اختلاف نظر‌های واهی است که عمدتا زاییده توهمات سیاسی و حکومتی می‌باشد که برای تحقق برخی آرمان‌های فرامرزی نیاز به تجدیدنظر جدی در ساختارها دارد. زنان کشورهای مسلمان چون مصر، مالزی و اندونزی حق رای خود را زودتر از زنان سوئیسی به دست آوردند. هنوز هم به حق زنان به طور کلی در جهان اسلام توجه چندانی نمی‌شود. بیش از نیمی از زنان کشورهای عضو آسیای غربی بی‌سوادند. برابری جنسی در امر آموزش و فرصتهایی برای استخدام به عنوان 2 چالش بزرگ کنونی کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی وجود دارد. (در حال حاضر هیچ تناسب و تعادلی میان فقر و توسعه و یا برنامه‌های مدون در خصوص رفع چالش‌ها که جدیت عملیاتی داشته باشند، دیده نمی‌شود)
البته ناگفته نماند تمام کشورهای اسلامی حتی در مبانی نظری و علمی پایبندی و اجرای احکام اساسی بویژه در عرصه‌های اقتصادی و سیاسی نیز با هم اختلاف نظرهای پیچیده و بعضا ناامید کننده دارند.
بهداشت نیز از دیگر مباحث مهم کشورهای اسلامی است. در مناطق ویژه صحرایی، جوامع مسلمان نیز همچون جوامع غیرمسلمان از بیماریهایی چون ایدز، مالاریا، سل و دیگر بیماریهایی که سلامت بشری را تهدید می‌کنند، بشدت رنج می‌برند.
مشکلات توسعه بشری در کشورهای عضو و جوامع مسلمان‌نشین بحثی جدل‌برانگیز را در میان مسلمانان داشته است.
توسعه ناچیز در جهان اسلام نیز یکی از عوامل فوق است. ریشه این مساله در عوامل تاریخی (استعمار و بهره‌کشی از کل جهان اسلام از سوی قدرتهای غربی) و اوضاع جغرافیایی است. فقیرترین کشورهای مسلمان و جوامع آنان در صحرای آفریقا قرار دارند، یعنی جایی که مسلمانان و غیرمسلمانان توسعه نیافته‌اند.
مبارزه برای تامین قدرت و رشد شدید اقتصادی:
رشد اقتصادی در جهان اسلام نه تنها نیاز به تقویت دارد، بلکه در درازمدت باید چشمگیر باشد. علاوه بر نرخ رشد متوسط 6/5 درصد تولید ناخالص داخلی (GDP) در کشورهای عضو بانک توسعه اسلامی در سال 2004، نرخ متوسط رشد 6 درصدی کشورهای عضو را نیز به آن افزود.
کشورها و جوامع مسلمان با برخی چالشهای مهم روبه‌رو هستند. نرخ پایه کشورهای فقیرتر 6 درصد و میزان ثروت نیز در آنجا ناچیز است.
اقتصاد پویا که حاصل منابع انرژی فراوان است، از چالشهای میان مدت و بلندمدتی بوده که شدیدا باعث کاهش منابع و گسترش فقر می‌شود. در واقع هیچکدام از کشورهای عضو، گامهای چندانی برای تغییر اوضاع اقتصادی خود و تحول در پیشروی به سمت اقتصاد نوین برنداشته‌اند. بخشهای خصوصی نیز کمتر توسعه یافته‌اند و ساختار ضعیف آن نیز باعث شده است به علت دوری از مناطق مهم، خدمات‌دهی در آن چندان رشد و توسعه‌ای نداشته باشد. ضمن این که در مواقع بحرانی هیچ یک از کشورهای اسلامی به طور جدی و عملی به کمک کشور بحران‌زده اسلامی نمی‌روند.
تلاش برای توسعه یک نظارت خوب: چالش مهم دیگر در جهان اسلام، ایجاد نظارت بهتر است. در بسیاری از کشورهای عضو، شدت رشوه‌خواری، ضعف تحویل کالا و نبود نظارت شفاف و محسوس به چشم می‌خورد. ارائه خدمات نیز غالبا ضعیف صورت می‌گیرد. در یک مقیاس وسیع، این عوامل اجتناب‌ناپذیر و ناشی از منابع محدود و حمل و نقل ضعیف‌، ناکارآمدی و مشکلات بروکراسی خشک است. نظارت عوامل غیردولتی بر ناتوانی بخشهای دولتی و سوءمدیریت نیز نقشی مهم در مقابله با این مشکلات دارند.
مبارزه در راه تقویت صلح و ثبات: صلح و ثبات، دو پیش‌نیاز اصلی در راه توسعه‌اند. در حال حاضر بسیاری از کشورهای جهان اسلام وجود دارند که از صلح و آرامش و ثبات برخورداند. از سوی دیگر بسیاری از کشورها درگیر جنگ قبلیه‌ای، درگیری نژادی و جنگهای فرقه‌ای، شورش و تروریسم هستند. تنها در آفریقا 18 منطقه وجود دارد که در آن مسلمانان سرگرم نبرد هستند.
مبارزه در راه ایجاد هویتی مشترک و افکار نیرومند و شناخت احساسات و عواطف امت اسلامی: یکی از چالشهای پیش روی جهان اسلام، ایجاد یک فکر قوی از پیوند مشترک و آگاهی اعضای امت اسلامی است. امت می‌تواند فقط به عنوان یک اصل کلی با بی‌عدالتی مبارزه کند و زمانی که احساسات قوی نسبت به یکدیگر وجود داشته باشد، براساس فکر و سرنوشت همگانی فاصله بین غنی و فقیر را متعادل کند. روحیه مشارکت و دلسوزی در تعالیم اسلامی و بحث رفاه امت اسلامی از اهمیت خاصی برخوردار است که می‌تواند باعث پیشرفت دیگر مسائل نیز شود.
وحدت بین کشورهای مسلمان به آنان کمک می‌کند تا هر گونه تلاش قدرتهای داخلی را برای از میان بردن وحدت و یا بهره‌برداری از اختلافات و کینه و دشمنی میان آنان خنثی کنند.
مبارزه در راه احیای تصویری صحیح از جهان اسلام: جهان اسلام از یک تصویر منفی در سطح بین‌المللی و در میان عده قابل توجهی از خود مسلمانان رنج می‌برد. این تصاویر منفی پیامدهای بسیاری از عوامل است؛ از جمله این عوامل می‌توان فقر، سیر قهقرایی، نبود سازش، وجود حکومت‌های جائر و تبعیض در میان زنان و تندرویان مذهبی نام برد.
تصورات منفی از جهان اسلام در زمان حوادث پس از 11 سپتامبر به اوج خود رسیده بود. مسلمانان همواره در صلح به سر می‌بردند و از تروریسم و اقدامات تروریستی نفرت دارند. با وجود این موضوع برخی قدرتهای بزرگ غربی در قالب یک عمل خشونت‌بار و از طریق افرادی که همواره تمایل به خشونت دارند، نشان دادند که برخی نهضتهای اسلامی اقدامات جنگ‌طلبانه‌ای را انجام می‌دهند و به نظر می‌رسد اقدامات صلح‌آمیز در روند این نهضت‌ها تاثیرگذار نباشد.
کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی و جوامع مسلمان نیز به طور کلی وظایف مهمتری را به عهده دارند تا پیش از هر چیز زمینه را برای از میان بردن تصویر ساخته شده از آن فراهم کنند و هر گونه بد تعریف کردن از اسلام و مسلمانان را اصلاح کنند.
پس از شناخت این چالشها به بررسی دیدگاه‌های اسلامی توسعه می‌پردازیم.
دیدگاه‌های بانک توسعه اسلامی در سال 1440 هجری
با توجه به چالش‌های فراروی جهان اسلام و بانک توسعه اسلامی، مفهوم توسعه در اسلام همان طور که در بالا ذکر شد، نظریه‌ای است که طبق قرارداد بانک توسعه اسلامی به شرح ذیل تعریف می‌شود:
در سال 1440 هجری، بانک توسعه اسلامی بانکی است که در سطح جهانی توسعه یافته و براساس دیدگاه‌های واحد و اسلامی به پیش می‌رود تا کمک موثری در تحول چشم‌انداز توسعه انسانی در جهان اسلام صورت گیرد و به امر احیای تقوی برای مردمان، طبق اندیشه موسسه اسلامی نیز کمک شایانی کند؛ اما تاکنون اجرا نکردن طرحهای مشترک که موجب تحولی زبانزد شود را از سوی بانک توسعه اسلامی شاهد نبودیم.
این در حالی است که عملکرد بانکی درون سیستمی در هر یک از کشورهای اسلامی کمتر نشان از نفس اسلامی بودن فعالیت‌ها دارد. بانک توسعه اسلامی باید این وضعیت جهانی را در عرض 3 سال به دست آورد. در سال 1440 هجری این بانک باید دیدگاه‌های توسعه و کار با شرکای راهبردی خود را در قالب کشورهای عضو و غیرعضو به نحوی پیش برد که پیشرفت قابل توجهی در امر توسعه انسانی و رعایت تقوی انسان‌ها در جهان اسلام بوضوح مشاهده شود.
در دیدگاه‌های جدید بانک توسعه اسلامی می‌طلبد که تحولات اساسی در نقش و کارکرد آن به عنوان یک بانک موثر در امر توسعه هویدا شود. رعایت این اصل موجب می‌شود دولتهای اسلامی با یک متغیر جدید، اما کارساز در نظام اقتصادی خود دست یابد و موجب افزایش روند حرکت اقتصادی منجسم با الگوهای اسلامی شوند. مدت زیادی طول نخواهد کشید که توسعه بانک اسلامی و ایجاد خدمات مالی در توسعه اقتصادی نقش چشمگیری را نشان می‌دهد. این بانک باید دیگر نقاط ضعف موجود در جهان اسلام همانند نارسایی در امر خدمات بهداشتی و درمانی، آموزش و پرورش و کسب حقوق لازمه مسلمانان را فراهم کند تا در اهداف میان مدت خود به توسعه اقتصادی دست یابد؛ ضمن این که بانک اسلامی تنها بانکی است که در کنار سرمایه‌های کلان نقدی، در موقعیت راهبردی توزیع و نشر سرمایه در زیربناهای صنعتی، معدنی، خدماتی، نفت و گاز و کشاورزی ـ دامپروری انحصاری نیز قرار دارد.
ماموریت بانک توسعه اسلامی
با توجه به دیدگاه‌های ارائه شده و مهمترین چالشهای فراروی جهان اسلام، کمیسیون ماموریت بانک توسعه اسلامی را به صورت ذیل بیان می‌کند:
ماموریت بانک توسعه اسلامی، توسعه و بهبود کیفی وضع انسان‌ها با تمرکز بر اولویت قرار گرفتن کاهش و مبارزه با فقر، توسعه بهبود وضع انسان‌ها (عمران)، توسعه سلامت، احترام به مردم و توسعه نظارت است.
از همه مهمتر هدفمند کردن برنامه‌هاست و توافقی اصولی که براساس اجماع آگاهانه صورت پذیرد. در بیان ماموریت جدید نیاز است بانک توسعه اسلامی با تمرکز بر مسائل مختلف عمران و آبادانی، رویه خود را هر چه بیشتر توسعه دهد. وظیفه اولیه این بانک توسعه بانکداری و خدمات مالی براساس اصول اسلامی توسعه اقتصادی است.
با توجه به نیازمندی‌های ارائه شده، بانک توسعه اسلامی اگر اصول کاری زیر را مورد توجه قرار دهد، می‌تواند به بهترین نحو ماموریت خود را انجام دهد:
1ـ بانک توسعه اسلامی از شرکت خلیفه Khalifah در امر توسعه کمک گرفته و در این خصوص براساس دیدگاه‌های اسلامی پذیرفته شده در امر توسعه انسانی کار خود را به پیش برد.
2ـ این بانک باید پیش‌گستر باشد، یعنی به جای این که منتظر اقدام دیگران باشد، خود در امر توسعه پیشگام شود.
3ـ این بانک باید در پی جلب پشتیبانی و مساعدت دولتها در انجام هر طرحی باشد و دیدگاه‌های آنان را بشناسد و پذیرا باشد.
4ـ پیش از تدوین هر برنامه‌ای این بانک باید ضرورت‌ها و علایق موجود جوامع مختلف را دقیقا بشناسد.
5ـ بانک توسعه اسلامی درباره انجام هر پیشنهادی با پیمانکاران ارتباط نزدیکی برقرار کند و تا حد امکان برنامه همکاری مستمر و تنگاتنگ با آنان را در سرلوحه خود قرار دهد و در نهایت این وظیفه جوامع است که پیمانکاران مهم را معرفی کنند.
6ـ بانک توسعه اسلامی باید ابتکارات محلی را تا جایی که مقدور است، مورد تشویق خود قرار دهد و از متفکران و مبتکران و نیروی انسانی داخلی (کشورهای عضو) حمایت اصولی کند و اگر در یکی از کشورها شاهد خلاقیت و پیشرفتی هستیم، بدون اعمال نظارت و تعصبات سنتی به تعمیق و ترویج آن در دیگر کشورهای اسلامی اقدام کند.
7ـ بانک توسعه اسلامی باید به جای تشویق هر چه سریع‌تر انجام یک طرح، بیشتر به فکر مسائل کیفی طرح باشد. علاوه بر آن در جایی که ابتکار مهارت و اصول اخلاقی کار وجود ندارد، بانک توسعه اسلامی باید شخصا خود، انجام طرح را به عهده گیرد.
بنابراین بانک توسعه اسلامی باید اصل مشارکت و تفاهم مبتنی بر حقیقت‌ها، داشته‌ها و اصل مقبولیت را سرلوحه کاری خود قرار دهد. همان گونه که خداوند متعال در آیه 38 سوره شورا در قرآن کریم، پیامبر عظیم‌الشان اسلام را مخاطب قرار می‌دهد که «ای پیامبر در امور با دیگران مشورت کن» و در سوره احزاب، آیه 72 همواره شورا و مشورت عقلگرا را به رسول اکرم در پیشبرد اهداف عالیه مسلمانان گوشزد می‌کند.
مدیران بانک توسعه اسلامی می‌دانند بانکهای اسلامی با هر عنوان بر مبنای جوهره قانونی جداگانه‌ای در کشورهای اسلامی تاسیس شده‌اند و همین اسلام اتخاذ راهبرد مشترک را سخت و نامشخص کرده است. بانک توسعه اسلامی اگر عزمی جدی برای هدایت منابع پولی و مالی کشورهای اسلامی دارد، باید این ضعفها و شکافها را شناسایی و در کوتاه مدت رفع کند.