کنفرانس آناپولیس در ابهام

حسین ریسمانی یزدی

کاخ سفید سال‌ها است که می‌کوشد تا از طریق برقراری صلح میان فلسطینیان و اسرائیل، خاورمیانه را از وضعیت کنونی خارج کند. در این راستا دموکرات‌ها کوشیدند تا با عرفات تفاهم کنند و کنفرانس‌هایی نظیر مادرید، اسلو، زمین چمن کاخ سفید، غزه ـ اریحا، کمپ دیوید و... را برگزار کردند. این کنفرانس‌ها منجر به تشکیل دولت خودگردان فلسطین گردید. در راستای تحقق این اقدامات، آمریکا نقشه راه را برای خاورمیانه بزرگ با هدف تشکیل دو دولت فلسطینی و اسرائیلی طراحی کرده و چند سال است که برای عملی شدن آن تلاش می‌کند. از آنجا که این اقدامات تاکنون به نتیجه قابل قبولی برای اکثریت فلسطینیان نرسیده است، آمریکا وادار شده است تا با برگزاری کنفرانس پاییزی در شهر آناپولیس تلاش تازه‌ای را برای اجرای نقشه راه آغاز کند.

کنفرانس صلح خاورمیانه معروف به کنفرانس آناپولیس روز گذشته در ایالت مریلند آمریکا با سخنان جرج بوش آغاز به کار کرد. این کنفرانس که با شرکت گسترده کشورهای عربی ـ اسلامی، اعضای دایم شورای امنیت و سایر کشورهای تأثیرگذار همراه شده است، اولین و احتمالا آخرین تلاش رییس‌جمهور کنونی ایالات متحده برای تشکیل دو کشور مستقل فلسطین و اسرائیل است. هدف اعلام شده کنفرانس آناپولیس، تلاش برای متقاعد کردن طرفین فلسطینی و اسرائیلی به تشکیل دو کشور مستقل در کنار یکدیگر است، اما از آن‌جایی که اختلاف و منازعه در منطقه ـ اگر نخواهیم دورتر برویم بیش از نیم‌قرن است که ادامه دهد ـ آمریکایی‌ها از قبل تبلیغات چندانی روی اعلام کشور مستقل فلسطینی در این کنفرانس نداشته‌اند.

اظهارات روز گذشته بوش در افتتاحیه این نشست را می‌توان در همین راستا تفسیر کرد. بوش با اعتراف به این‌که چند دهه منازعه و درگیری را نمی‌توان با یک کنفرانس پایان داد، گفت: این کنفرانس می‌تواند آغازی بر مذاکرات جدی طرفین فلسطینی و اسرائیلی برای دستیابی به صلحی پایدار و تشکیل دو کشور مستقل در کنار یکدیگر باشد. تلاش دولت بوش برای تشکیل کنفرانس در این سطح که در تاریخ صلح اعراب و اسرائیل بی‌سابقه است را می‌توان به نوعی همان اقدامی دانست که دولت کلینتون در اواخر عمرش با تشکل نشست کمپ دیوید ترتیب داد. ‌آخرین باری که آمریکا اجلاس همه‌جانبه‌ای در مورد خاورمیانه ترتیب داد، سال 2000 در کمپ دیوید بود که فروپاشید. کمپ دیوید در زمان کلینتون بود که البته قبل از آن کنفرانس اسلو در سال 1993 برگزار شده بود و طرح نقشه راه برآیند آن بود. خلأ ایجاد شده بعد از نشست کمپ دیوید با درگیری‌هایی که امروز هم ـ البته در سطح خیلی کمتر ـ ادامه دارد پر شد و این درگیری‌ها سال به سال بیش‌تر شد تا یک رشته انتفاضه را به دنبال آورد. تداوم این درگیری‌ها در کنار ناکارآمدی دولت فلسطین به تدریج زمینه را برای افزایش گرایش فلسطینیان به گروه‌های جهادی فراهم کرد به‌طوری که برای نخستین‌بار در تاریخ فلسطین در ژانویه 2005 گروه اسلامگرای حماس قدرت را به‌دست گرفت. این تغییر در اراضی اشغال شده باعث تشدید خصومت اسرائیل و آمریکا با فلسطینیان شد. گسترش این خصومت وضع را در سرزمین‌های اشغالی بیش از پیش وخیم کرد. به‌طوری که درگیری‌های داخلی بین گروه‌های مختلف فلسطینی آغاز شد و به آنجا انجامید که حماس در نوار غزه و فتح در کرانه باختری تشکیل دولت دادند. کنفرانس آناپولیس در شرایطی برگزار می‌شود که یک دولت فلسطینی موافق این کنفرانس و دیگری مخالف آن است.

پرسشی که به ذهن می‌رسد این است که آمریکا در این شرایط چگونه می‌تواند یک طرف مهم قضیه، یعنی حماس و گروه‌های اسلامی را که رأی اکثریت را دارا هستند نادیده گرفته و تنها به فتح و دولت محمود عباس اکتفا کند؟ اینجا است که موجودیت کنفرانس و نتایج حاصل از آن در هاله‌ای از ابهام قرار می‌گیرد. آیا این کنفرانس می‌تواند به اهداف خود برسد؟ با توجه به شرایط کنونی منطقه تحقق چنین اهدافی حداقل در کوتاه‌مدت متصور نیست، چنان‌که بوش نیز از اعتراف به آن نیز ابا نکرده است. در حال که قضاوت را باید به بیانیه پایانی این کنفرانس موکول کرد.