کشورهایی که بیشترین کمک را از آمریکا دریافت می‌کنند

علی جمال‌الدین
ترجمه: محمد مالکی
مصر از جمله با سابقه‌ترین کشورهای عربی است که از کمک‌های مالی آمریکا استفاده می‌کند . این امر از زمانی شروع شد که « جان اف کندی » به کاخ سفید راه یافت و سیاست همکاری با مصر را در پیش گرفت. اما این روند در زمان ریاست جمهوری « جانسون » متوقف شد ولی کمک‌های آمریکا به مصر در سال 1976 از سر گرفته شد و تا به امروز ادامه دارد. مصر در حدود 3/1 میلیارد دلار به صورت کمک‌های نظامی و نزدیک به 500 میلیون دلار کمک‌های غیرنظامی از آمریکا دریافت می‌کند. مصر یکی از پنج کشور عربی محسوب می‌شود که در چارچوب برنامه فرعی « آژانس کمک‌رسانی بین‌المللی‌» از آمریکا مساعدت‌های مالی دریافت می‌دارد. این برنامه در ابتدا به علت انعقاد معاهده صلح مصر و اردن با اسرائیل، فقط شامل این دو کشور عربی می‌شد، ولی بعد از گسترش این برنامه، مراکش، حکومت خودگردان فلسطین، لبنان و تونس هم زیر پوشش فعالیت‌های این آژانس قرار گرفتند . همچنین «‌آژانس آمریکایی توسعه بین‌المللی» از آمریکا مساعدت‌های مالی دریافت می‌دارد. این برنامه در ابتدا به علت انعقاد معاهده صلح مصر و اردن با اسرائیل ، فقط شامل این دو کشور عربی می‌شد، ولی بعد از گسترش این برنامه ، مراکش‌، حکومت خودگردان فلسطین ، لبنان و تونس هم زیر پوشش فعالیت‌های این آژانس قرار گرفتند . همچنین «آژانس آمریکایی توسعه بین‌المللی»، ده کشور عربی را در میان 92 کشور که این آژانس بر برنامه‌های کمک‌رسانی آنها نظارت دارد در لیست خود درج کرده است . اما برخی گزارش‌ها خاطرنشان می‌سازد که بعضی از این کشورهای عربی مدت زمانی است که هیچ کمکی دریافت نمی‌کنند . این ده کشور عبارتند از : مصر، عراق، اردن، لبنان، مراکش‌، سومالی، سودان‌، حکومت خودگردان فلسطین و یمن‌، الجزایر را هم باید به این جمع افزود که بر طبق گزارش‌های این آژانس از سال 2003 تا‌کنون هیچ کمکی دریافت نکرده است.
کاهش تدریجی
«آژانس آمریکایی توسعه بین‌المللی» کشورهای دریافت‌کننده کمک‌ها را به صورت عادلانه اولویت‌بندی نمی‌کند. همچنین گزارش‌ها و برداشت‌های گمراه‌کننده‌ای در مورد میزان کمک‌های این آژانس وجود دارد که به طور مثال‌، مقایسه بین میزان کمک‌های دریافتی کشورهای عربی و میزان کمک‌های پرداخت شده به اسرائیل را امکان‌پذیر نمی‌سازد. به صورتی که در بیشتر اوقات اسرائیل و بعضی از کشورهای عربی در یک جایگاه برابر قرار می‌گیرند. گزارش‌های منتشر شده توسط «آژانس آمریکایی توسعه بین‌المللی» یک کاهش تدریجی را در میزان کمک‌های دریافتی کشورهای عربی از سال 2003 تا‌کنون نشان می‌دهد. این کشورها درسال 2003 بیش از 4 میلیارد دلار کمک مالی دریافت کردند. این رقم کاهش یافت تا اینکه در سال 2005 به دو میلیارد و 25 میلیون دلار رسید. شواهد متعددی نشان می‌دهد که این روند کاهشی در سال‌های آینده هم ادامه خواهد یافت. این ارقام‌، عدم تناسب بین کمک‌های آمریکا و فشارهای سیاسی این کشور را نشان می‌دهد. گزارش‌های به دست آمده از منابع « آژانس آمریکایی توسعه بین‌المللی» کاهش میزان کمک‌های دریافتی اسرائیل را به مانند کشورهای عربی نشان می‌دهد.
میزان کمک‌های ارائه شده به اسرائیل از 720 میلیون دلار در سال 2002 به 360 میلیون دلار در سال 2005 رسیده است . اما باید این نکته را در نظر گرفت که این رقم شامل کمک‌های نظامی نمی‌شود و همچنین این رقم تا پایان سال 2005 میلادی محاسبه شده است. در حالی که تحولات جدید نشان می‌دهد که اسرائیل براساس بودجه در نظرگرفته شده برای کمک‌های خاورمیانه در سال جاری میلادی 3/2 میلیارد دلار کمک نظامی به صورت غیر مشروط دریافت کرده است که این رقم یک افزایش 60 میلیون دلاری را نسبت به بودجه سال 2005 نشان می‌دهد. به این رقم، 240 میلیون دلار کمک‌های اقتصادی را باید افزود. بعضی از کارشناسان، میزان کمک‌های رسمی آمریکا به اسرائیل از زمان تاسیس این کشور در سال 1948 تا پایان سال 2005 میلادی را بیش از 114 میلیارد دلار برآورد کرده‌اند.
از سوی دیگر قابل ذکر است که کنگره آمریکا در سال گذشته ، مبلغی را که جورج بوش برای اجرای پروژه‌های بازسازی در عراق درخواست کرده بود از 459 میلیون دلار به 61 میلیون دلار کاهش داد . برخی این امر را این گونه تفسیر کردند که نیروهای آمریکایی برای کسب پول بیشتر به عراق رفتند و نه برای خرج کردن پول . موضوع جالب توجه این است که فشارهای سیاسی آمریکا بر اعراب و اسرائیل با میزان کمک‌های دریافتی این دو نسبت عکس دارد. به این صورت که در مورد اعراب ، فشارهای سیاسی زیاد آمریکا با میزان کمک‌های رو به کاهش همراه است . ولی کمک‌های دریافتی اسرائیل رو به افزایش و فشارهای آمریکا بر این رژیم در حال کاهش است . فلسطین‌، بارزترین نمونه‌ای است که در آن ایالات متحده آمریکا می‌کوشد که از کمک‌های اقتصادی خود برای فشارآوردن به حکومت‌ها جهت تغییر دادن مواضع آنها استفاده کند . واشنگتن‌، شناسایی اسرائیل توسط حماس را به عنوان شرط اصلی ادامه کمک‌ها به حکومت خودگردان فلسطین تعیین کرد. قبل از این هم در قضیه زندانی شدن دکتر « سعدالدین ابراهیم » مدیر مرکز ابن خلدون و قضیه قبطی‌ها در مصر هم این رویه را در پیش گرفت و اخیراً هم برای پیشبرد اصلاحات در مصر از این حربه سود برده است . نقش آمریکا در این زمینه، با در نظر گرفتن نفوذ این کشور در موسسات اقتصادی بین‌المللی مانند بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول بیشتر آشکار می‌شود. این موضوع را دکتر « عماد سعید لبد » در تحقیقی که حکومت خودگردان فلسطین آن را منتشر کرده است به تفضیل تشرح می‌کند . وی در این پژوهش ، میزان کمک‌های ارائه شده به مصر و حکومت خودگردان فلسطین از یک سو و اسرائیل از سوی دیگر را مقایسه کرده است‌.
مهم‌ترین کشورهای ارائه دهنده کمک‌های مالی
ایالات متحده آمریکا در راس کشورهای کمک کننده چه در سطح حکومتی و چه در سطح سازمان های بین‌المللی قرار دارد. بعد از آمریکا‌، اتحادیه اروپا و ژاپن در رده‌های بعدی جای می‌گیرند. شواهد حاکی است که کمک‌های ایالات متحده آمریکا به طور مستمر در حال کاهش یافتن است واین روند دو علت عمده دارد .اولین علت به کسری بودجه آمریکا مربوط می‌شود . سفیر آمریکا در قاهره چندی پیش به این موضوع اشاره کرد‌. وی اظهار نمود که کاهش کمک‌های مالی آمریکا امری است منطقی که به کسری بودجه ایالات متحده باز می‌گردد. او اضافه کرد : یک توافقنامه در سال 1998 در مورد کاهش کمک‌های مالی با مصر منعقد شد که براساس آن کمک‌های اقتصادی آمریکا به مصر از آن زمان روند کاهشی به خود گرفت ، در حالی که میزان کمک‌های نظامی ثابت ماند . قرار است که کمک‌های اقتصادی آمریکا به مصر تا سال 2008 به این روند کاهشی خود ادامه دهد. علت تورم ، افزایش فشارهای نمایندکان یهودی در کنگره و پر رنگ‌تر شدن نقش لابی یهودی در آمریکا است . قابل ذکر است که هواداران اسرائیل در کنگره برای کاهش کمک‌های نظامی آمریکا به کشورهای عربی هم تلاش می‌کنند. « تام لانتوس‌» یکی از نمایندگان کنگره طی سخنانی در کمیسیون روابط خارجی کنگره اظهار کرد که «ما بودیم که باعث شدیم توانایی‌های نظامی مصر پیشرفت کند و این امر از اختصاص دادن نادرست کمک‌های ما ناشی می‌شود.» بر طبق گفته‌های «فرانسیس ریچارد» سفیر آمریکا در قاهره ، کاهش کمک‌های پرداختی آمریکا در تمام نقاط جهان اعمال می‌شود و مصر هم از این قاعده مستثنی نیست‌.
نهادهای نظارت‌کننده
« آژانس توسعه بین‌المللی» بر پرداخت کمک‌های غیرنظامی که کنگره آنها را تصویب می‌کند‌، نظارت دارد‌. « آژانس توسعه بین‌المللی » موسسه‌ای که در سپتامبر 1961 به منظور پیشبرد استراتژی‌های غیرنظامی آمریکا در تمام نقاط جهان تاسیس شد. این موسسه یک موسسه دولتی است و جزیی از « آژانس همکاری و توسعه » آمریکا به حساب می‌آید . داستان تاسیس « آژانس توسعه بین‌المللی» به طرح مارشال برای بازسازی اروپا بعد از جنگ جهانی دوم باز می‌گردد. موضوعی که شاید خیلی‌ها از آن اطلاع ندارند این است که این آژانس در راستای اجرای برنامه‌ای به نام «اصل چهارم» توسعه پیدا کرد. هدف این برنامه ، ارائه کمک‌های مالی آمریکا برای پیشرفت دانش و تکنولوژی در تمام نقاط جهان بود. این برنامه به علت گنجانده شدن به عنوان اصل چهارم در برنامه «‌ترومن‌» رئیس جمهور آمریکا درسال 1949، به هنگام رسیدن وی به ریاست جمهوری به نام «‌اصل چهارم ترومن» خوانده می‌شود. «آژانس توسعه بین‌المللی» بر کیفیت پرداخت کمک‌های آمریکا به کشورهای مختلف به طور مستقیم نظارت می‌کند و فعالیت‌های آن‌، کمک‌های آمریکا در چارچوب برنامه‌ها و موسسات بین‌المللی دیگر را در بر نمی‌گیرد این آژانس بر پرداخت کمک‌های آمریکا به 80 کشور جهان، از جمله وام‌های اقتصادی اشراف دارد . با توجه به نام اصلی این آژانس یعنی Development Agency For International خیلی‌ها به اشتباه سه حرف اصلی «AID» را از نام آژانس گرفته و آن را هیات کمک‌رسانی می‌نامند . کشورهای دریافت کننده کمک‌ها این نوع نامگذاری اشتباه را اهانت‌آمیز می‌دانند چون از آن نوعی رابطه درماندگی و نیازمندی استنباط می‌شود و نه کمک و همبستگبی بین‌المللی‌.
کمک‌های مشروط
کمک‌های آمریکا به مواردی مانند کشاورزی‌، تغذیه‌، بهداشت‌، آموزش‌، برنامه‌ریزی شهری و احیای بازار تعلق می‌گیرد‌. همچنین این کمک‌ها به سازماندهی سیستم‌های اقتصادی در حال توسعه اختصاص می‌یابد . این آژانس بر برنامه‌های امدادرسانی حوادث طبیعی‌، طرح‌های آبرسانی و برنامه‌های « غذا برای صلح‌» با همکاری وزارت کشاورزی آمریکا نظارت دارد. فعالیت‌های آژانس‌، برنامه حمایت‌های تکنولوژیک و علمی و پشتیبانی از سازمان‌های زنان را هم شامل می‌شود . در دهه هشتاد میلادی قرن گذشته ، این آژانس رویه تازه‌ای در پیش گرفت و ارائه کمک‌های خود را مشروط به این امر کرد که این کمک‌ها در ‌راه‌های تحکیم دموکراسی و تقویت بازارهای آزاد و بخش خصوصی خرج شود . بعد از سقوط اتحاد جماهیر شوروی ، وظیفه آژانس سنگین‌تر شد و خود را در برابر ماموریت دشواری یافت‌. از آن زمان‌، آژانس حمایت از فرآیند گذار به بازار آزاد در تمام جمهوری‌های تازه استقلال‌یافته شوروی سابق را بر عهده گرفت و این امر باعث افزایش میزان کمک‌های مالی آژانس شد‌. همچنین علاوه بر اهداف قبلی آژانس‌، اهداف جدیدی مانند حمایت از برنامه‌های خصوصی‌سازی‌، کمک به نهادهای جامعه مدنی‌، یاری رساندن به اصلاحات اجتماعی و تشویق سیاست‌های حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی به لیست اهداف آژانس افزوده شد.
حوزه‌های فعالیت
این آژانس گستره فعالیت‌های خود را به 4 حوزه عمده تقسیم می‌کند‌. اولین حوزه‌، قاره آفریقا است‌. بیشترین تمرکز در این حوزه بر کشورهای واقع در جنوب صحرای بزرگ است‌. حوزه دوم شامل آسیا و خاور دور است . کشورهای آمریکای لاتین در حوزه سوم قرار می‌گیرند و آخرین حوزه‌، کشورهای اروپایی و آسیای مرکزی را در بر می‌گیرد‌. تقسیم کار در هر یک از این حوزه‌ها ، بر حسب انواع کمک‌های در نظر گرفته شده انجام می‌شود و بر حسب اهمیت‌، اولویت‌بندی کمک‌ها صورت می‌گیرد‌. کمک‌های نوع اول به حمایت از رشد اقتصادی‌، کشاورزی و تجارت اختصاص می‌یابد . کمک‌های نوع دوم فقط شامل کمک‌های بهداشتی می‌شود و کمک‌های نوع سوم به تقویت دموکراسی‌، جلوگیری از منازعات و رعایت حقوق بشر تعلق می‌گیرد.
قله هرم
در کنفرانس زمین که سال 1992 در « ریودو ژانیرو » بر پا شد، تصمیم گرفته شد که طرحی سازماندهی شود که براساس آن 7/0 درصد از درآمد ناخالص ملی کشورهای ثروتمند به عنوان کمک به کشورهای فقیر اختصاص یابد‌. به رغم اینکه ایالات متحده آمریکا بر حسب میزان درآمد ملی یکی از ثروتمندترین کشورهای جهان به حساب می‌آید اما کمک‌های این کشور هیچ‌گاه به میزان مشخص شده در کنفرانس ریودو ژانیرو نرسید‌. اما نباید انکار کرد که ایالات متحده آمریکا بر قله هرم مخصوص کشورهای کمک کننده قرار دارد و بر طبق گزارش « سازمان همکاری اقتصادی و بین‌المللی» میزان کمک‌های آمریکا در سال 2003 به 254/16 میلیارد دلار رسید. بعد از آمریکا به ترتیب کشورهای ژاپن، آلمان، انگلیس و فرانسه قرار می‌گیرند.
رده‌بندی ناعادلانه
برخی اعتقاد دارند که این رده‌بندی ناعادلانه است‌‌. آنها اظهار می‌کنند که اگر میزان کمک‌ها را نسبت به درآمد ناخالص ملی این کشورها بسنجیم‌، آمریکا بر طبق آمار سال 2005 در رتبه بیستم قرار خواهد گرفت و این سوئد است که مقام اول را به خود اختصاص می‌دهد‌. میزان کمک‌های پرداختی سوئد 5/0 درصد درآمد ناخالص ملی این کشور است‌. بعد از این کشور دانمارک‌، هلند‌، نروژ و فرانسه در رده‌های بعدی قرار می‌گیرند‌. اما میزان کمک‌های پرداختی آمریکا در حدود 07/0 درصد درآمد نا‌خالص ملی این کشور است . ( نمودار شماره 1) در سال جاری یک بودجه 22/4 میلیارد دلاری به « آژانس کمک‌های بین‌المللی» آمریکا اختصاص داده شده است که از این میزان در حدود 252/1 میلیارد دلار به امور کودکان و بهداشت تعلق گرفت و این امور برای این آژانس در صدر اولویت‌ها قرار داشت‌. یک میلیارد و 103 میلیون دلار هم برای طرح های توسعه خرج شد و 5/655 میلیون دلار از این کمک‌ها هم صرف رسیدگی به حوادث طبیعی و مبارزه با گرسنگی شد . همچنین برنامه «‌غذا برای صلح » 855 میلیون دلار را به خود اختصاص داد . ولی این امر به این معنی نیست که فعالیت‌های آژانس در این حد باقی بماند . این آژانس با دیگر موسسات آمریکایی در اجرای برنامه‌های دیگر مثل حمایت از دموکراسی در کشورهای اروپای شرقی مشارکت دارد و در حدود 382 میلیون دلار به این امر اختصاص داده شد . همچنین برای طرح های حمایت از آزادی ، 482 میلیون دلار در نظر گرفته شده است . سرمایه گذاری روی پروژه‌های اقتصادی هم جزء فعا‌لیت‌های این آژانس است‌.
کمک‌رسانی یا کسب اطلاعات
بزرگ‌ترین انتقاد به رابطه بین « آژانس کمک‌های بین‌المللی » آمریکا و سازمان سیا وارد شده است‌. خیلی از مقامات رسمی آمریکا به وجود این رابطه اعتراف می‌کنند ولی اصرار می‌ورزند که زمان این رابطه گذشته است و اکنون چنین رابطه‌ای وجود ندارد . اما از سوی دیگر برخی از کارشناسان آمریکایی تاکید می‌کنند که این رابطه تا‌کنون ادامه دارد. روزنامه‌های آمریکایی فاش ساختند که بعضی از اعضای سیا در سال‌های بین 1864 تا 1967 تحت پوشش پروژه‌هایی که «آژانس کمک‌های بین‌المللی» در ویتنام بر آنها اشراف داشت به فعالیت پرداخته بودند‌. «لویس وولف» یکی از روزنامه‌نگاران آمریکایی از این رسوایی بزرگ پرده برداشت . یکی از موسسات انتشاراتی آمریکا در سال 1967 به سرمایه‌گذاری مخفی سیا روی بعضی از هیات‌های فعالیت داوطلبانه از طریق «آژانس کمک‌های بین‌المللی» پی برد. این قضیه در روزنامه‌های آمریکایی بازتاب گسترده‌ای یافت به طوری که «جانسون» رئیس جمهور آمریکا دستور داد که فوراً این کمک‌های مخفی متوقف شوند. بازتاب گسترده این رسوایی باعث فروپاشی ارزش‌‌های آمریکایی در داخل و خارج این کشور شد‌.
این اتهامات در سال 2000 توسط یک روزنامه‌نگار «رونالد سیمبوکان» تکرار شد‌. وی در یک سخنرانی در دانشگاه فیلیپین اعلام کرد که با یکی از مدیران سابق دیدار داشته و این مدیر سابق به او گفته است که سیا موفقیت‌های بزرگی را از طریق استفاده از برنامه‌های تحت نظارت «آژانس کمک‌های بین‌المللی» آمریکا در مانیل کسب کرد‌. در سال 2002 این تهمت‌زنی‌ها از سوی عده‌ای از روزنامه‌نگاران آمریکایی ادامه یافت‌. آنها اظهار داشتند که «‌آژانس کمک‌های بین‌المللی» چیزی جز یکی از بخش‌های تابع سازمان سیا نیست و برنامه‌های کمک‌رسانی در ونزوئلا با هدف ساقط کردن حکومت «‌هوگو چاوس» انجام شده است. توضیحات نمودار شماره 1: این نمودار رده‌بندی کشورها بر اساس کمک‌های آنها نسبت به درآمد ناخالص ملی را نشان می‌دهد که آمریکا در این رده‌بندی در رده بیستم قرار گرفته است‌.