تضعیف روسیه

اظهارنظر مقامات آمریکایی در خصوص تصمیم این کشور برای استقرار سپر دفاع موشکی آمریکا در شرق اروپا و تلاش‌های دیپلماتیک مرتبط با این امر به ویژه تماس‌ها، رایزنی‌ها و مذاکرات گسترده با دولتمردان 2 کشور لهستان و جمهوری چک جهت میزبانی این سیستم دفاع موشکی، نه تنها با واکنش‌های گسترده‌ای در سطح کشورهای اروپایی و به ویژه روسیه مواجه شد بلکه مباحثات زیادی را نیز پیرامون ابعاد و پیامدهای اجرای این طرح در محافل سیاسی و مجامع کارشناسی برانگیخت. تصور بر این است که اجرای طرح سپر دفاع موشکی در اروپا دارای تاثیرات قابل توجهی بر ساختار و کارکرد نظام امنیتی بین‌المللی و توازن قوا در سطح بین‌المللی خواهد بود. از همین رو طرح موضوع استقرار این سیستم موشکی در 2 کشور لهستان و چک با 2 رویکرد کاملا متفاوت مواجه شده است. کشورهای اروپای غربی عموما از این موضوع استقبال کرده و آن را گامی در راستای افزایش امنیت خود تلقی کرده‌اند.

در حالی که کشورهای روسیه و اوکراین با دیدگاهی بدبینانه بدان نگریسته و آن را گامی در راستای تضعیف امنیت ملی خود و کنترل سایت‌ها و اهداف نظامی خود تلقی کرده‌اند؛ کما اینکه سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه در مقاله‌ای که در روزنامه فایننشال تایمز منتشر کرد، نوشت که این طرح موقعیت ژئواستراتژیک اروپا را به شکل بنیادین دستخوش دگرگونی خواهد کرد. وی آنچه را «استفاده از قاره اروپا به عنوان منطقه استراتژیک کشوری دیگر» خوانده، «غیر قابل قبول» توصیف کرد. لاوروف در مقاله‌اش نوشت که احتمال شلیک موشک از سوی کشورهایی که سرکش خوانده شده‌اند، هیچ خطر جدی را متوجه اروپا و آمریکا نمی‌کند.⁽¹⁾

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه نیز پس از دیدار با همتای چک خود در روز جمعه 7 اردیبهشت 1386، گفت: ما هیچ نیازی برای ایجاد این سیستم دفاعی در اروپا نمی‌بینیم. برد موشک‌هایی که می‌توانند اروپا را هدف قرار دهند باید بین 5 تا 8 هزار کیلومتر باشد. ایران که بناست این سپر به خاطر تهدیدهایش شکل بگیرد، چنین موشک‌هایی را در اختیار ندارد و حتی تصمیم ندارد تا در آینده نزدیک به چنین موشک‌هایی دست یابد. و اینکه سپر دفاع ضدموشکی بناست در برابر حمله تروریست‌ها برپا شود هم حرف خنده‌آوری است. از دیدگاه روسیه سپر دفاع ضدموشکی در ادامه سیاست‌های جنگ سرد و نوعی هشدار به روسیه است.

اوکراین نیز نسبت به طرح سپر دفاع ضدموشکی واکنش منفی نشان داد و برخی مقام‌های اوکراین آن را تهدیدی امنیتی برای اوکراین عنوان کرده‌اند.

روند تحولات

در پی مذاکرات مقدماتی بین ایالات متحده آمریکا و کشورهای لهستان و جمهوری چک در ژانویه 2006 موضوع استقرار سیستم دفاع ضدموشکی از سوی آمریکا در خاک این 2 کشور مطرح شد. هر چند این اقدام بلافاصله با واکنش تند روسیه و برخی از دیگر کشورها مانند اوکراین مواجه شد اما روند اقدامات بعدی به ویژه شروع مذاکرات و اقدامات عملی در زمینه نصب این سیستم ضدموشکی نشان‌دهنده این امر است که ایالات متحده در زمینه استقرار این سیستم ضدموشکی عزم جدی دارد. در این‌ باره یکی از مقامات ارشد وزارت دفاع آمریکا روز 26 مه (5 خرداد) اظهار داشت که آمریکا با وجود مخالفت روسیه، به طرح استقرار دفاع موشکی خود در اروپای شرقی برای مقابله با آنچه «خطر احتمالی ایران» توصیف کرده ادامه می‌دهد. به ادعای منابع جاسوسی آمریکا، ایران تا سال 2015 میلادی می‌تواند موفق به ساختن موشک‌های قاره‌پیما شود. به ادعای این مقام آمریکایی، «خطر واقعی ایران است اگرچه 20 کشور دیگر نیز در پی دستیابی به فناوری لازم برای تولید موشک‌های قاره‌پیما هستند». طبق گزارش‌ها ساخت سپر دفاع موشکی در خاک لهستان و جمهوری چک از پایان سال جاری میلادی آغاز شده و در سال 2011 میلادی به پایان می‌رسد. به گفته این مقام وزارت دفاع آمریکا هزینه ساختن این سیستم حداقل 3 میلیارد و 500 میلیون دلار برآورد شده است و شامل احداث سیستم راداری در خاک لهستان می‌شود.⁽³⁾

به نوشته دیگر منابع، عناصر سپر دفاع موشکی در سال 2013 عملیاتی خواهند شد.⁽⁴⁾ پس از انجام مذاکرات رسمی بین آمریکا و جمهوری چک و توافق بر سر احداث سایت رادارهای ردیابی قدرتمند در خاک این کشور، هیأت آمریکایی روز 3 خرداد عازم لهستان شدند و در ادامه مذاکرات قبلی با مقامات لهستانی پیرامون ابعاد مختلف احداث سایت‌های موشکی در این کشور به بحث پرداختند. قبل از آن «یاروسلاو کاچینسکی» نخست‌وزیر لهستان ضمن حمایت از طرح سپر موشکی آمریکا تأکید کرده بود که ایجاد چنین سیستمی نباید امنیت کشورش را به خطر بیندازد (حدود 60 درصد مردم لهستان با استقرار این سیستم موشکی مخالف هستند).⁽⁵⁾. جالب اینکه وابسته نظامی سفارت لهستان در روسیه نیز در اوایل طرح این موضوع، اظهار داشته بود که این کشور نه به منظور پیشگیری از تهدید احتمالی روسیه یا بلاروس بکله به خاطر نگرانی از تهدید ایران طی سال‌های آینده به «احتمال قوی با استقرار سیستم دفاع موشکی آمریکا در این کشور موافقت خواهد کرد.» وی در این زمینه اظهار داشته بود که «به عقیده بسیاری از کارشناسان نظامی، ایران تا سال 2012 یا 2013 میلادی به توانایی ساخت موشک‌های بالستیک با برد 6 هزار کیلومتر دست پیدا خواهد کرد و لازم است تا پیش از آن لهستان به یک سیستم دفاع هوایی مطمئن دست پیدا کرده باشد.⁽⁶⁾

در همین راستا، ژنرال «هنری اوبرینگ» رئیس بخش تاسیسات دفاع موشکی وزارت دفاع آمریکا در سفر به جمهوری چک در اوایل اردیبهشت 1386 تأیید کرد که سپر دفاع موشکی آمریکا، اروپا را در برابر خطر موشکی ایران حفظ می‌کند. وی همچنین بر نقش کلیدی جمهوری چک و لهستان در نقشه دفاعی آمریکا در برابر خطر موشکی ایران تأکید کرد. وی گفت: «اگر بخواهیم به لحاظ استراتژیک، همکاری‌های دفاعی آمریکا با اروپا یا حتی روسیه را در هم ادغام کنیم به تضعیف استراتژی‌ها منتهی می‌شود و ما قصد داریم در برابر تهدید موشکی ایران، پیام محکم و قدرتمندی داشته باشیم».

همزمان با سفر ژنرال اوبرینگ، رابرت گیتس، وزیر دفاع آمریکا هم به مسکو سفر کرد تا طرف روس را متقاعد کند که طرح دفاع موشکی آمریکا در اروپا، خطری برای روسیه نیست. اما در واکنش به اظهارات گیتس، یکی از مقامات وزارت دفاع روسیه ضمن اعلام مخالفت روسیه با طرح آمریکا گفت: «این طرح تمامی امنیت بین‌المللی و منطقه‌ای را برهم می‌زند». به گفته برخی همراهان گیتس وی در این سفر، یک بسته تشویقی هم به روسیه پیشنهاد کرده تا دست از مخالفت بردارد. در این بسته پیشنهادی، امکان برخورداری روسیه از فناوری پیشرفته این سیستم و همچنین در اختیار قرار دادن اطلاعات دریافتی از رادار به کشور روسیه پیشنهاد شده است.

با توجه به تشدید مخالفت‌های روسیه و به منظور راضی کردن این کشور در زمینه استقرار سپر دفاع ضدموشکی، کاندولیزا رایس، وزیر خارجه آمریکا نیز اواخر اردیبهشت 1386 به مسکو سفر کرد. وی در اظهاراتی در این‌ باره گفت: زمان دیپلماسی فشرده فرا رسیده است. رابطه 2 کشور پیچیده است ولی ما در دوران جنگ سرد جدیدی به سر نمی‌بریم. وی اعلام کرد که در دیدار با مقامات روسی سعی خواهد کرد برای آنها توضیح دهد آمریکا مایل است با روسیه به طور شفاف برای ساختن دفاع ضدموشکی همکاری کند.

رایس درباره هدف استقرار این سیستم گفت: «دفاع ضدموشکی اقدامی برای مقابله با خطر ایران و کره شمالی است». اما در نهایت رایس  در مذاکره با مقامات روس به توفیق چندانی دست نیافت و مخالفت جدی روسیه با استقرار این سیستم موشکی همچنان پا بر جا باقی ماند.

در واکنش به تصمیم ایالات متحده برای استقرار سپر دفاع موشکی، 26 کشور عضو پیمان ناتو نیز طی اجلاسی در 29 فروردین 1386 اعلام کردند که اروپا با تهدید موشکی از سوی ایران رو‌به‌رو است. سخنگوی ناتو در این‌ باره گفت: «در این جلسه توافق شد که اروپا با تهدیدی موشکی روبه‌رو است. بسیاری از کشورهای عضو ناتو این طرح را خطری فزاینده می‌خوانند. ایران به عنوان یکی از کشورهایی که می‌تواند بالقوه تهدیدی موشکی برای اروپا و کشورهای عضو پیمان آتلانتیک شمالی ایجاد کند، خوانده شد».

اما کشورهای عضو ناتو در عین حال اعلام کردند حاضرند به روسیه اطمینان دهند که طرح سپر دفاع موشکی ایالات متحده آمریکا خطری برای مسکو در بر نخواهد داشت و به هیچ‌ وجه تهدیدی علیه روسیه نیست و قرار نیست استراتژی توازن قوا بین اتحادیه اروپا را برهم بزند.⁽⁷⁾

«شورای ناتو در بروکسل نه تنها با ایجاد سیستم دفاع موشکی‌ای که بتواند هم از آمریکا و هم از بخش‌های وسیعی از اروپا حفاظت کند مخالفتی ندارد بلکه معتقد است که باید از سیستم‌های موجود در کشورهای اروپایی عضو ناتو نیز استفاده شود. در این میان از نظر نظامی کاملا روشن است که بخش‌هایی از سپر دفاعی باید در اروپا مستقر شود که به طور مشخص در لهستان، جمهوری چک یا در بریتانیا خواهد بود.»⁽⁸⁾

با وجود این گونه ابراز اطمینان‌ها، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه در واکنش به تأکید آمریکا در زمینه استقرار سپر دفاع موشکی و همراهی کشورهای عضو ناتو با آن، طی سخنرانی سالانه خود در پارلمان روسیه در 7 اردیبهشت 1386 از تصمیم این دولت در مورد تعلیق مشارکت خود در پیمان کنترل تسلیحات غیراتمی و نیروهای نظامی در اروپا موسوم به «سی.اف.یی» خبر داد مگر آنکه تمامی کشورهای عضو ناتو این معاهده را مورد تصویب قرار دهند. این پیمان در نوامبر 1990 بین کشورهای عضو پیمان ناتو و پیمان ورشو به منظور کاهش سطح نیروها و تجهیزات نظامی منعقد شد. قرارداد تکیملی این معاهده در سال 1999 تدوین شده بود و روسیه اعلام کرد که اجرای آن را به حالت تعلیق در خواهد آورد.⁽⁹⁾ روزنامه انگلیسی تایمز در تفسیری تحت عنوان «کشور روسیه به منظور طرح دفاع ضدموشکی نیست» نوشت: «روسیه دلیل خروج از پیمان کنترل سلاح‌های متعارف را طرح دولت آمریکا مبنی بر استقرار رادار و سیستم ضدموشکی در نزدیکی مرزهای خود در لهستان و جمهوری چک اعلام کرده است اما منظور این طرح روسیه نیست... پوتین این را می‌داند اما ترجیح می‌دهد به سیاست خارجی دوران گذشته باز گردد».⁽⁰¹⁾

در واکنش به این اقدام روسیه، نشست وزاری خارجه عضو پیمان ناتو برگزار شد و هوپ شوفر، دبیرکل ناتو با ابراز تاسف از این اقدام دولت روسیه گفت: این پیمان یکی از پراهمیت‌ترین معاهده‌ها برای ایجاد امنیت در اروپا به شمار می‌رود. همچنین اشتاین مایر، وزیر خارجه آلمان ضمن ابراز نگرانی از اجرای طرح سپر دفاع موشکی آمریکا در اروپا گفت: تعلیق یک پیمان معتبر، قدمی است در مسیر نادرست. این ابزار نگرانی اشتاین مایر را ناظران سیاسی به منزله انتقاد غیرمستقیم وی از رفتار مقامات آمریکا تلقی کردند زیرا رایس، وزیر خارجه آمریکا در واکنش به نگرانی‌های روسیه در مورد این طرح گفته بود: این ایده که 10 ضدموشک و یک رادار در شرق اروپا، توان هسته‌ای روسیه را به خطر می‌اندازد، مسخره است و این را هر کسی می‌داند.⁽¹¹⁾ وی همچنین در پاسخ به ابرازنظرهای شدید پوتین علیه ایالات متحده و سیاست‌های آن اظهار داشت: «در برخی موارد اظهارنظرهای احساساتی مقامات روسی چندان سازنده نیست.»

دیدگاه روسیه

از نظر روسیه هدف مستقیم برپایی سپر دفاع ضدموشکی آمریکا در اروپا در واقع مقابله با روسیه و برهم زدن توازن قوا علیه این کشور با کنترل و تسلط بر سیستم‌های موشکی روسیه است. از دیدگاه برخی کارشناسان اهداف آمریکا در این‌ باره شامل موارد ذیل است:

1ـ خلع سلاح توان استراتژیک روسیه که واشنگتن امیدوار است در کمتر از 15 سال آینده بدان دست یابد. به عبارت دیگر آمریکا با استقرار سامانه دفاع موشکی در شرق اروپا سعی دارد از آن به عنوان محرک بر ضد روسیه استفاده کند و به سبک دوره جنگ سرد، مسکو را به مسابقه تسلیحاتی سنگینی بکشاند و آن را از استقلال مالی و بهبود وضعیت اقتصادی که در سال‌های اخیر بدان دست یافته دور کند و بار دیگر روسیه را به یک چرخه آشفتگی اجتماعی ناشی از رقابت تسلیحاتی بکشاند.

2ـ تلاش آمریکا برای اینکه منطقه پیرامون روسیه را که شامل خارج نزدیک، اروپای شرقی، قفقاز و آسیای مرکزی می‌شود برای همیشه از روسیه جدا کند. در مراحل مختلفی که آمریکا برای این کار طی کرد یک مرحله، حمایت از انقلاب‌های رنگین و تغییر نظام‌ها بود. به همین گونه، استقرار سامانه دفاع موشکی در اروپای شرقی اقدامی دیگر برای مرزبندی و جدا کردن پیرامون روسیه از مسکو محسوب می‌شود؛ به گونه‌ای که امکان وابستگی بیشتر به روسیه در آینده وجود نداشته باشد. در واقع طرح سپر دفاع موشکی در اروپای شرقی نشان می‌دهد که از بین رقبا یا مخالفان کنونی آمریکا، روسیه نسبت به چین یا ایران یک تهدید بالفعل قلمداد می‌شود. با توجه به اینکه مسکو استقرار سامانه دفاع موشکی در اروپای شرقی را به منزله ایجاد مرزبندی بین اروپا و روسیه از طرف آمریکا و ادامه سیاست‌های خصمانه نسبت به روسیه می‌داند ولی به دلیل اینکه قدرت مقابله با اجرایی شدن این سامانه دفاع موشکی را ندارد لذا به شکل عملگرایانه تلاش دارد اهداف این پروژه را از طریق همکاری اروپا تغییر بدهد.⁽²¹⁾

3ـ اثبات کارآیی سامانه سپر دفاع موشکی از سوی ایالات متحده به منظور تداوم و تأمین مالی و استقرار جهانی این سامانه. با توجه به اینکه ایالات متحده پس از جنگ جهانی دوم طرح‌های مختلفی را در زمینه دفاع ضدموشکی مانند «زئوس»، «چتر اتمی» و «جنگ ستارگان» دنبال کرده که به دلیل غیراصولی بودن به اجرا در نیامده‌اند، لذا اجرا و گسترش طرح «سپر دفاع موشکی» که کار روی آن از دوره کلینتون و به عنوان نتیجه کار کمیته دو حزبی به ریاست دونالد رامسفلد تحت عنوان «دفاع ملی موشکی» آغاز شد و در دوره جرج بوش ادامه یافته و تاکنون صدها میلیارد دلار هزینه در برداشته در راستای اهداف استراتژی امنیت ملی آمریکا امری اساسی و با اهمیت تلقی می‌شود. ایالات متحده در صدد است این سیستم را به یک سیستم ضدموشکی جهانی با استقرار در نواحی مختلف تبدیل سازد و لذا استقرار این سیستم در اروپای شرقی، گام نخست در این زمینه محسوب می‌شود؛ به ویژه با توجه با اینکه احتمال قوت‌گیری دوباره روسیه و دخالت آن در امور کشورهای قفقاز، آسیای میانه و همسایگان اروپایی آن می‌رود. از همین رو استقرار سیستم سپر دفاع موشکی ضمن اینکه تهدیدات بالقوه روسیه را خنثی می‌کند، هشداری جدی برای آن کشور محسوب شده و در ضمن تصمینی برای بقای پروژه عظیم «سپر دفاع ضدموشکی» و ادامه تأمین مالی آن به شمار می‌رود.

از سوی دیگر دلایل مخالفت روسیه با طرح سپر دفاع ضدموشکی را می‌توان به ترتیب ذیل برشمرد:

1ـ روسیه معتقد است که پیگیری این طرح به تضعیف نظام بازدارندگی در جهان منجر می‌شود که این امر به نوبه خود منجر به ناامن شدن محیط بین‌المللی خواهد شد.

2ـ روسیه معتقد است که طرح سپر دفاع موشکی یک مسابقه تسلیحاتی گسترده در سطح جهان به راه خواهد انداخت، با توجه به اینکه طرح آمریکا توان سایر کشورها را برای وارد آوردن ضربه تلافی‌جویانه به آمریکا کاهش خواهد داد. نتیجه امر آن خواهد بود که کشورهایی مانند روسیه و چین به سمت ارتقای توانایی‌های نظامی خود حرکت خواهند کرد که سرانجام این وضع به راه افتادن مسابقه تسلیحاتی است.

3ـ روسیه معتقد است که طرح سپر دفاع موشکی، پیشرفت روند خلع سلاح را در جهان متوقف خواهد کرد. در واقع پایبندی آمریکا به طرح‌های مطرح در زمینه دفاع موشکی، موجب رکود فرایند خلع سلاح هسته‌ای تسلیحاتی خواهد شد.

4ـ روسیه معتقد است که تصمیم آمریکا در زمینه استقرار یک سپر دفاع موشکی اقدامی یکجانبه بوده و این تصمیم بدون توجه به منافع دیگر کشورها اتخاذ شده است.

در مجموع بسیاری از مقامات و کارشناسان روسی هدف اصلی اجرای این طرح را تمایل آمریکا برای تضعیف روسیه و کاهش قابلیت‌های تهاجمی آن می‌دانند. به ویژه تصمیم آمریکا برای اجرای این طرح در حوزه اروپای شرقی که زمانی در حوزه نفوذ مستقیم مسکو قرار داشت چنین بهانه‌ای را تقویت کرده است. آنها باور ندارند که ایالات متحده صرفا نگران برنامه‌های موشکی دولت‌های به اصطلاح «سرکش» (Rogue States) باشد کمااینکه مقامات آمریکایی بارها دلیل استقرار این سپر موشکی را نگرانی از تهدید موشکی ایران ذکر کرده‌اند.

روسیه همچنین بر این باور است که استقرار طرح سپر دفاع موشکی آمریکا در اروپا با هدف تسهیل و تسریع روند تک‌قطبی ساختن نظام بین‌المللی با محوریت نقش هژمونیک آمریکا صورت می‌گیرد.

براساس همین دلایل و ملاحظات، مسکو همچنان به مخالفت بنیادی خود با طرح سپر دفاع موشکی (با وجود مذاکرات متعدد مقامات بلندپایه آمریکایی با آنها به منظور توجیه و نیز دادن امتیاز به روس‌ها) ادامه می‌دهد. این مخالفت از مهم‌ترین چالش‌های فراروی واشنگتن برای اجرای طرح سپر دفاع موشکی محسوب می‌شود. بدین لحاظ با توجه به تباین اساس دیدگاه‌ها و منافع مسکو و واشنگتن در قبال این موضوع و نیز سردی فزاینده روابط 2 کشور به ویژه پس از سخنرانی شدیداللحن پوتین در اجلاس امنینی مونیخ علیه سیاست‌ها و اقدامات ایالات متحده در سطح جهان ـ که یادآور صف‌آرایی‌های دوران جنگ سرد است ـ می‌توان امکان بروز تنش‌های بیشتر میان این دو کشور و به ویژه انجام اقدامات تلافی‌جویانه از سوی روس‌ها (مانند خروج از معاهده «سی.اف.یی») را در صورت پیشبرد اجرای این طرح از سوی آمریکایی‌ها انتظار داشت.