ارزیابی سیاست انرژی دولت بوش

تبیین وضع موجود
اداره اطلاعات انرژی وزارت انرژی ایالات متحده اعلام کرده است که با وجود پیشرفت های حوزه تکنولوژی، مصرف کل انرژی آمریکا تا سال 2025 افزایش خواهد یافت. به دلیل افزایش ناچیز تولید انرژی داخلی، خالص واردات انرژی آمریکا از یک چهارم به یک سوم انرژی مورد نیاز این کشور خواهد رسید. نفت سهم عمده ای را در این افزایش واردات انرژی خواهد داشت و اوپک به منشا اصلی واردات نفت آمریکا تبدیل خواهد شد. انتظار می رود تا سال 2025 تولید اوپک دو برابر شود. با فرض رشد تولید ناخالص داخلی سه درصد در دوره مشابه، تقاضای نفت ایالات متحده از 20 به 28 میلیون بشکه در روز ارتقا خواهد یافت. به این ترتیب سهم واردات نفت ایالات متحده از کل نفت مورد نیاز این کشور، از 53 درصد به 70 درصد خواهد رسید که بخش عمده این نفت از خلیج فارس تامین خواهد شد. همچنین با محدودیت ها و کمبودهای پالایشی، سهم فرآورده های نفتی در این واردات نفت افزایش یافته و تا سال 2025 به 20 درصد خواهد رسید. در حوزه گاز نیز اگرچه ایالات متحده بیش تر نیاز خود را از آمریکای شمالی تامین می کند، جریان امور به سوی واردات گاز از خارج نیم کره غربی می رود. در این شرایط حتی با وجود افزایش بهره وری مصرف انرژی ایالات متحده به شدت به واردات انرژی وابسته خواهد ماند.
سیاست انرژی بوش
جریانات فوق به وضوع نیاز به یک طرح بلندمدت برای امنیت انرژی را نشان می دهد. اصول سیاست انرژی آمریکا که با به قدرت رسیدن بوش اعلام شد، عبارتند از:
1-کاهش شکاف میان عرضه و تقاضای انرژی و برقراری توازن میان افزایش تولید انرژی داخلی و استفاده پاک و کارآمد از انرژی.
2-گسترش و متنوع سازی منابع عرضه انرژی (هم از نظر جغرافیایی و هم انواع انرژی)
3-تقویت همکاری های تکنولوژیک بین المللی و ارتقای همکاری بین المللی با ملل مصرف کننده و تولیدکننده
4-استراتژی های اضطراری برای پاسخ به اختلالات عرضه انرژی
کاهش شکاف میان عرضه و تقاضا
وجود یک سیاست انرژی جامع برای امنیت اقتصادی و ملی ایالات متحده ضروری است. افزایش تولید داخلی یکی از ابعاد مهم رهیافت آمریکا برای کاهش وابستگی به نفت وارداتی است، اما ایالات متحده همچنین ناچار است به مقوله استفاده از سایر انرژی ها نیز توجه ویژه داشته باشد. سرمایه گذاری روی سوخت های هیدروژنی یکی از این راه حل هاست. در پنج سال آینده ایالات متحده مبلغ 7/1 میلیارد دلار به رفع موانع تکنیکی و اقتصادی استفاده از هیدروژن، باتری های سوختی و فن آوری های نوین خودروسازی اختصاص خواهد داد. اگر این سیاست ها موفق شوند تجاری کردن خودروهای با باتری های سوختی، تولید هیدروژن و زیرساخت های سوختگیری مجدد خودروهای پیشرفته تا سال 2015 تحقق یافته و تا سال 2020 خودروهای هیدروژنی به طور گسترده در نمایشگاه ها ظهور خواهند یافت. به این ترتیب تا سال 2040، هیدروژن معادل 11 میلیون بشکه نفت در روز را جایگزین خواهد کرد.
همچنین، ایالات متحده منابع زغال سنگ قابل توجهی دارد که به دلیل آثار سوء زیست محیطی نمی تواند به صورت گسترده از آن ها استفاده کند. پروژه یک میلیارد دلاری FutureGen به دنبال دستیابی به فن آوری هایی است تا استفاده از زغال سنگ را برای تولید الکتریسیته و هیدروژن به همراه کنترل انتشار و آلودگی کربن فراهم کند.
افزایش تنوع عرضه
ایالات متحده برای تامین امنیت انرژی خود باید منابع انرژی را متنوع کند. اهداف آمریکا شامل تنوع در عرضه انرژی از طریق ارتقای سرمایه گذاری و عرضه انرژی در _نیم کره غربی، روسیه، منطقه خزر و آفریقا و گفت وگو با کشورهای کلیدی تولیدکننده و مصرف کننده برای پیشگیری از اختلالات عرضه است. ایالات متحده، کانادا و مکزیک برای همگرایی بیش تر در بازار انرژی آمریکای شمالی همکاری می کنند تا موانع پیش روی تولید و انتقال بیش تر انرژی را مرتفع سازند. نیم کره غربی در حال حاضر نیمی از نفت مورد نیاز آمریکا را تامین می کند و ترینیداد و توباگو نیز بزرگ ترین تامین کننده LNG ایالات متحده است.
در خارج از نیم کره غربی، ایالات متحده پیوندهای انرژی خود با روسیه را که اکنون دومین تولیدکننده و صادرکننده بزرگ نفت جهان است، تقویت می کند. از سال 2002 دولت بوش ابتکاراتی را برای ارتقای شرایط سرمایه گذاری و بهبود قواعد و مقررات مورد نیاز برای افزایش تولید و توسعه زیرساخت های انرژی در روسیه آغاز کرد. آمریکا همچنین یکی از حامیان قدرتمند توسعه نفت و گاز منطقه خزر است. ایالات متحده اصرار دارد که حکومت های این منطقه بــــــرای ایجاد فضای قانونی،_مالــــــی و مقررات لازم جهت انجــــــام سرمایه گذاری های گسترده اقدامات سریعی به عمل آورند. تخمین منابع این منطقه، نشان می دهد که دریای خزر می تواند تا سال 2020 روزانه 5/3 الی چهار میلیون بشکه تولید نفت داشته باشد. تولید انرژی آفریقا نیز نقش مهمی در امنیت انرژی آمریکا بازی می کند. آفریقا فراهم کننده 10 درصد از نفت وارداتی ایالات متحده است که درآمد ناشی از آن نقش اساسی به عنوان موتور اقتصادی قاره آفریقا دارد.
ایالات متحده همچنین همکاری نزدیکی با سایر کشورهای صنعتی در حوزه امنیت انرژی دارد. برای مثال، در اجلاس وزرای انرژی کشورهای 8G که در سال 2002 در دیترویت برگزار شد، اهمیت حفظ و ارتقای ذخایر اضطراری نفت مدنظر قرار گرفت. در سال 2003 رهبران اوپک طرح پیشنهادی ایالات متحده مبنی بر شناسایی و کاربرد بهترین شیوه های تجارت LNG ، ذخایر استراتژیک نفت، تامین مالی انرژی های پاک و توسعه چارچوبی برای یک اقتصاد هیدروژن محور را امضا کردند. این سلسله نشست ها و همکاری ها که در سال های اخیر به صورت مستمر ادامه داشته، به تازگی در اجلاس اخیر سران 8G در سن پطرزبورگ و با قرار گرفتن موضوع امنیت انرژی در راس دستور کار این اجلاس به اوج رسیده است.
تقویت همکاری های تکنولوژیک بین المللی
ایالات متحده باید با سایر کشورها برای توسعه تکنولوژی ها و انرژی های نو با هدف ارتقای امنیت انرژی همکاری کند. برای مثال، ایالات متحده تلاش هایی را در قالب «مشارکت بین المللی برای اقتصاد هیدروژنی» (IPHE) به منظور ایجاد هماهنگی میان برنامه های تحقیقات هیدروژن هدایت کرده است. IPHE به شناسایی موانع تکنولوژیکی، مالی و نهادی استفاده از هیدروژن پرداخته است و استانداردهای بین المللی شناخته شده ای را برای افزایش سرعت نفوذ در بازار این تکنولوژی های نوین تدوین می کند.
ایالات متحده همچنین در زمینه استفاده از انرژی هسته ای به عنوان یک انرژی امن و پاک ابتکاراتی دارد. بخشی از وزارت انرژی ایالات متحده به همراه 10 شریک بین المللی دیگر در حال کار به روی نسل جدیدی از رآکتورهاست که ایمن، به صرفه و قادر به تولید محصولات جدید نظیر هیدروژن باشند.
استراتژی های اضطراری: پاسخ به اختلالات عرضه
تمامی این اقدامات برای اطمینان از عرضه انرژی قابل اعتماد و اتکاست، اما ایالات متحده همچنین باید به فکر اختلالات عرضه شدید و ناگهانی نیز باشد. در این زمینه اهمیت ذخایر استراتژیک مطرح می شود. در نوامبر 2001 بوش اعلام کرد که در حال پر کردن 700 میلیون بشکه ظرفیت این ذخایر هستیم (در حال حاضر ذخیره سازی 640 میلیون بشکه از آن محقق شده است.) ایالات متحده باید همچنین نقش خود را در آژانس بین المللی انرژی ارتقا بخشد تا از تعهد و پایبندی تمامی 26 عضو آژانس به تامین ذخایر اضطراری نفت و مؤثر بودن اقدامات جمعی در شرایط اختلال عرضه اطمینان حاصل شود. ذخایر مجموع اعضای آژانس بین المللی انرژی برابر با چهار میلیارد بشکه است که 4/1 میلیارد بشکه آن تحت کنترل مستقیم حکومت های عضو آژانس و مابقی به صورت ذخایر تجاری در اختیار عوامل بازار نفت قرار دارد.
چالش های امنیت انرژی
سیاست های انرژی ایالات متحده در پاسخگویی به سه چالش اساسی ناتوان بوده است: اول، مخاطرات امنیت سیاسی و اقتصادی ناشی از وابستگی جهــــــان به نفت. دوم، مخاطرات زیست محیطی ناشی از تغییرات آب و هوایی که اساساً به دلیل استفاده از سوخت های فسیلی پدید می آید. سوم، کمبود دسترسی دنیای فقیر به خدمات مدرن انرژی، فرصت های کشاورزی و سایر نیازهای پایه برای پیشرفت اقتصادی. هیچ یک از این سه مشکل وابستگی به نفت، تغییرات آب و هوایی و فقر، یک شبه حل نخواهد شد. این چالش ها زمانی حل خواهند شد که یک ائتلاف سیاسی برای نزدیک کردن منافع در حوزه انرژی پدید آید و مفروضات سنتی بازار انرژی مبنی بر تقابل و بازی با حاصل جمع صفر کنار رود. از زمان تحریم نفتی اعراب علیه آمریکا در سال 1973، هفت رییس جمهور ایالات متحده همواره یکی از اهداف اصلی خود را کاهش وابستگی به نفت وارداتی اعلام کرده اند، ولی کم تر در این حوزه توفیق داشته اند. این تصویر هنگامی پیچیده تر می شود که بدانیم دوسوم ذخایر نفت جهان در خلیج فارس قرار دارد و 25 درصد نفت وارداتی آمریکا از این منطقه بی ثبات تامین می شود. میزان وابستگی اقتصاد آمریکا به نفت وارداتی به خصوص در بخش حمل و نقل بسیار بالاست (بخش حمل و نقل از نظر انرژی 95 درصد وابستگی به نفت دارد.) آزمایشگاه ملی اوک ریج هزینه های تحمیلی بر اقتصاد ایالات متحده ناشی از نوسانات و بی ثباتی ها، بازار نفت در 30 سال گذشته را هفت هزار میلیارد دلار تخمین زده است. طی 40 سال گذشته همواره پیش از وقوع هر رکود اقتصادی در ایالات متحده، یک افزایش قیمت جهانی نفت رخ داده است. کاهش وابستگی به نفت وارداتی از خلیج فارس به وسیله جایگزین کردن آن با نیم کره غربی کافی نیست، چون بازار جهانی نفت یکپارچه است و نوسانات آن در هر حال بر اقتصاد آمریکا آثار سوء خواهد داشت. به علاوه، ایالات متحده درآمدهای نفتی کشورهای ضدآمریکایی را یک تهدید جدی برای خود قلمداد می کند. همچنین بدون دسترسی به منابع انرژی مدرن و قابل اعتماد، توسعه اقتصادی (در جنوب) ممکن نخواهد بود و در عصر جهانی شدن، کارآیی اقتصادی جهان و مشکلات جنوب بر اقتصاد آمریکا تاثیرات خود را بر جای خواهد گذاشت.
ارزیابی سیاست انرژی بوش
به اعتقاد منتقدین نومحافظه کاران، سیاست انرژی دولت بوش، آمریکا را بیش از پیش آسیب پذیر می کند. این سیاست در کاهش وابستگی ایالات متحده به نفت وارداتی، ممانعت از گسترش تسلیحات کشتار جمعی و فعالیت های هسته ای، حفظ و نوسازی زیرساختارهای جهانی انرژی، مقابله با تغییرات آب و هوایی و ایجاد و تقویت همکاری بین المللی در حوزه امنیت انرژی موفق نبوده است. شاخص های این عدم توفیق به شرح ذیل هستند:
1- وابستگی نفتی آمریکا بیش تر شده است; از سال 2001 وابستگی آمریکا به نفت وارداتی حتی در حالی که قیمت نفت دو برابر شده، افزایش پیدا کرده است. با وجود این که بوش در سال 2006 اعلام کرد که ایالات متحده به نفت معتاد شده، اما اقدام مشخصی برای کاهش این وابستگی انجام نداده است و آمریکا پرداخت هزینه های هنگفت برای واردات نفت را ادامه می دهد.
2- تهدید فزاینده ناشی از تغییرات آب و هوایی. تغییرات آب و هوایی تهدیدهای فزاینده ای را متوجه ایالات متحده و جهان کرده، اما دولت بوش تلاش های داخلی و بین المللی برای مواجهه با آن را بلوکه کرده است. دانشمندان پیش بینی کرده اند که اگر اقدامات لازم برای کاهش انتشار گازهای گلخانه ای انجام نشود، حرارت زمین در_ صد سال آینده به میزان 4/1 الی 8/5 درجه سانتی گراد افزایش خواهد یافت. چنین افزایش دمایی باعث بالا آمدن سطح آب دریاها شده و سواحل ایالات متحده (محل سکونت 53 درصد از جمعیت این کشور) را تهدید خواهد کرد و افزایش تناوب و قدرت توفان های ویرانگر را در پی خواهد داشت. تغییرات آب و هوایی صرفاً تهدیدی برای آینده نیست بلکه هم اینک نیز آثار تخریبی خود را بر جای می گذارد. فقیرترین مردم دنیا که کم ترین نقش را در تغییرات آب و هوایی داشته اند، بیش ترین آسیب را خواهند دید زیرا عموماً در نواحی ای زندگی می کنند که آمادگی بیش تری برای بروز بلایای طبیعی دارند. تغییرات آب و هوایی با گسترش قحطی، خشکسالی و کمبود آب باعث مهاجرت های توده ای و بی ثباتی های ناشی از آن خواهد شد و تلاش های جهانی برای کاهش فقر و مبارزه با بیماری ها را کم اثر خواهد ساخت. دولت بوش اندازه و اهمیت این تهدید را در سیاست های انرژی خود نادیده گرفته است. ایالات متحده بیش از این نمی تواند مواجهه با چنین تهدیدهایی را به تعویق اندازد. دانشمندان هشدار می دهند که جهان در حال نزدیک شدن به نقطه ای است که در آن تخریب های ناشی از گرم شدن زمین جدی و غیرقابل بازگشت خواهد بود.
3- دولت بوش در جلوگیری از تکثیر ناشی از فن آوری های انرژی هسته ای موفق نبوده است. انرژی هسته ای نقش مهمی در تامین انرژی برای کشورهایی که درصدد کاهش انتشار گازهای گلخانه ای هستند دارد. دولت بوش نتوانسته است تهدیدهای تکثیر سلاح های هسته ای ملازم با برنامه های انرژی هسته ای را کاهش دهد. دولت بوش در شش سال گذشته با این ناکامی ها مواجه بوده است:
الف) جلوگیری از برنامه های هسته ای ایران و کره شمالی.
ب) ترتیب دادن نوعی بده بستان هسته ای با هند برای محدود کردن برنامه های هسته ای این کشور و ترغیب هند برای پیوستن به پیمان ان.پی.تی.
ج) عدم توفیق در اجرای پیشنهاد یازدهم فوریه 2004 بوش مبنی بر توقف و جلوگیری از هرگونه فروش تجهیزات و فن آوری های غنی سازی و بازفرآوری به هر دولتی که قبلاً مجتمع های غنی سازی و بازفرآوری کامل را نداشته است.
4- عدم توفیق در حفظ و نوسازی زیرساخت ها و شبکه های توزیع جهانی انرژی. زیرساخت ها و کانال های انرژی که توسط ایالات متحده و جهان استفاده می شوند، به نحو خطرناکی آسیب پذیر هستند و هیچ استراتژی جامعی برای حفظ و نوسازی آن ها ارایه و اجرا نشده است. این زیرساخت ها و کانال ها در ایالات متحده شامل 160 هزار مایل خطوط انتقال نفت خام، چهار هزار سکوی دریایی، 400ر10 نیروگاه و 160 هزار مایل خطوط انتقال نیرو است که تامین امنیت آن ها را دشوار می سازد. قطعی برق سال 2003 نشان داد که بررسی دقیقی درخصوص آسیب پذیری های ایالات متحده در این حوزه به عمل نیامده است. به طور اخص، حملات تروریستی تهدیدهای مرگ آوری برای زیرساخت های انرژی آمریکا هستند. در نواری که در دسامبر 2005 توسط القاعده منتشر شد، ایمن الظواهری، فرد شماره دو القاعده اعلام کرد که حمله به زیرساخت های انرژی از جمله اهداف کلیدی آن ها ست. درست دو ماه بعد، مراکز نفتی عربستان سعودی، جایی که دوسوم 6/8 میلیون بشکه در روز) خروجی نفت این کشور در آن فرآوری می شود، مورد حمله قرار گرفت. به علاوه کمبود مسیرهای جایگزین صادرات نفت از خاورمیانه باعث می شود حمله، احتمالی به تانکرها در تنگه هرمز انتقال روزانه 17 میلیون بشکه نفت را در معرض تهدید جدی قرار دهد. سلسله حملات گروه های محلی در نیجریه به شبکه خطوط انتقال نفت و کارکنان شرکت های نفتی بین المللی که باعث کاهش تولید نفت نیجریه شد، آسیب پذیری زیرساخت های انرژی نه تنها در خاورمیانه بلکه در سراسر جهان را نشان داد.
5- عدم توفیق در ایجاد یک فضای همکارانه در حوزه امنیت انرژی با متحدان سنتی و شرکای بالقوه، رهیافت یکجانبه گرایانه دولت بوش در قبال دسترسی به نفت، جلوگیری از تکثیر سلاح های هسته ای، حفاظت از زیرساخت های انرژی و تغییرات آب و هوایی باعث ناکامی ایالات متحده در حوزه امنیت انرژی شده است. در شرایط عدم اتخاذ یک رهیافت همکارانه و چندجانبه گرایانه، رقابت انرژی، شرکای بالقوه را از هم دور کرده و تنش های سیاسی بین رقبا را تقویت کرده و در نتیجه یک بازار انرژی بی ثابت به وجود آورده است. امری که همکاری در سایر مسایل مورد علاقه را نیز دشوار خواهد کرد.
ایالات متحده درصدد است نقش فعال تری در حل و فصل اختلالات انرژی داشته و سیاست های انرژی متحدان را هماهنگ کند و فرصت های همکاری استراتژیک در حوزه انرژی را با کشورهای به سرعت در حال توسعه (چین و هند) فراهم سازد; موضوعی که تاکنون در آن توفیق چندانی نداشته است.