دیپلماسی حوصله

علیرضا داوری / استاد دانشگاه
سفر علی لاریجانی وزیر امور خارجه کشورمان به روسیه در حالی اتفاق می‌افتد که با توجه به تلاش آمریکا و کشورهای انگلیس، آلمان و فرانسه برای تصویب قطعنامه پیشنهادی درباره فعالیت‌های هسته‌ای ایران - مسکو همچنان بر موضع مخالف خود تاکید دارند. در واقع در حالی‌ که روسیه همچنان بر موضع مخالف خود با تحریم‌ها پافشاری می کند آمریکا از سوی دیگر خواستار اصلاح این متن بوده و خواستار اقدامات تندتری علیه ایران است که جبهه‌بندی در میان گروه 1+5 هرگونه تصمیم سریعی درباره تحریم ایران را با مشکلات زیادی روبه‌رو ساخته است.
در پیش‌نویس قطعنامه‌ای که توسط انگلیس، فرانسه و آلمان منتشر شد، به تحریم‌های تجارت مربوط به موشک بالستیک و هسته‌ای، مسدود کردن دارایی‌های مربوط به برنامه‌های موشکی و هسته‌ای ایران و ممنوعیت سفر دانشمندان مربوط به این برنامه‌ها اشاره شده است. این در حالی است که در این زمینه چانه‌زنی‌های سخت و طولانی‌ای بین اعضای شورای امنیت سازمان ملل پیش از تصویب قطعنامه ضدایرانی وجود دارد و این نشان می‌دهد تا رسیدن به یک تحریم زمان زیادی وجود دارد اما سوال این است چرا کشورهای اروپایی درخصوص تحریم کشوری تصمیم می‌گیرند که تاکنون هیچ‌گونه تخطی‌ای از اصول ان‌پی‌تی و منشور سازمان‌های جهانی درخصوص مسائل هسته‌ای نداشته است و این مساله از سوی مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مورد تاکید قرار گرفته است.
تقاضای تعلیق یا محدودسازی فعالیت غنی‌سازی اورانیوم در ایران برخلاف مقررات و قوانین بین‌المللی است و بیشتر جنبه سیاسی و اعمال فشار علیه ایران محسوب می‌شود،‌ اما تحریم به‌حدکافی، آن‌طور که آمریکا مطالبه می‌کند، سختگیرانه نخواهد بود، بلکه این روند آن‌طور که اروپاییان می‌خواهند ملایم خواهد بود و شورای امنیت سازمان ملل متحد به احتمال زیاد قطعنامه‌ای ملایم را تصویب خواهد کرد که محدودیت‌هایی در صدور ویزا برای برخی از افراد مسوول ایرانی و متوقف نمودن حساب‌های مرتبط با برنامه‌های هسته‌ای را درنظر داشته باشد، زیرا تحریم‌های سنگین، گسیختن مذاکرات را به‌دنبال خواهد داشت. تحریم‌های «ملایم» نیز به احتمال زیاد شبیه هشداری سیاسی به ایران خواهد بود.
اما در این میان اروپا می‌تواند موضعی متفاوت از آمریکا را اتخاذ کند، باتوجه به اینکه اروپا به خاورمیانه و مسائل ایران نزدیک‌تر است و بهتر از آمریکا موقعیت خاورمیانه را درک می‌کند، باید موضعگیری از جنس دیگر در مقایسه با آمریکا را اتخاذ کند و از ایجاد بن‌بست در مذاکرات و یا تصویب قطعنامه‌های ضدایرانی بپرهیزد چون در این صورت آنها (اروپا) نیز متضرر می‌شوند. اروپایی‌ها طی چند سال گذشته به‌دنبال آن بودند تا در غیاب آمریکا در صحنه دیپلماسی ایران به هویتی متفاوت دست پیدا کرده و در تصمیمات مهم جهانی و منطقه‌ای نقشی فعال‌تر ایفا کنند اما عملاً پس از دوره‌ای گفت‌وگوی طولانی با ایران به نقطه اول بازگشته و نشان دادند اروپا بی آمریکا نه قدرت تصمیم‌گیری دارد و نه می‌توان به آن اعتماد کرد.
چه تحریم صورت گیرد و چه نگیرد ایران قطعاً تعلیق را نخواهد پذیرفت. پذیرش تعلیق از سوی ایران باید از درون مذاکرات رسمی چندجانبه بیرون آید تا بتواند یکی از موضوعات موردبحث بوده و زمان، نحوه، حجم تعلیق و تامین نیازهای ایران در آن مشخص شده باشد، البته درصورتی‌که تعلیق خارج از مذاکرات رسمی صورت پذیرد زیرا مذاکرات را از محتوا تهی می‌کند و معنایی نخواهد داشت. از سوی دیگر تصویب هر قطعنامه‌ای بر بی‌اعتمادی ایران به غرب می‌افزاید و این اعتقاد را تقویت می‌کند که کشورهای غربی سعی دارند به‌جای مذاکره با توسل به فشار، حقوق ایران را پایمال کنند.
پافشاری غرب بر مواضع غیرمنطقی و نقض حقوق اعضای معاهده ان‌پی‌تی که ایران نیز از امضاکنندگان معاهده مذکور و عضو آن محسوب می‌شود مقام‌های ایران را به اتخاذ تضمیم‌هایی وادار می‌نماید که غرب متضرر اصلی آن است. اما در این میان آمریکا نیز در میان دو رویکرد رویارویی و مصالحه در قبال ایران دست‌وپا می‌زند. رئیس‌جمهور آمریکا که هم‌اکنون در دو رویکرد ناسازگار، رویارویی و مصالحه، دست‌وپا می‌زند هنوز نتوانسته است استراتژی هماهنگی را در قبال برنامه‌های هسته‌ای ایران بیابد. مصالحه یا سختگیری، چنین تقسیم‌بندی‌ای رویکرد جورج بوش رئیس‌جمهوری آمریکا را در قبال مسائل امنیت هسته‌ای با ایران مختل کرده است.
این درحالی است که با پیروزی دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای برخی از صاحبنظران سیاسی آمریکا از این کشور خواسته‌اند که از اقدام تحریم‌آمیز علیه ایران پرهیز کرده و با ایران مذاکره نماید.
از سوی دیگر استدلال نئومحافظه‌کاران این است که تنها راه برای مهار برنامه هسته‌ای ایران، براندازی حکومت این کشور است اما میانه‌روها معتقدند که گفت‌وگو می‌تواند این تهدید را آسان و ارزان کاهش دهد. بنابراین تیم بوش تاکنون رویه نادیده گرفته تهدید کردن و زبان‌بازی و اعمال زبان زور و ارعاب در قبال این کشور را به کار برده است و استراتژی هماهنگی را در پیش نگرفته به‌جز اینکه با آشفتگی در عالی‌ترین سطوح تلاش کرده که زمینه‌ای تاکتیکی و مشترک بین دو رویکرد ناسازگار یعنی معامله و رویارویی را بیابد. در سوی دیگر میدان قطعنامه پیشنهادی سه کشور اروپایی به شورای امنیت سازمان ملل متحد در مورد پرونده اتمی ایران و فشار یکجانبه آمریکا برای تحریم این کشور، مقامات کرملین را در هفته‌های اخیر به اتخاذ مواضعی در قبال این روند واداشته است. پس از آنکه مشخص شد پیش‌نویس تهیه شده توسط انگلیس، فرانسه و آلمان تحت فشار آمریکا، تحریم‌هایی علیه ایران را دربرمی‌گیرد که حتی می‌تواند روسیه را نیز به‌عنوان تنها کشوری که به‌طور رسمی با ایران در زمینه‌های اتمی همکاری دارد، مجازات کند، مقامات روسیه رسماً با آن مخالفت کردند. درمقابل این موضعگیری روسیه، کشورهای ارائه‌دهنده پیش‌نویس تحریم ایران اعلام کردند: نیروگاه هسته‌ای بوشهر که توسط روسیه ساخته می‌شود از فهرست تحریم‌های قطعنامه مستثنی خواهد شد تا با «وتو» روسیه مواجه نشود. به‌هرروی باید با دیپلماسی حوصله، زمان را از دل نشست گروه 1+5 به‌دست آورد و درخواست خود تنظیم نمود.