گفت‌وگو با آیت‌الله سیداحمد خاتمی (بخش اول)

* مجلس خبرگان رهبری دو صبغه حقوقی و حقیقی دارد. در مورد صبغه حقیقی آن توضیح دهید.
**صبغه حقیقی یعنی همین که بیش از هشتاد مجتهد منتخب مردم در این مجلس گرد هم آمده‌اند. چنین ترکیبی در هیچ کجای دنیا سابقه ندارد. یکی این که مجتهد باشد ولو متجزی و یکی اینکه منتخب مردم باشد. با این دو ویژگی، خبرگان کارهای زیادی می‌توانند انجام دهند.
*راجع به کمیسیونهای شش گانه، بفرمایید که چقدر فعالند؟ به نظر می‌رسد مردم از فعالیتهای مجلس خبرگان به ویژه کمیسیونهای تخصصی مجلس بی‌اطلاعند.
** کمیسیونهایی که اشاره کردید به منظور بررسیهای کارشناسی و تهیه گزارش جهت طرح در جلسات رسمی شکل می‌گیرد. 6 کمیسیون در آیین‌نامه پیش‌بینی شده. 1- کمیسیون اصل 108 قانون اساسی، به منظور بررسی و تدوین قوانین مربوط به خبرگان از جمله انتخابات و آیین‌نامه داخلی تشکیل می‌گردد. از جمله کارهای بسیار ارزشمند این کمیسیون تدوین آیین‌نامه جامع و کامل برای این مجلس است که هم اکنون نیز مجلس خبرگان با آیین‌نامه مصوب این کمیسیون فعالیت و اداره می‌شود. دومین کمیسیون،‌ کمیسیون مالی و اداری است که این کمیسیون البته نیازی به توضیح ندارد.
* کمی در این مورد توضیح دهید.
** امور مالی و مسائل اداری، مسائل مشخصی در نهادها هستند، همین‌جا عرض می‌کنم که کم‌خرج‌ترین نهاد در نظام ما در عرصه مالی مجلس خبرگان رهبری است. اعضای خبرگان هیچ حقوقی نمی‌گیرند، تنها حق ‌الزحمه‌ای به خاطر حضور آنها در جلساتی که تشکیل می‌شود به آنها پرداخت می‌شود.
این مجلس با عظمت و جایگاهی که دارد هنوز مکانی به صورت مستقل در اختیارش نیست و ما معمولاً برای تشکیل جلسات مهمانیم. گاهی در مجلس شورای اسلامی، گاهی در سازمان فرهنگ و ارتباطات،‌ گاهی در قم و...
* یعنی کمیسیونها و هیأت رئیسه نیز جای مشخصی ندارد؟
** به جد عرض می‌کنم که اعضای مجلس خبرگان رهبری خانه به دوش هستند. ما فقط یک دبیرخانه در قم داریم که کارهای ستادی را انجام می‌دهد. البته چند بار تصمیم گرفتیم که جایی را به عنوان این مجلس در قم داشته باشیم منتها پیش‌بینی کردیم که ما نهایتاً سالی دو بار اجلاس و تعدادی هم جلسات کمیسیون داریم. در باقی زمانها می‌توانیم این محل را در اختیار سمینارها و نشست‌های مختلف که در قم برگزار می‌شود بگذاریم.
* سرانجام این پیشنهاد چه شد؟
** این پیشنهاد در هیات رئیسه تصویب شد، بالاتفاق! لکن با توجه به وضعیت اقتصادی کشور و با توجه به اینکه محرومیت را در جامعه می‌دیدیم ترجیح دادیم فعلاً خانه به دوش باشیم تا انشاءالله اوضاع اقتصادی جامعه بهتر شود.
* و اما کمیسیون بعدی؟
** کمیسیون اصل 107 و اصل109 قانون اساسی به منظور آمادگی خبرگان برای اجرای اصل یکصد و هفت و شناخت حدود و شرایط مذکور در اصل 107 و 109 کمیسیونی متشکل از یازده عضو اصلی و چهار عضو علی‌البدل تشکیل می‌شود تا درباره همه موارد مربوط به شرایط و صفات رهبر و همه کسانی که در مظان رهبری قرار دارند تحقیق و بررسی کرده و نتایج آن را به هیأت رئیس ارائه کنند. گزارش این کمیسیون سری و به صورت اسناد طبقه‌بندی شده حفاظت می‌گردد بدون تصویب مجلس خبرگان هم در اختیار دیگری قرار نمی‌گیرد مگر رهبری که عنداللزوم به اطلاع وی می‌رسد. ما مطلقاً در آیین‌نامه خبرگان رهبری جایگاهی به نام قائم‌مقامی نداریم.
* از اول هم نداشتیم؟
** دقیقا از اول هم نداشتیم. آنچه هم که انجام گرفت کار قانونی نبود بنابراین به عنوان عضو هیأت رئیسه به صراحت عرض می‌کنم که در 8 سال گذشته هیچ صحبتی از قائم مقامی برای رهبری نبوده است.
* اگر قانونی نیست، چرا در آن زمان که فردی به عنوان قائم‌مقام رهبری معرفی شد مجلس خبرگان آن زمان با این تصمیم مخالفت نکرد؟
** این را باید از خود آن عزیزان (اعضای خبرگان وقت) پرسید. اما حدس من این است که در آن دوره خبرگان با انگیزه دغدغه حفظ نظام و تأمین آینده، با انگیزه خدمت، سراغ این طرح رفتند. گرچه در آن زمان هم بزرگانی از خود خبرگان رهبری نظری آیت‌الله جوادی آملی مخالف قائمی مقام آقای منتظری بودند. لذا در آیین‌نامه سخنی از قائم‌مقامی نیست ولی کمیسیون مذکور پیش‌بینی شد تا آماده باشد در زمان خودش بیاید و افراد شایسته را معرفی کند. کمیسیون چهارم، ‌کمیسیونی سیاسی‌– اجتماعی است که موظف است با تشکیل جلسات با حضور خبرگان و مسئولان سیاسی ‌– امنیتی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی مسائل مهم داخلی و جهاتی را که به نحوی به انجام وظایف خبرگان مربوط می‌شود مورد برسی قرار داده و گزارش آن را به هیات رئیسه تقدیم کند. مثلا در رابطه با سند چشم‌انداز 20 ساله الزامات و مقتضیات آن، حضرت آقای هاشمی رفسنجانی و آقای سید محمد خاتمی صحبت‌هایی داشتند. زمانی در رابطه با مسائل فرهنگی، آقای لاریجانی دعوت شدند. در موضوع آسیب‌شناسی جلسات دینی،‌ خبرگان به بنده مأموریت داد که بنده هم صحبتی کردم و انعکاس خوبی هم داشت.
* کمیسیون پنجم؟
** کمیسیون تحقیق اصل 111 قانون اساسی است که به منظور اجرای اصل 111 و برای نظارت بر استمرار شرایط مذکور در اصل 105 و 109 و تصمیم‌گیری در خصوص فقدان آن شرایط تشکیل می‌شود. تحقیقات و مذاکرات این کمیسیون نیز محرمانه است. به وسیله این کمیسیون موضوع نظارت بر رهبری اجرا می‌شود. سایر اعضای خبرگان نیز می‌توانند اطلاعات خود را به منظور بررسی و تحقیق به این کمیسیون ارائه کنند.
* آیا تا به حال کسی گزارشی داشته است؟
** جز چهار پنج نفر از اعضای محترم مجلس خبرگان، کسی چیزی ارسال نکرده است.
* همین؟
** وظیفه ما این بود که درخواست کنیم. این به این معناست که به نظر اکثریت خبرگان رهبری مقام معظم رهبری کاملا به وظایف خود عمل می‌کنند و ایرادی نیست. امروز بعضی‌ها مسئله نظارت بر رهبری را مطرح می‌کنند در حالی که ما در قانون اساسی و قانون خبرگان نظارت نداریم بلکه مراقبت داریم. بعضی‌ها در مچ‌گیری هستند و نظارت را به معنای مچ‌گیری می‌دانند ولی این برداشت و تفسیری نادرست است.
* آیا خبرگان رهبری بر مجموعه‌های زیر نظر رهبری هم نظارت می‌کنند؟
** اولا هر سه قوه زیر نظر مقام معظم رهبری هستند و بنابراین نمی‌توان ایشان را به نهادهای زیر نظر دفتر ایشان محدود کرد. ثانیاً راهکار نظارت بر قوا توسط قانونگذار معین شده. لذا قانونگذار، مجلس خبرگان را ناظر بر نهادهای زیر نظر مقام معظم رهبری ندیده است. آنچه که قانون اساسی بر آن تاکید دارد آن است که مجلس خبرگان ناظر بر تصمیم‌های کلان باشد.
* اگر کسی بیرون از کمیسیون حرفی برای گفتن داشته باشد چطور؟
** از بیرون هم اگر کسی حرف مستند داشته باشد ما می‌پذیریم ولی بسیاری از اوقات این حرف‌ها شایعات است که قابل پیگیری هم نیست. گاهی هم گزارش‌های دقیق و مستند می‌آید که شکایت از قوای دیگر است که باید هر کدام به همان قوه ارجاع شود. اما آن مقدارش که به خبرگان و کمیسیون تحقیق مربوط می‌شود در اختیار این کمیسیون قرار می‌گیرد. راه برای هر مطلبی که هر کسی برای گفتن دارد، باز است به شرط اینکه مستند باشد. این نکته را هم باز می‌گویم انصاف نیست که هر گوشه‌ای از کشور که مشکلی ایجاد می‌شود بگوییم چرا مقام معظم رهبری دخالت نمی‌کند. من یک مثال بیرونی بزنم؛ وقتی رئیس جمهور وزرا را معرفی می‌کند و مجلس به آنها رای می‌دهد اگر بعدا اشکالی از وزیر دیده شود مستقیم نمی‌روند سراغ رئیس‌جمهور بلکه مجلس از خود آن وزیر سوال می‌کند اینجا هم مثلا اگر راجع به صدا و سیما مشکلی پیدا شد درست نیست بگویم چرا مقام معظم رهبری دخالت نمی‌کند. این وظیفه خود مردم است که امر به معروف و نهی از منکر کنند.
* آیا نقد صدا و سیما، نقد رهبری نیست؟
** به صراحت می‌گویم که نقد سازنده بر برنامه‌های صدا و سیما، تضعیف مقام معظم رهبری نیست. من عرض می‌کنم این تضعیف نیست البته نقد باید منصفانه باشد. مردم خوبی‌ها را ببینند، بدی‌ها را هم ببینند، سپس قضاوت کنند.
* آیا مجلس خبرگان راهکاری برای گزارش اشکالات نهادهای تحت‌نظر رهبری به ایشان ندارد؟
** چرا،‌کمیسیون تحقیق و مجلس خبرگان با تدبیر هیأت رئیسه می‌تواند از نهادی تحت نظر معلم له سوال به عمل آورده و گزارش این سوال را به مجلس خبرگان و در صورت لزوم به رهبری ارائه کند. اما اینکه گفته می‌شود ایشان نظارت بر نهادهای زیر نظر خودش را ندارد، کاملا غیرمنصفانه است. من مدعی هستم که از دقیق‌ترین و سالم‌ترین نهادهای کشور در عرصه مالی و اقتصادی، نهادهای زیرمجموعه مقام رهبری هستند. ایشان دقت‌های بسیار زیادی در عرصه استفاده از بیت‌المال دارند مثلاً قندی را که مال دفتر است در خانه مصرف نمی‌کنند.
* در مورد وظایف کمیسیون ششم بفرمایید.
** این کمیسیون به منظور بررسی راه‌های مناسب پاسداری و حراست از ولایت فقیه تشکیل می‌گردد. اهم وظایف آن به این شرح است: 1- تحقیق و پژوهش در موضوع حکومت اسلامی بالاخص ولایت فقیه 2- معرفی ولایت فقیه در مجامع علمی داخلی و خارج کشور. 3- بررسی شیوه‌های مناسب تدریس و ترویج اندیشه حکومت اسلامی در سطوح مختلف تحصیلی و نیز در سطح رسانه‌ها.
* به نظر شما در این چند سال آیا دبیرخانه خبرگان به وظایف خویش عمل کرده است؟
** در این رابطه باید اول ببینیم وظایف دبیرخانه چیست، آنگاه بررسی کنیم که آیا به وظایفش عمل کرده یا نه؟ مطابق آئین‌نامه، دبیرخانه وظایفی چون تنظیم کلیه امور مربوط به مجلس خبرگان نظیر کمیسیون‌ها، جلسات سالانه و ...، معرفی نهاد خبرگان، چاپ و انتشار مصوبات مجلس خبرگان، تحقیق و پژوهش در خصوص حکومت اسلامی، تهیه بولتن حاوی مسائل جاری کشور و ... دارد. تا اینجای مسئله به نظر می‌رسد که در تمام این وظایف دبیرخانه خوب عمل کرده به استثنای دو مورد: 1- معرفی خبرگان 2- تهیه بولتن اخبار. در این وظایف دبیرخانه خوب عمل کرده به استثنای دو مورد: 1- معرفی خبرگان 2- تهیه بولتن اخبار. در این وظایف دبیرخانه چه بسا قدری کاستی داشته است.
* آیا محدودیتی در انتشار اخبار مربوط به خبرگان وجود دارد؟
** بنده در حدود یک سال پیش در نطق پیش از دستور به صراحت اعلام کردم که این حق مردم که نهادی که می‌خواهد سقف آنها بدانند که چه می‌کند و کارش چگونه است. با اینکه اصل بر غیرعلنی بودن این مجلس است، اما من معتقدم هیأت رئیسه می‌تواند اجازه دهد تا 90 درصد این گزارشات پخش شود. حتی من معتقدم تلویزیون با کمک دبیرخانه می‌تواند برنامه‌سازی کند که متاسفانه قدری کوتاهی صورت گرفته که امیدواریم جبران شود البته دبیرخانه وظایف مفصل دیگری هم دارد که انصافاً در مسیر انجام آنها تلاش‌های فراوانی صورت گرفته، اما در مورد این سوال که علت اصلی برخی کمبودها چیست؟ بهتر است با ریاست محترم دبیرخانه مصاحبه‌ای ترتیب داده تا ایشان خود پاسخ این سوالات را بدهند.
* آیا شما طرح مسائل پیش پا افتاده یا تاریخ گذشته را در مجلس خبرگان قبول دارید؟
** گاهی کمیسیونی مصوبه‌ای دارد مثلا در مورد شرایط رهبری، خب، اینها چیزهای مدرسه‌ای است و جای بحث هم دارد اما با توجه به مسائل ضروری‌تر که پیش می‌اید گاهی طرح‌ها و مصوبات در دستور قرار نمی‌گیرند و گاهی سالها عقب می‌افتند، اما اینکه ما مسائل غیر لازم و غیر ضروری را در مجلس خبرگان به بحث می‌گذاریم، نمی‌پذیرم. موضوعات مطرح شده در خبرگان رهبری مسائل مهم کشوری است نظیر سند چشم‌انداز 20 ساله، مسائل خارجی، مسائل کلان اقتصادی نظیر بانکداری،‌ مسائل فرهنگی و ... بنابراین نمی‌شود گفت مسائل پیش افتاده مطرح می‌شود.
* نظر شما در رابطه با حضور نخبگان به عنوان مهمان یا عضو فعال علاوه بر اعضای اصلی در مجلس خبرگان چیست؟
** قبلا وظایف خبرگان را عرض کردم 1- انتخاب رهبر 2- مراقبت در انتخاب رهبر. اولین شرط رهبر، مسئله فقاهت اوست. قانون اساسی نگفته تعدادی از خبرگان، فقیه‌شناس باشند بلکه خبرگان همه باید فقیه‌شناس باشند. آیا متخصص فیزیک و شیمی می‌تواند فقاهت را بشناسد؟ بنابراین قانونگذار فقاهت اعضای خبرگان را مسلم دانسته است. لذا نهاد خبرگان یک نهاد فقاهتی است.
* آیا از کارشناسان دیگر عرصه‌ها هم در خبرگان استفاده می‌شود؟
** چرا استفاده نشود، مطمئن باشید اگر در عرصه خبرگان نیاز به کارشناسان عرصه‌های دیگر داشته باشند، دستشان را می‌بوسد و با افتخار از آنان استفاده می‌کند.
* آیا تا به حال موردی بوده؟
** تا به حال ما نیازی نداشتیم یعنی موردی اتفاق نیفتاده که نیاز به استفاده از کارشناسان دیگر بوده باشد. در اینجا بگویم که متأسفانه در این عرصه گاهی بحث از منطق و استدلال بیرون می‌رود و وارد شارلاتانیسم سیاسی می‌شود. برخی‌ها می‌گویند که اینها هیچ اعتنایی به کارشناسان ندارند. این حرف نادرستی است. اعتنا هست، اما ما تابع قانونیم. آنچنان که در شورای تخصصی فیزیک و شیمی و یا حسابرسی، روحانیت نیست و این اهانت به روحانیت هم محسوب نمی‌شود که روحانیت آنجا نباشد. اینجا هم همین‌طور است‌، علاوه بر اینکه یک جوری تصویر می‌شود که انگار اعضای خبرگان فقط سر از فقه و اصول درمی‌آورند و بایستی کسانی به کمک آنها بیایند. به نظر من این جفا به خبرگان است. مثلا آقای هاشمی رفسنجانی به عنوان عضو خبرگان دو دوره رئیس‌ جمهور و دو دوره رئیس مجلس بوده، ‌وی کارشناس نیست؟ ما باید برویم از بیرون کارشناس بیاوریم. در عرصه مسائل دانشگاهی بسیاری از اعضای خبرگان کارشناسان برجسته دانشگاه محسوب می‌شوند و همچنین درحوزه‌های دیگر. بنابراین بعضی‌ها نباید چنین تصویر کنند که خبرگان چند نفر عالم مدرسه‌ای هستند که دور هم نشسته و سر از مسائل کشور در نمی‌آورند شما این مطلب را هم اضافه کنید که ما در دوره چهارم خبرگان هستیم یعنی 24 سال از عمر این مجلس می‌گذرد کجا خلأ بوده تا بخواهند با این طرح و آمدن کارشناسان عرصه‌های دیگر، این خلأهای را پر کنند؟
* در خصوص حضور زنان در مجلس خبرگان با توجه به اظهارات برخی اعضای این مجلس و دیگران نظرتان چیست؟
** شرایط عضویت در مجلس خبرگان را گفتم 1- اشتهار به دیانت و وثوق و شایستگی اخلاقی 2- اجتهاد 3- بینش سیاسی و اجتماعی و آشنایی با مسائل روز 4- معتقد بودن به نظام جمهوری اسلامی 5- نداشتن سوابق سوء سیاسی، اجتماعی. در هیچ کدام از اینها مرد بودن (رجلیت) قید نشده، بنابراین جنسیت اصلاً مطرح نیست، اما اینکه آیا زنانی با شرایطی که گفتم، هستند یا نیستند را موکول می‌کنم به امتحانی که شورای نگهبان از داوطلبان می‌گیرد، پس منعی برای حضور زنان در مجلس خبرگان وجود ندارد.
*‌ نظارتی که فرمودید از جانب شورای نگهبان انجام می‌شود؟
**‌ نظارت نه؛ تأیید صلاحیت.