تفاهم تهران
جنبشی در روابط کشورهای ساحلی خزر
داریوش صفرنژاد
دومین اجلاس سران کشورهای ساحلی خزر در 24 مهرماه 1386 با حضور روسای جمهور 5 کشور ساحلی دریای خزر در تهران برگزار گردید.
در حقیقت این اجلاس را میتوان نقطه آغازین خوب و یک گام عملی جدی و قابل توجه در جهت شکلگیری سازمان (و یا شورای) همکاریهای (اقتصادی) کشورهای حاشیه دریای خزر، جنبشی جدید در روابط کشورهای ساحلی خزر، قلمداد نمود.
محور اصلی و نکته قابل اتکا در این عرصه، امضای اعلامیه 25 مادهای موسوم به «اعلامیه تهران» بود که در پایان اجلاس، به 5 زبان و در 5 نسخه (به زبانهای فارسی، روسی، آذری، ترکمنی و قزاقی) به امضای روسای جمهور حاضر در این اجلاس رسید، که بدون شک تعیین کننده مسیر آتی و چارچوب فعالیتها و فرآیند پیشروی اجلاس کشورهای ساحلی و تداوم و استمرار آن بوده و به شمار خواهد آمد.
محورهای «اعلامیه تهران»:
از جمله محورهای اصلی و قابل توجه این اعلامیه میتوان به این موارد اشاره نمود:
1- اعلام اعتقاد به این امر که توسعه همکاریهای پنج کشور ساحلی خزر بر اساس دوستی و حسنهمجواری، پاسخگوی منافع اساسی ملتهای آنها بوده و عامل مهم تامین امنیت منطقه به شمار میآید.
2- اتکاء بر تمایل مشترک پنج کشور در راستای تحکیم دوستی و اعتماد متقابل، حل و فصل کلیه مسائل در فضای تساوی حقوق و مشارکت متقابلا مفید و با در نظر گرفتن منافع آنان. سران کشورها از نتایج نشست در تهران ابراز رضایت نموده و تاکید کردند که مصمماند به توسعه همکاریهای متقابل کمک کنند.
3- با توجه به تغییرات بوجود آمده در منطقه دریای خزر و روندها در سطوح ژئوپلتیک و ملی و توافقات موجود بین پنج کشور ساحلی خزر، تاکید بر ضرورت تکمیل رژیم حقوقی دریای خزر و تصویب هر چه سریعتر کنوانسیون رژیم حقوقی برای آن. ضمن این که طرفها اعلام داشتند که رژیم حقوقی جامعه دریای خزر از طریق کنوانسیون مربوط به رژیم حقوقی دریای خزر به عنوان سند پایه تعیین خواهد شد که تصویب آن فقط براساس اتفاق آرای کشورهای ساحلی میسر است.
4- با توجه به آمادگی برای برقراری تماسهای منظم بین سران کشورهای ساحلی دریای خزر از جمله در چارچوب 5 جانبه و تبادلنظر پیرامون مهمترین مسائل دوجانبه، منطقهای و بینالمللی، تاکید بر استمرار یافتن نوبهای اجلاس در سطوح مختلف ما بین 5 کشور ساحلی. با تایید بر پایبندی خود به اهداف و اصول منشور ملل متحد، موازین شناخته شده حقوق بینالملل از جمله احترام به حاکمیت، استقلال، تمامیت اراضی و برابری حاکمیت کشورها، عدم توسل به زور و یا تهدید به آن. همچنین طرفها از برگزاری اجلاس سران کشورهای ساحلی دریای خزر به صورت منظم به توافق طرفها و در فاصله بین آنها ملاقاتهای وزرای امور خارجه و همچنین کارشناسان ذیصلاح طرفها برای بررسی تمامی مجموعه مسایل مرتبط با دریای خزر حمایت نمودند.
5- تاکید و اشاره مستقیم به این مهم که کشورهای ساحلی از هر لحاظ مساعدت میکنند تا منطقه خزر به منطقه صلح و ثبات، توسعه و شکوفایی پایدار اقتصادی، حسنهمجواری و تساوی حقوق در همکاریهای بینالمللی بین کشورهای ساحلی مبدل شود. آنها عزم راسخ خود را برپایه روابط دوجانبه و چندجانبه در زمینههای سیاسی، دیپلماتیک، بازرگانی، اقتصادی، علمی، فنی، فرهنگی - اجتماعی و سایر زمینهها به طور تنگاتنگ با یکدیگر اعلام داشتند. همچنین طرفها ضمن تلاش برای استفاده موثر از ظرفیتهای غنی منطقه خزر و با در نظر داشتن چشمانداز مساعد توسعه آن، اعلام نمودند که گفتوگو و تشریک مساعی در عرصه اقتصادی، به ویژه در زمینههای انرژی و حمل و نقل را گسترش خواهند داد.
6- طرفها توافق کردند تا تعیین رژیم حقوقی جدید دریای خزر، در پهنه آن باید رژیمهای توافق شده کشتیرانی، ماهیگیری و تردد کشتیها صرفا تحت پرجم کشورهای ساحلی خزر بر اساس تحقق حقوق حاکمه آنها اعمال گردد. ضمن اعلام اینکه تدوین رژیم حقوقی جامع دریای خزر و به همین منظور انعقاد هر چه سریعتر کنوانسیون رژیم حقوقی این دریا، مهمترین وظیفه میباشد. این کنوانسیون به عنوان سندپایه رژیم حقوقی دریای خزر باید مسائل اعمال صلاحیت کشورهای ساحلی خزر را براساس احترام به حقوق حاکمه آنها در دریای خزر تعیین نماید و در برگیرنده اصول و موازین مربوط به حفاظت از محیط زیست و کاربرد معقولانه منابع طبیعی، از جمله بهرهبرداری از منابع زنده دریای خزر و منابع معدنی بستر و زیر بستر آن، کشتیرانی و همچنین سایر مسائل مربوط به فعالیت در دریای خزر میباشد.
7- تأکید بر این امر که دریای خزر باید فقط جهت اهداف صلحآمیز مورد استفاده قرار گیرد و همه مسائل مربوط به دریای خزر به وسیله کشورهای ساحلی از طریق مسالمتآمیز حل و فصل خواهد شد.
طرفها متعهد شوند برای ایجاد و تحکیم اعتماد متقابل، امنیت منطقهای، ثبات و همچنین امتناع از بکارگیری نیروی نظامی در روابط متقابل تلاش خواهند کرد. همچنین آنها اظهار داشتند که فقط کشورهای ساحلی، دارای حقوق حاکمه در رابطه با دریای خزر و منابع آن میباشند.
8- تأیید این مهم که نیروهای مسلح هیچیک از کشورهای ساحلی به منظور حمله به هر یک از طرفها مورد استفاده قرار نخواهد گرفت. و اینکه در هیچ صورتی به کشورهای دیگر اجازه نخواهند داد تا از قلمرو کشورشان برای تهاجم و سایر عملیات نظامی علیه هر یک از طرفها استفاده شود. طرفها با اذعان به اهمیت امنیت، صلح و ثبات در منطقه دریای خزر ابراز تمایل کردند که مذاکرات خود را برای بررسی کلیه مسائل مرتبط با امنیت در دریای خزر ادامه دهند.
موارد اجرایی عمده مصوب در این اجلاس:
1- تشکیل نوبهای اجلاس سران به صورت هر سال یکبار و اجلاس وزرای امور خارجه هر 6 ماه یکبار و فعالسازی و تداوم اجلاسها در سایر سطوح و به ویژه سطوح کارشناسی. اجلاس بعدی سران اکتبر سال آینده (2008 میلادی) در باکو برگزار خواهد شد.
2- برگزاری کنفرانس اقتصادی دریای خزر، که فاز اول و مقدمهای برای تشکیل سازمان همکاریهای اقتصادی دریای خزر خواهد بود. این کنفرانس تابستان سال آینده (2008 میلادی) در مسکو برگزار خواهد شد.
3- پیگیری کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر، که در اجلاس بعدی وزرای امور خارجه و اجلاس بعدی سران مورد گفتگو قرار خواهد گرفت.
4- مشروعیت یافتن گفتگوهای دوجانبه به منظور رسیدن به توافق 5 جانبه و همهگیر.
موارد دیگر مورد توافق در حاشیه این اجلاس:
در قبل و بعد از برگزاری اجلاس، به صورت دوجانبه توافقاتی نیز با کشورهای قزاقستان و روسیه به عمل آمد، که مهمترین آن را میتوان امضای بیانیه 23 مادهای دوجانبه مابین کشورمان و روسیه قلمداد نمود، که در آن بسیاری از زمینههای فعلی همکاریهای دوجانبه مورد تأکید قرار گرفته و راهگشای خوبی برای آینده روابط دو کشور خواهد بود.
عملکرد قبلی اجلاس و موقعیت برتر دیپلماسی تهران:
نشست سران خزر در اول اردیبهشت 1381 در عشقآباد به خاطر اختلافات اعضاء حتی به صدور بیانیه کلی نیز نیانجامید. این در شرایطی است که در نشست تهران اعلامیهای 25 مادهای منتشر شد که به منزله اولین سند حقوقی جامع دریای خزر پس از فروپاشی اتحاد شوروی سابق در سطح سران است.
این اعلامیه در برگیرنده موضوعاتی متناسب با منافع همه کشورهای ساحلی دریای خزر بوده و در اعلامیه پایانی اجلاس سران کشورهای حاشیه دریای خزر در تهران، همگرایی کامل درباره مهمترین مسائل دریای خزر، منطقهای و بینالمللی دیده شده است.
صدور این اعلامیه و تأکید آن بر دیدار منظم سران و وزیران امور خارجه خزر در واقع نشاندهنده موقعیت دیپلماسی ایران در ایجاد همگرایی خزری است.
خاطرنشان میسازد که، اجلاس تهران قرار بود در سال 2004 میلادی برگزار شود اما به علت درگذشت حیدر علیاف رئیسجمهور آذربایجان و متعاقب آن درگذشت صفرمرداد نیازاف رئیسجمهور ترکمنستان و عمدتا به خاطر اختلاف اعضا در متن بیانیه، به تعویق افتاد و در نتیجه برگزاری موفق آن در 24 مهر 1386 ناشی از ابتکار و موفقیت ایران در نزدیک کردن دیدگاه کشورهای ساحلی خزر به هم بود.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که بدانیم کنوانسیون محیط زیست خزر موسوم به «کنوانسیون تهران» نیز به ابتکار ایران در سال 1382 در تهران به امضای وزرای محیط زیست کشورهای ساحلی خزر رسید.
جمعبندی و نتیجهگیری این که:
1- مهمترین موضوعات و محورهای مورد توافق در اجلاس تهران عبارت بودند از:
اول- موضوع صلح و ثبات و اینکه دریای خزر بایستی دریای صلح و ثبات باشد، با اشاره به اراده همکاری و حسن همجواری کشورهای ساحلی.
دوم- ممنوعیت حضور نیروهای نظامی بیگانه و ثالث در خزر، و عدم استفاده نیروهای نظامی کشورهای ساحلی علیه همدیگر و یا قراردادن سرزمینشان علیه تجاوز به یکدیگر.
سوم- سازمان یافتن مقوله همکاریهای اقتصادی کشورهای ساحلی و کلید خوردن مقدمات راهاندازی و تأسیس سازمان همکاریهای اقتصادی دریای خزر، که خود میتواند همچون نمونههای دیگر موجود نظیر: سازمان همکاریهای اقتصادی دریای سیاه و...، اساس و پایه خوبی برای شکلگیری یک سازمان منطقهای و بینالمللی بوده و به شمار آید.
2- بدون تردید ایجاد این سازمان و همکاریهای اقتصادی منطقهای پیوند خورده و نزدیک مابین کشورهای ساحلی خزر، محور خوبی برای همگرایی و زمینههای تحقق آن در سایر سطوح خواهد بود. موضوعی که بیشک مورد خوشایند آمریکا و سایر بازیگران فرامنطقهای و بینالمللی خارج از منطقه نبوده و نیست، چرا که نبود همرایی و تفاهم مابین کشورهای ساحلی خزر، خود یک چالش اساسی و مهم و بهانهای برای حضور بازیگران فرامنطقهای میباشد.
3- شاید یکی از دلایل اصلی جو تبلیغاتی و رسانهای به راه افتاده توسط آمریکاییها و غربیها در سراسر جهان و حتی توسط برخی رسانهها، افراد و عناصر وابسته به آنها در داخل روسیه در قبل از سفر پوتین به تهران برای شرکت در اجلاس را (با اشاعه شایعاتی مبنی بر ترور پوتین در تهران و امثالهم)، جلوگیری از امضای توافق فوقالذکر و شکلگیری بنای همگرایی مابین کشورهای ساحلی خزر بتواند عنوان و قلمداد نمود.
4- تبلیغات منفی گسترده رسانههای غربی، با حضور رئیسجمهوری روسیه در اجلاس تهران و دیدار سازنده وی با رئیسجمهور ایران تبدیل به رسوایی دیگر برای این رسانهها شد و نشان داد که ایران از دیپلماسی فعال و نقش تأثیرگذاری در منطقه برخوردار است و کشورهای منطقه با حمایت از فعالیتهای صلحآمیز هستهای ایران تمایل به همکاری با ایران دارند.
5- در واقع با توجه به تلاش کشورهای غربی و به ویژه آمریکا برای ایجاد واگرایی در خزر به منظور تسلط برمبنای انرژی این منطقه و استقرار نظامی در آن، اگر نگاهی به گذشته بیندازیم در خواهیم یافت که، تهران در سال 1992 با پیشنهاد تشکیل سازمان همکاری اقتصادی خزر نشان داد که به همگرایی در خزر به منظور تبدیل کردن این دریا به دریای صلح و دوستی، همواره اولویت میدهد و با برگزاری اجلاس تهران نیز این رویکرد هر چه بیشتر تقویت شد.
به ویژه این که پیشنهاد دکتر محمود احمدینژاد رئیسجمهور محبوب کشورمان در مراسم افتتاحیه اجلاس سران کشورهای ساحل دریای خزر مبنی بر ایجاد یک ساختار با اهداف اقتصادی برای تسهیل و تقویت همکاریهای تجاری - اقتصادی بین کشورهای ساحلی دریای خزر با استقبال مواجه شد.
به طوری که رئیسجمهوری روسیه در مصاحبه مطبوعاتی مشترک در پایان اجلاس تهران تأکید کرد: در این نشست با پذیرش پیشنهاد رئیسجمهوری ایران در خصوص ایجاد سازمان همکاریهای اقتصادی به عنوان گام نخست، تفاهم شد و با این اقدام همکاری اقتصادی بین کشورها توسعه خواهد یافت.
این موضوع و همچنین مخالفت کشورهای ساحلی خزر با حضور نظامی بیگانگان در این دریا در شرایطی که ایالات متحده از سال 2003 تلاش دارد با تحریک جمهوری آذربایجان طرح گارد خزر را اجرا کند، شکستی جبرانناپذیر برای آمریکا محسوب میشود.
6- همگرایی در دریای خزر و به موازات آن تقویت پیمان شانگهای میتواند به مثابه سد محکمی در مقابل روند نفوذ ناتو و غرب به منطقه ایجاد کند.
مجموع این مسائل ضرورت تعیین رژیم حقوقی خزر و اهمیت توافقاتی را که در اجلاس تهران به دست آمده است، دو چندان میکند و انتظار میرود با ادامه این روند و نگاه دراز مدت و جمعی محور کشورهای ساحلی، در نشست آینده سران خزر که در اکتبر سال آینده میلادی در جمهوری آذربایجان برگزار خواهد شد، گام نهایی برای تعیین رژیم حقوقی دریای خزر برداشته شود.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
