آشوب در تنگه تایوان

افشین مظاهری

آب‌های جنوب شرق آسیا طی هفته گذشته روزهای پرالتهاب را پشت‌‌سر گذاشتند. مانورهای گسترده هوایی و دریایی ارتش چین در سواحل جنوب شرق این کشور نمایانگر عزم و اراده رهبران پکن، پایتخت این کشور برای روی آوردن به قوه قهریه در صورت تشدید تنش‌ها در تنگه تایوان بود یا لااقل در خوشبینانه‌ترین حالت زمامداران ایالات متحده این رزمایش‌ها که به فاصله کمی پس از برگزاری هفدهمین کنگره حزب کمونیست چین برگزار شد را این چنین تفسیر کردند.

این رزمایش یک هفته‌ای که با لغو ناگهانی برنامه توقف ناو هواپیمابر کیتی‌هاوک نیروی دریایی ایالات متحده در بندر هنگ‌کنگ همراه شد از سوی بسیاری پیام نارضایتی چینی‌ها از تصمیم اخیر واشنگتن برای فروش تسلیحات جدید به تایوان و ملاقات جدید بوش، رئیس‌جمهور ایالات متحده بادالایی لاما، رهبر تبتی‌های جدایی‌طلب تلقی شد.

این رزمایش نظامی در گستره وسیعی از آب‌های اقیانوس آرام از جمله منطقه شرق تنگه تایوان برگزار شد. اگرچه منابع رسانه‌ای چینی در برابر این رزمایش سکوت پیشه ساختند اما به نوشته روزنامه‌های هنگ‌کنگی هدف از برگزاری این رزمایش تمرین عملیات اشغال تایوان به علاوه انسداد تنگه تایوان با هدف جلوگیری از مداخله احتمالی ارتش آمریکا در نبرد فتح جزیره تایوان بوده است.

در روزهای برگزاری این رزمایش صدها پرواز تجاری که از شهرهای ساحلی جنوب چین برمی‌خاستند با ساعت‌ها تاخیر انجام شدند. آمریکایی‌ها که با حساسیت این رزمایش را تحت نظر داشتند بویژه از لغو برنامه پهلو‌گیری کیتی هاوک در هنگ‌کنگ ابراز ناخرسندی کردند. واشنگتن همچنین برگزاری این رزمایش را مغایر با دستاوردهای سفر اخیر رابرت گیتس، وزیر دفاع ایالات متحده از چین دانست.

گیتس در سفر ماه گذشته خود به پکن خواستار روی آوردن به سیاست‌هایی شد که اعتماد دوجانبه بین پکن و واشنگتن را افزایش دهد و پیشنهاد کرد در اولین گام برای تحقق این هدف خط تماس مستقیم بین ستادهای فرماندهی ارتش‌های دو کشور ایجاد شود. به گمان بسیاری این ایالات متحده است که با تصمیم خود برای عرضه سیستم‌های ضدموشکی ارتقا یافته پاتریوت 2 به ارزش 940 میلیون دلار به تایوان پیشنهاد خود برای گذر از دیوار بی‌اعتمادی دو کشور را نقض کرده است. علاوه بر آن دعوت از دالایی لاما برای حضور همزمان بوش در آن مناسبت و خوش و بش کردن او با دالایی لاما هم خشم رهبران پکن را برانگیخته است.

با این وجود به نظر می‌رسد پکن با طراحی و اجرای رزمایش اخیر اهدافی وسیع‌تر از نشان دادن نارضایتی خود به آمریکا را دنبال می‌کرده است. این رزمایش در منظقه‌ای نزدیک به سه جزیره کوچک که ویتنام هم مدعی تملک آنها است، برگزار شد. واحدهای نظامی شرکت‌کننده در این رزمایش آنقدر به این جزایر نزدیک شدند که صدای اعتراض ویتنامی‌ها هم در آمد که این رزمایش را نقض حریم دریایی این کشور خواندند.

آنچه بیش از همه خشم چینی‌ها را برانگیخته بود این که اعلام خبر موافقت کنگره آمریکا با فروش تسلیحاتی جدید این کشور به تایوان در آستانه برگزاری انتخابات ریاست جمهور این جزیره در واقع ترفندی برای کمک به پیروزی حزب حاکم دموکراتیک پیشرو (DPP) بوده که از جمله احزاب هوادار استقلال تایوان از چین است.

در حالی که گمان می‌رفت احزاب هوادار نزدیکی بیشتر به چین در انتخابات ماه جاری تایوان رای بیاورند فضای تبلیغاتی به وجود آمده در سایه خرید تسلیحات اخیر به نفع احزاب جدایی‌طلب تمام خواهد شد. علاوه بر آن به گمان چینی‌ها ممکن است ارتش تایوان برای دامن زدن به حس استقلال‌طلبی تایوانی‌ها در صدد ماجراجویی در تنگه تایوان برآیند. در این صورت چن شویی بیان، رئیس‌جمهور و دبیرکل DPP فرصت خواهد یافت با تعویق انتخابات در این جزیره حکومت نظامی برقرار کند.

احتمال تلاش مقامات ارشد تایوان برای اعلام حکومت نظامی در این جزیره از آنجا افزایش یافته که در نظرسنجی‌های انجام شده طی هفته‌های اخیر حزب اپوزیسیون کومینتانگ (KMT) که هوادار رفع تنش‌ها با پکن است در موقعیت بهتری قرار گرفته است. رهبران ارشد چین طی سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند با بی‌اعتنایی از کنار مسائل تایوان بگذرند و از دامن زدن به تنش‌های موجود بین پکن و تایپه خوداری کنند. هوجیان تائو، رئیس‌جمهور چین در نطق خود خطاب به حاضران در هفدهمین کنگره حزب کمونیست چین حتی از احتمال دستیابی به توافقنامه‌ای صلح‌آمیز با تایپه برای پایان دادن به بحران موجود در تنگه تایوان خبر داد.

با این حال تحولات به وجود آمده در مقطع زمانی بین برگزاری هفدهمین کنگره حزب کمونیست چین تا اجرای رزمایش اخیر موجب شده رهبران چین تا حدودی در مواضع خود تجدیدنظر کنند تا آنجا که هو از احتمال روی آوردن به گزینه نظامی برای پایان دادن به مناقشه دیرینه بر سر آینده تایوان در صورت به قدرت رسیدن احزاب هوادار جدایی از چین در این جزیره سخن به میان آورده است.

پکن با ترتیب دادن رزمایش گسترده اخیر علاوه بر نشان دادن عزم خود برای جلوگیری از جدایی تایوان از این کشور به استقلال‌طلبان این جزیره و حامیانشان در ایالات متحده و ژاپن در صدد نشان دادن توان نظامی خود به کشورهای منطقه و ایالات متحده که بزرگترین قدرت نظامی حاضر در شرق آسیا است، برآمد.

هونگ یوان، از استراتژیست‌های آکادمی علوم سیاسی چین در پکن معتقد است دولت چین اکنون نیازها و الزامات نظامی جدیدی یافته که حضور ارتش این کشور در فراسوی آب‌های چین را می‌طلبد و رزمایش اخیر در واقع نشان دادن این توان نو ظهور بود. او تاکید می‌کند چین طی 5 سال آینده در صدد افزایش توانمندی حضور خود در سایه نقاط جهان بر خواهد آمد.

به نمایش در آوردن قدرت نظامی جدید چین جایگاه این کشور را در جامعه بین‌المللی ارتقا بخشیده و راه را برای باورپذیری قدرت اژدهای زرد نزد کشورهای در حال توسعه هموار می‌کند. یکی از مشکلات جدی زمامداران چین این است که به رغم پیشرفت‌های اقتصادی و علمی خیره کننده این کشور هنوز هم چین در نگاه جهانیان تولیدکننده انبوه کالاهای بی‌کیفیت و سرزمینی است که حتی از عهده سیر کردن مردمش بر نمی‌آید.

تحولات اخیر در چین موجب شد روند بهبود روابط این کشور با کشورهای غربی از جمله ژاپن هم تحت‌الشعاع قرار گیرد. به فاصله 5 روز پس از پایان رزمایش ارتش چین در آب‌های جنوب این کشور بود که رزمنا و موشک‌انداز شن‌زن در قالب اولین برنامه دیدار یک شناور نظامی چین از ژاپن راهی بندر یوکوهاما شد و 4 روز در این بندر لنگر انداخت. اگرچه زمامداران توکیو امید داشتند این مناسبت به زمینه‌ای برای باز شدن یخ‌ها در روابط توکیو با پکن تبدیل شود تحولات اخیر آنچنان بر این دیدار سایه افکنده بود که در عمل هیچ نتیجه‌ای از آن به دست نیامد.

پاره‌ای کارشناسان امور چین در غرب اصرار دارند تحولات اخیر که متضمن تلاش پکن برای نمایش قدرت نظامی‌اش بود را این گونه تفسیر کنند که آمریکا، ژاپن و سایر کشورها از جمله همسایگان چین اکنون بیش از گذشته تئوری تهدید چین را جدی می‌گیرند و به دنبال راهی برای مهار قدرت اژدهای زرد هستند.