کنفرانس تهران

مهدی قنواتی
در روز شمار جنگ جهانی دوم، اول تیرماه 1320 برای ما ایرانیان حائز اهمیت است. زیرا، استقلال سیاسی ایران در پی حوادث این روز از دست رفت، اول تیرماه 1320 ارتش آلمان به شوروی، متحد پیشین خود، حمله کرد. آنان قصد داشتند با کمک ارتش حمله‌ور به شوروی و ارتش آفریقایی خود، از طریق ایران، به هندوستان حمله کنند. متفقین با آگاهی از این ایده، لحظات لحظات دشواری را پشت سر می‌نهادند. آنان در کندوکاو برای حصول راهبردی موفقیت‌آمیز، اشغال ایران را بهترین راهکار برای شکست آلمان و تقویت شوروی دانستند. 27 تیر ماه 1320 این طرح را تصویت و در 3 شهریور همان سال اجرا شد. این رویداد مهم درحالی تحقق یافت که وینستون چرچیل نخست‌وزیر انگلیس در تاریخ 23 مرداد 1320 با صدور منشور آتلانتیک، آزادی، استقلال و حق تعیین سرنوشت را برای تمام ملل به رسمیت شناخته بود. اما در مورد بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی دوم آنان ... از زمان اشغال، ساختار سیاسی ایران فاقد استقلال و حق عمل شد. بخشی استنکاف ورزیده بودند به عنوان ستون پنجم آلمان در ایران حبس و تبعید شدند. در حوزه اجتماعی نیز فقر و بدبختی مردم به حدی فراوان بود که به ابتذال کشیدن زنان ایرانی، وسیله‌ای برای تامین معاش آنها شده بود.
نقطه اوج تحقیر ایران در 6 آذر 1322 روی داد. در آن ایام آلمان‌ها در تمام جبهه‌ها شکست خورده بودند و متفقین نیازمند هماهنگی‌های تازه برای سازماندهی نیروهای خود جهت گشایش جبهه‌ای تازه در اروپا بودند. به پیشنهاد استالین، تهران به عنوان محل دیدار سران انگلیس، آمریکا و شوروی انتخاب شد.
بدون هیچ‌گونه اطلاعی به سران ایران و هماهنگی با آنان؛ استالین، روزولت و چرچیل به ایران آمدند. بدون آن که برای ایرانیان ارزش و اعتباری قایل شوند و به مقامات شاهنشاهی ایران نقش در برگزاری کنفرانس تهران داده شود، بدتر از این ممکن نبود.!!! این کنفرانس چهار روزه در ارتباط با ایران، نمایش فریبنده دیگری هم به نام اعلامیه تهران داشت. در پی ابراز نگرانی نخست‌وزیر و وزیر خارجه ایران به سران متفقین درباره سرنوشت ایران پس از جنگ، آنان در تاریخ 9 آذر 1322، حمایت خود را از ایران اعلام داشتند. در اعلامیه تهران سران سه دولت، کمک‌های ایران را در جنگ علیه دشمن مشترک خصوصاً در قسمت تسهیل وسایل حمل و نقل مهمات مورد تصدیق قرار داده و متعهد شدند کمک‌های اقتصادی خود را به ایران توسعه داده، پس از خاتمه جنگ مسایل اقتصادی ایران را در کنفرانس‌های بین‌المللی مورد توجه قرار دهند.
سران سه کشور تعهد کردند استقلال، حاکمیت، تمامیت ارضی ایران را محترم دانسته و بعد از جنگ، ایران را با سایر ملل صلح دوست در برقراری صلح و امنیت بین‌المللی شریک سازند. مفاد اعلامیه تهران چیزی جز کلیشه‌های رایج در عالم سیاست نبود. مهمترین دلیل هم اینکه شوروی، یکی از صادرکنندگان اعلامیه تهران، پس از پایان مهلت حضور نیروهایش در ایران، حاضر به خارج کردن آنها نشد و نه تنها استقلال ایران را زیر سئوال برد که موجبات اغتشاش و جنگ داخلی را نیز فراهم کرد تا فاصله حرف و عمل ابرقدرت‌ها را در حافظه تاریخی ما ثبت کنند و بدانیم و آگاه باشیم که در تاریخ معاصر ما، قدرت‌های جهانی، باری از دوش دولت و ملت ایران برنداشته مگر آن که خود سودی افزون‌تر به جیب‌زده باشند.