بودن یا نبودن مسأله این است!

زهره گردان
طرح جمع‌آوری تجهیزات گیرنده ماهواره که چند صباحی است با محوریت ارشاد در استان‌های مختلف کشور و اخیراً در پایتخت انجام می‌شود، مخالفت‌ها و موافقت‌های بسیاری در بین مردم و مسئولان داشته است.
این در حالی است که طرحی در مجلس در انتظار نوبت رسیدگی است که شیوه استفاده خطوط قرمز کاربری ماهواره را روشن می‌کند. به همین خاطر نیز چندی پیش رئیس مجلس خواستار آن شد که نیروی انتظامی تا زمان روشن شدن وضعیت این طرح، اقدامی نکند؛ اما گویا این نیرو عزم خود را جزم کرده است تا دیش‌های ماهواره را حتی قبل از تصویب طرح جدید مجلس جمع‌آوری کند و پشتوانه قانونی این اقدام را نیز قانون سال 1373 می‌داند که بر طبق آن استفاده از تجهیزات ماهواره بدون داشتن مجوز جرم محسوب می‌شود و فرد متخلف ملزم به پرداخت مبلغ سیصد هزار تومان به عنوان جریمه است.
موافقان چه می‌گویند؟
«استفاده از ماهواره و دیش‌های ماهواره‌ای بر پشت بام منازل به هر قیمتی باید کنترل و محدود شود.» این دستوری است که بالغ بر یک ماه پیش به تمام پاسگاههای نیروی انتظامی در سراسر کشور ابلاغ شد،‌ اما اجرای آن منوط به دستورهای بعدی ماند.
این اقدام قرار بود طی عملیاتی سراسری و در قالب یک مانور، که اجرای آن بر عهده نیروی انتظامی، نیروی مقاومت بسیج و سپاه پاسداران گذاشته شده بود همزمان با تصویب طرح ممنوعیت استفاده و بکارگیری ابزار ماهواره‌ای در مجلس آغاز شود، اما این طرح نیز مثل دیگر طرح‌ها باید مسیر پیچیده‌ای را می‌گذراند؛ به ویژه آن که بسیاری از نمایندگان مجلس مخالف ممنوعیت استفاده از ماهواره بودند. با وجود این اختلاف‌نظرها، نیروی انتظامی و نیروی مقاومت بسیج مدتی است جمع‌آوری ماهواره را براساس ماموریتی که از سوی ستاد مشترک نیروهای مسلح بر عهده آنان گذاشته شده،‌ آغاز کرده‌اند.
به گفته یکی از فرماندهان نیروی انتظامی: «هر چند که برقراری امنیت فیزیک جامعه و داخل کشور طبق قانون بر عهده نیروی انتظامی گذاشته شده است، اما این وظیفه ملاک مشخصی ندارد.» به همین دلیل به گفته این فرمانده نیروی انتظامی، برای ماهواره نیاز به دیدن اتفاقی نیست بلکه برای یافتن آن تجسس انجام می‌گیرد و در جریان جستجوهاست که جمع‌آوری ماهواره در بعضی شهرها به شدت دنبال می‌شود.
«سردار طلایی»، فرمانده نیروی انتظامی تهران بزرگ،‌ چندی پیش جمع‌آوری ماهواره‌ها را در راستای اجرای قانون معرفی کرد و گفت: «این موضوعی است که همیشه در دستور کار قرار داشته و به هیچ عنوان طرح ضربتی و مقطعی محسوب نمی‌شود.»
وی با اشاره به اینکه پلیس وظایف خود را با نگاه فرهنگی انجام می‌دهد، اظهار داشت: «ما مسئول اجرای امور فرهنگی بر کشور نیستیم بلکه قانون را با رعایت نکات اخلاقی و با نگاه فرهنگی اجرا می‌کنیم.»
طلایی با تاکید بر اینکه پلیس در اجرای طرح جمع‌آوری ماهواره‌ها به هیچ عنوان به حوزه خصوصی و حریم شخصی افراد وارد نمی‌شود،‌ گفت: «در جمع‌آوری دیش‌های ماهواره، پلیس تنها به مشاعات ساختمان وارد می‌شود که وظیفه نگهداری از این مشاعات به عهده هیات مدیره ساختمان است.»
مدیر کل مرکز مبارزه با مفاسد اجتماعی نیروی انتظامی نیز از دیگر موافقان اجرایی این طرح است.
«احمد روزبهانی» مدتی قبل در خصوص جمع‌آوری تجهیزات و گیرنده‌های ماهواره‌ای گفته بود: براساس قانون و مقررات مجلس، استفاده از ماهواره ممنوع است و باید با آن برخورد شود.
بنابر گفته‌های وی، نیروی انتظامی طرح جدیدی برای برخورد با ماهواره‌ها ندارد و مانند گذشته در این خصوص عمل می‌کند. روزبهانی عقیده دارد که درصد بالایی از پدر و مادرها علاقه‌ای به استفاده از تجهیزات ماهواره‌ای ندارند و فرزندانشان از آن استفاده می‌کنند؛ لذا اگر در این زمینه قانون اجرا شود مردم همکاری خوبی می‌کنند.
با این حال، رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس از زاویه‌ای دیگر به این موضوع نگاه می‌کند. وی که مخالف استفاده رها شده از ماهواره است، می‌گوید: «به لحاظ معماری، دیش‌های ماهواره نمای مناسبی ندارد و زیبنده نظام جمهوری اسلامی نیست.»
«عماد افروغ» نماینده تهران در مجلس، معتقد است که جمع‌آوری دیش‌های ماهواره در تهران و شهرستان‌ها ربطی به طرحی که در کمیسیون فرهنگی مجلس در حال بررسی است ندارد و با استناد به قانونی انجام می‌شود که در گذشته به تصویب رسیده است. وی بر این باور است که باید امکان استفاده هدایت شده از ماهواره برای مردم فراهم شود.
باید گفت علاوه بر نیروی انتظامی، وزارت کشور نیز از دیگر حامیان جمع‌آوری این بشقاب‌های ماهواره‌ای است.
وزیر کشور چندی پیش این اقدام را در راستای اعمال قانون ارزیابی کرد و گفت: «به نیروهای عمل کننده توصیه شده است با تدبیر و متانت عمل کنند؛ زیرا به هر حال این قانونی است که باید اجرا شود.»
اظهارات «پورمحمدی» مبنی بر این است که وزارت کشور طبق روال گذشته و بی هیچ تقابلی سعی در اجرای این قانون دارد؛ بدون آن که برنامه جدیدی در دست داشته باشد.
تلاش برای اجرای قانون
به نظر می‌رسد نیروی انتظامی تلاش می‌کند که تا زمان تصویب طرح «استفاده از مدیریت شده از ماهواره» در مجلس فعلاً به همان قانون سال 73 مبنی بر «ممنوعیت به کارگیری تجهیزات دریافت ماهواره» عمل کند.
براساس این قانون برای تولید و توزیع‌کنندگان تجهیزات دریافت از ماهواره مجازات نقدی 10 تا 100 میلیون ریالی و برای استفاده کنندگان مجازات نقدی یک تا سه میلیون ریالی علاوه بر ضبط و مصادره تجهیزات در نظر گرفته شده است.
«سارا پناهی‌فر»، کارشناس علوم تربیتی، معتقد است که محدود کردن و جمع‌آوری ماهواره در حال حاضر رغبت استفاده از آن را میان مردم و به خصوص جوانان تشدید می‌کند و آنها کنجکاوتر می‌شوند تا تحت هر شرایطی به این وسیله دست پیدا کنند. وی می‌گوید: «استفاده از تکنولوژی و دانش روز فی‌نفسه چیز بدی نیست، اما مهم فرهنگ استفاده از آن است.»
وی بر این باور است که باوجود ابزارهای مهم اطلاع‌رسانی همچون رادیو، تلویزیون و مطبوعات، نباید نگران رویکرد مردم به اینترنت و ماهواره باشیم. او خاطرنشان می‌کند: «اگر این رسانه‌ها بستر مناسب را با استفاده از راهکارهای فرهنگی برای مردم فراهم کنند و طرز صحیح استفاده از این تکنولوژی را به مردم آموزش دهند، بسیاری از مشکلات حل خواهد شد.»
به گفته این کارشناس نمی‌توان از ورود تکنولوژی به جامعه جلوگیری کرد،‌ بلکه باید سطح فرهنگ افراد جامعه را ارتقاء داد و جنبه‌های منفی این پدیده را به مردم شناساند.
از طرفی نباید از یاد برد که در آینده‌ای نزدیک حتی با تلویزیون هم می‌شود تمام شبکه‌های جهانی را دریافت کرد و نیازی به وسایل دیگر نیست. بنابراین باید به دنبال راهی بود که به صورت اصولی سدی محکم در برابر تهاجم فرهنگی باشد و این کار را می‌توان با تقویت رسانه‌های داخلی و تقویت فرهنگ عمومی انجام داد.
مردم چه می‌گویند؟
براساس چکیده گزارش نظرسنجی از شهروندان تهرانی درباره جمع‌آوری آنتن‌های ماهواره که در آبان ماه سال 1380 توسط مؤسسه ملی پژوهش افکار عمومی به انجام رسید؛ 8/53 درصد شهروندان تهرانی گفته‌اند که جمع‌آوری آنتن‌های ماهواره ناممکن است؛ 32 درصد آنها جمع‌اوری آنتن‌های ماهواره را امکانپذیر می‌دانند و 3/14 درصد نیز نظری نداشته‌اند. همچنین 3/52 درصد شهروندان تهرانی مخالف قانون ممنوعیت استفاده ماهواره‌اند. 3/29 درصد موافق و 4/18 درصد جمعیت نمونه نیز نظر نداشته‌اند. همچنین افراد دارای تحصیلات عالی (4/63 درصد) بیش از سایر گروه‌های تحصیلی با قانون ممنوعیت استفاده از ماهواره مخالفند. در همین حال انگیزه مردم برای تهیه ماهواره از نگاه جمعیت نمونه این بررسی، به ترتیب بیشترین فراوانی عبارت است از: تفریح و سرگرمی و پر کردن اوقات فراغت (9/30 درصد)، نامطلوب بودن برنامه‌های صدا و سیما (9/22 درصد) کسب اطلاعات و اخبار (5/14 درصد). سرانجام اینکه 7/56 درصد شهروندان تهرانی داشتن ماهواره را حق مرد می‌دانند. 7/22 درصد آنان نیز گفته‌اند که مردم حق ندارند ماهواره داشته باشند و 6/20 درصد هم گفته‌اند که چیزی نمی‌دانند!
هم‌اکنون نیز گفته‌های بسیاری از مردم حاکی از آن است که از این نحوه برخورد برای جمع‌های دیش‌های ماهواره‌ای رضایت ندارند. به گفته تعدادی از ساکنان مناطق ونک، بهجت‌آباد و شهرک غرب، نیروی انتظامی در پاره‌ای موارد برخلاف گفته‌هایش بدون تذکر قبلی اقدام به جمع‌آوری ماهواره کرده است و این امر نگرانی و سرگردانی مردم مناطق دیگر را به دنبال داشته است.
استفاده مدیریت شده
"سعید ابوطالب"،‌ نماینده مردم تهران و از طراحان پیگیر طرح استفاده مدیریت شده از برنامه‌های ماهواره‌ای معتقد است که ماهواره یک پدیده فرهنگی است که در کنار مضرات احتمالی برای فرهنگ ما حتماً حامل منافعی نیز هست.
اما متأسفانه در قانون فعلی تنها به بخش منفی آن توجه شده و اگر چه قانون نیز، هم شامل بخشی ایجابی و هم سلبی بوده، ولی اکنون فقط بخش سلبی آن مورد توجه قرار گرفته است. وی اضافه می‌کند: این قانون حکم کرده بود که دستگاه‌های دولتی مانند وزارت ارشاد و صدا و سیما موظفند که بخش مفید برنامه‌های ماهواره را ضبط کنند و در اختیار مردم قرار دهند. این بند از قانون هیچ وقت اجرا نشد، بلکه فقط بخشی سلبی آن که می‌گوید داشتن و نگهداری و حمل و خرید و فروش و نصب و تولید تجهیزات ماهواره ممنوع است،‌مورد توجه قرار گرفت.
به عقیده وی اگر زمانی که این قانون تصویب شد هر دو بخش ایجابی و سلبی آن به اجرا درمی‌آمد، شرایط تغییر می‌کرد؛ اما هم‌اکنون اوضاع متفاوت است. بنابراین باید به دنبال راهکاری جدید باشیم و این راهکار می‌تواند تصویب طرح استفاده مدیریت شده از برنامه‌های ماهواره باشد.
وی در تشریح سخنانش می‌گوید: براساس ماده 3 این طرح، سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران موظف است حداکثر تا شش ماه پس از تصویب این قانون با راه‌اندازی حداقل سه شبکه تلویزیونی با گستره کشوری نسبت به دریافت و پخش همزمان آن دسته از برنامه های شبکه‌های ماهواره‌ای که مغایر با ارزش‌ها و مبانی فرهنگ اسلامی و ملی ما نباشد، اقدام کند.
همچنین بر اساس این ماده،‌مراکز دریافت از ماهواره و پخش (دی، ام، پی) مؤسسات خصوصی هستند که با استفاده از تجهیزات فنی دریافت از ماهواره، برنامه‌های رادیو تلویزیونی را دریافت و توسط ارتباط کابلی در محدوده مشخص جغرافیایی در ازای دریافت مبلغ توافق شده در اختیار مشترکان خود قرار می‌دهند.
عمده‌ترین هدف این طرح از سوی ابوطالب و سایر مدافعان، صیانت از هویت و فرهنگ اسلامی ایران عنوان شده است.
اتخاذ سیاست‌های ایجابی
"فاطمه آلیا"، نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی نیز در مقام دفاع از این طرح می‌گوید: "صدور حکم ممنوعیت درباره فناوری‌های مختلف پیشنهادی غیر کارشناسانه است."
آلیا اصرار بر ممنوعیت ماهواره را سبب حریص‌تر شدن مردم دانسته و می‌افزاید: "بعید نیست چند وقت دیگر سطح علمی تا آنجا پیش رود که احتیاج به تجهیزات کنونی نباشد و حتی با یک گیرنده ساده تلویزیونی هم بتوان به برنامه‌های ماهواره‌ای دست یافت."
"صفار هرندی"، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز چند روز پیش بهترین شیوه برخورد با مشکلات ماهواره را اتخاذ سیاست‌های ایجابی عنوان کرد و گفت: اراده یک امر ایجابی درباره ماهواره وجود دارد و شاهدش طراحی است که نمایندگان مجلس تهیه کرده‌اند که به نوعی با ماهواره آشتی کنیم و از صدمات آن هم محفوظ باشیم. همه دیگر الان پذیرفته‌اند که ماهواره اگر بدون کنترل وارد جوامع شود تبعات دارد و می‌خواهند ماهواره را بومی کنند؛ مثل کاری که مالزیایی‌ها کرده‌اند. البته من هنوز نمی‌توانم بگویم این کار چقدر شدنی است اما در کشورهای دنیا دیده شده است.
صحبت درباره بودن یا نبودن ماهواره این روزها نه تنها تیتر بسیاری از روزنامه‌ها، بلکه دغدغه‌های فکری بسیاری از مردم و مسئولانی شده که به نوعی با این موضوع سر و کار دارند. در گیر و دار این مشکلات و با وجود نظرات و دیدگاههای متفاوت درباره فناوری‌ها نو، اکنون سؤال امروز مردم این است که آیا می‌توانند به ورود تکنولوژی‌های جدید برای استفاده مدیریت شده از ماهواره امیدوار باشند یا مجبورند همچنان تابع حفظ قانون قبلی یعنی منع استفاده از آن باشند؟