نگاهی به روابط ایران و عربستان

روابط دیپلماتیک دو کشور پهناور ایران و عربستان سعودی پس از تشکیل حکومت عربستان در سال 1307 آغاز شد. دو سال بعد از تشکیل حکومت عربستان، سفارت ایران در شهر جده تاسیس و فعالیت سیاسی خود را در این کشور آغاز کرد. روابط سیاسی دو کشور عربستان سعودی و ایران پس از گذشت حدود 15 سال در سال 1322 به دنبال درگیری شدید حجاج ایرانی و مقامات سعودی در عید قربان قطع شد. پس از گذشت حدود چهار سال تنش، روابط سیاسی دو کشور با عزیمت هیاتی از سوی حکومت عربستان به ایران مجددا از سر گرفته شد. در سال1344 برای اولین بار «ملک فیصل» پادشاه وقت عربستان برای دیداری سه روزه عازم تهران شد که در جریان آن چند تفاهمنامه بین سران دو کشور منعقد شد. روابط ایران و عربستان تا قبل از تشکیل اوپک از یک چارچوب اصول اشرافیت حفظ خانواده سلطنتی و ادعای حاکمیت بر مسلمانان فراتر نرفت.
پس از تشکیل سازمان کشورهای تولید کننده نفت (اپک)، روابط ایران و عربستان سعودی گسترده شد و مسایلی همچون فلسطین و سازمان کنفرانس اسلامی را نیز در بر گرفت. «ملک خالد» پادشاه وقت عربستان سعودی، پس از سقوط رژیم شاهنشاهی و پیروزی انقلاب اسلامی در اولین واکنش خود،‌ برپایی حکومت اسلامی را در ایران مقدمه نزدیکی و تفاهم هر چه بیشتر دو کشور خواند. «فهد» ولیعهد این کشور نیز در موضعی مشابه اعلام کرد: برای رهبری انقلاب اسلامی ایران احترام زیادی قایل هستیم. در پی اجتماع جنبش‌های سازمانهای آزادیبخش جهان در تهران و نیز برگزاری اولین حج با مراسم برائت توسط حجاج ایرانی روابط دو کشور اسلامی ایران و عربستان رو به سردی گرایید. مطبوعات و رسانه‌های خبری دو کشور در پی بروز این مسایل، همگام با لحن مقامات سیاسی دو کشور، مواضع تندی علیه یکدیگر اتخاذ کردند. به گزارش ایرنا با آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، عربستان با ارایه برخی کمک‌های اقتصادی و حمایت‌های سیاسی و تبلیغاتی، کاملا «در کنار عراق قرار گرفت که مجموع این اقدامات باعث تیرگی روابط سیاسی دو کشور شد. در سال 1361 در پی ربوده شدن یک فروند هواپیمای عربستان و فرود آن در فرودگاه مهرآباد تهران، اقدامات مثبت جمهوری اسلامی ایران در پایان دادن به این حادثه باعث شد تا روابط دو کشور تا حدودی بهبود یابد. به دنبال این مساله در سال 1364 وزرای خارجه ایران و عربستان برای بهبود روابط و رفع برخی ابهامات فی ما بین به تهران و ریاض سفر کردند. از آنجایی که این دیدارها بدون نتیجه ماند با توجه به دخالت قدرتهای بزرگ تشنج حاکم بر روابط دو کشور اسلامی در سال 1365 تشدید شد که نتیجه آن قطع مناسبات سیاسی دو کشور بود.
با وجود مذاکرات سیاسی در طول سه سال قطع رابطه، پذیرش قطعنامه 598 شورای امنیت سازمان ملل توسط جمهوری اسلامی ایران گام موثری در راستای تجدید رابطه با این کشور شد.
در پی پذیرش این قطعنامه ملک فهد پادشاه وقت عربستان، شخصا اعلام کرد کشورش با جمهوری اسلامی هیچ اختلافی ندارد که قابل حل نباشد.
مقامات جمهوری اسلامی نیز به دنبال این موضع منطقی، آمادگی خود را برای از سرگیری مذاکرات با مقامات ریاض اعلام کردند. تجاوز نیروهای متجاوز صدام به کویت در سال 1369 و اتخاذ مواضع اصولی از سوی کشورمان باعث گردید تا عربستان در تجدید رابطه با ایران،‌ مطمئن‌تر از گذشته عمل کند. اولین دیدار مقامات جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی بین وزرای خارجه دو کشور در اجلاس سالانه مجمع عمومی سازمان ملل متحد در شهریور ماه سال 1369 صورت گرفت. طی همان سال مقامات ارشد سیاسی دو کشور سه بار بایکدیگر ملاقات کردند که نتایج مثبتی به همراه داشت. در آخرین روزهای سال 1369 به دنبال نشست وزرای خارجه دو کشور در مسقط بیانیه مشترکی در زمینه برقراری مجدد روابط سیاسی دو کشور منتشر شد. پس از انتشار این بیانیه «ولایتی» وزیر امور خارجه وقت کشورمان، در مصاحبه‌ای اعلام کرد: دو کشور بزرگ ایران و عربستان سعودی در حل تمامی مشکلات فی ما بین به تفاهم رسیده‌اند. به هر حال پس از سه سال تیرگی روابط دو کشور مصمم شدند با توجه به تجدید روابط دو جانبه در سال 1370 اقدام به بازگشایی سفارتخانه‌های خود در تهران و ریاض کنند. باید گفت مرحله اصلی آغاز همکاری‌ها و انعقاد قراردادهای فی ما بین ایران و عربستان سعودی از سال 1376 آغاز می‌شود.
در این دوره با ایجاد بستر مناسب جهت توسعه روابط گام جدیدی در گسترش همکاری‌های دو جانبه برداشته شد. برگزاری اجلاس سران کشورهای اسلامی در سال 1376 در تهران و حضور «عبدالله بن عبدالعزیز» ولیعهد وقت عربستان در صدر یک هیات بلندپایه سیاسی،‌سفر رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام در اسفند ماه همان سال به عربستان،‌ آغاز مذاکرات دو جانبه برای برقراری پروازهای تجاری و برگزاری مراسم حج در شرایطی مناسب باعث شد تا دو کشور پس از سالها تیرگی روابط شاهد تحولاتی اساسی در بسیاری از زمینه‌ها باشند. بی شک سفر «محمود احمدی‌نژاد» رییس جمهوری اسلامی ایران به عربستان سعودی گام دیگری در همسویی دو کشور بزرگ اسلامی ایران و عربستان در برخورد با تحولات منطقه‌ای و جهان اسلام بود. بنا به اظهار آگاهان سیاسی، نزدیک شدن دیدگاه‌های سیاسی دو کشور یقینا در اصلاح امور مسلمین و کشورهای منطقه که اکنون دستخوش خشونت‌های خونین و بحران‌های فزاینده شده‌اند، موثر خواهد بود.