قدر‌ت‌های فرامنطقه‌ای پ.ک.ک را تجهیز می‌کنند

لاله سنگتراش

حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک) در دهه 70 در جنوب شرقی ترکیه و توسط عبدالله اوجالان ظهور کرد. این حزب، چپگرا و مسلح است. خواست اصلی این حزب ایجاد کردستان بزرگ است.

عبدالله اوجالان بنیانگذار و رهبر پ.ک.ک (معروف به آپو)، در سال 1978 به همراه تعدادی از کردهای مبارز که با دولت ترکیه از در مخالفت درآمده بودند، در روستای «فیس» شهرستان لیجه در استان دیاربکر، پایه‌های این حزب را بنا گذاشتند. با تاسیس و قوام یافتن این حزب عملیات مسلحانه آنان از همان ابتدا علیه زمین‌داران بزرگ آغاز شد. دولت وقت را بولنت اجویت رهبری می‌کرد و او در این زمان درگیر مسئله قبرس بود. بدین جهت در کردستان آشوب زده، حکومت نظامی اعلام می‌کند. اقدام او اما نتیجه مطلوبی در برنداشت و ترکیه در بحرانی که در آن به سر می‌برد، بیشتر فرو رفت.

در چنین اوضاعی ژنرال‌های ترکیه با حمایت آمریکا دست به کودتا می‌زنند. با این اقدام فعالیت احزاب و دیگر گروه‌های سیاسی ممنوع می‌شود، در این وضعیت عبدالله اوجالان رهبر پ.ک.ک به سوریه می‌گریزد و با ایجاد اردوگاه‌هایی برای آموزش نظامی اعضای پ.ک.ک اقدام می‌کند.

در 1984 و در پی حمله مسلحانه نیروهای پ.ک.ک طی یک عملیات نظامی که منجر به تصرف 2 پاسگاه مرزی ترکیه می‌شود، جنگ مسلحانه بین دولت ترکیه و پ.ک.ک آغاز می‌گردد.

اوجالان پس از فرار از ترکیه در سال 1999 در کشور کنیا دستگیر و برای محاکمه به ترکیه بازگردانده می‌شود و تاکنون در زندانی در ترکیه به سر می‌برد. در چنین شرایطی بود که اوجالان ناچار است به تغییر استراتژی خود زد. او تنها به خودمختاری کردستان در چارچوب کشور ترکیه رضایت داد. در حالی که بر همگان پرواضح بود که این تصمیم قبلی نه اوجالان و نه فعالان پ.ک.ک است. به گونه‌ای که می‌توان گفت بسیاری از عملیات پ.ک.ک به دستور اوجالان که توسط وکلای او به همرزمان وی در پ.ک.ک می‌رسد صورت می‌گیرد. چندی پیش نیز پ.ک.ک با تهیه وسایل انفجاری و سلاح‌های پیشرفته جنگی که از عراق تامین می‌شود، تهاجم ناگهانی خود علیه نیروهای امنیتی ترکیه و غیرنظامیان آن را آغاز کرده بود که با واکنش شدید ترکیه روبه‌رو شد که اهمیت مسئله به حدی بود که به مجامع بین‌المللی نیز کشیده شد. به گونه‌ای که منطقه را در بحران تازه‌ای فرو برده است، که تدبیر و درایت کشورهای منطقه را می‌طلبد.

در این راستا با دکتر ابراهیم متقی استاد علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران و استاد دانشگاه باقرالعلوم قم گفت‌و‌گو کردیم.

دکتر متقی در خصوص علت شکل‌گیری بحران موجود بین پ.ک.ک و دولت ترکیه می‌گوید: اختلافات دولت ترکیه و کردهای آن کشور طی سال‌های بعد از ظهور ترکیه جدید همواره وجود داشته است. در دوران‌هایی که ترکیه از قدرت نظامی و استراتژیکی تعیین‌کننده‌ای برخوردار است، زمینه برای تحرک نیروهای فراملی، به ویژه کردها و همچنین معترضین ارمنی بسیار محدود است. اما در شرایطی که ترکیه با محدودیت‌های بین‌المللی یا مخالفت‌های درون ساختاری و منطقه‌ای روبه‌رو می‌شود، در آن شرایط است که نیروهای اجتماعی ترکیه می‌توانند برای ساختار سیاسی آن کشور چالشگر باشند. تا به این زمان شواهد نشانگر آن است که همواره اسرائیل و آمریکا مطلوبیت‌های ترکیه را بر مصالح کردها ترجیح داده‌اند. در بسیاری از مواقع نیز حکومت‌های نظامی ترکیه مبادرت به سرکوب کردها کرده‌اند. در حالی که آمریکا هیچ‌گونه اقدامی در این مورد انجام نداده است. در شرایط موجود نوع دولت و ساختار قدرت در ترکیه منجر به شکل‌گیری شرایطی شده است که بازی دوگانه اسرائیل و همچنین آمریکا را به وجود آورده است.

وی افزود: فضای بین‌المللی به گونه‌ای است که می‌خواهد قابلیت دولت اسلام‌گرا در ترکیه کاهش پیدا کند. کاهش قابلیت دولت اسلام‌گرا زمینه را برای ایفای نقش نظامیان در ترکیه به وجود خواهد آورد. آمریکایی‌ها ترجیح می‌دهند که نظامیان سکولار محوریت اصلی قدرت را در ترکیه در دست داشته باشند، به جای اینکه سیاستمداران اسلام‌گرا چنین نقشی را داشته باشند.

دکتر متقی در مورد اینکه پ.ک.ک از کجا حمایت و پشتیبانی می‌شود، می‌گوید: حمایت از پ.ک.ک ممکن است ماهیت منطقه‌ای و همچنین بین‌المللی داشته باشد. کشورهای اروپایی را نیز باید در زمره بازیگرانی دانست که طی سال‌های گذشته از گروه‌های کرد حمایت به عمل آورده‌اند. از سوی دیگر پ.ک.ک بعد از ایجاد دولت فدرال یا نیمه فدرال کرد در عراق از مطلوبیت‌های هویتی، استراتژیکی و اقتصادی برخوردار می‌باشند، طبیعی خواهد بود که بخشی از این حمایت‌ها را برای هم‌کیشان خود در ترکیه اختصاص دهند.

وی در خصوص نقش بازیگران بین‌المللی در بحران موجود معتقد است: طبعا اسرائیل، آمریکا و اروپا حمایت‌های موثر اقتصادی و همچنین تبلیغاتی را از پ.ک.ک به انجام رسانده‌اند اما طبیعی است که اگر دولت ترکیه از اراده لازم برای واکنش نظامی برخوردار باشد در چنین شرایطی تحرک کشورهای یاد شده کاهش پیدا می‌کند و می‌تواند ترکیه در فضای خارج از حمایت سه مجموعه یاد شده، سیاست‌های امنیتی خود را در مناطق کردنشین اعمال کند.

دکتر متقی در خصوص اقدام اتحادیه اروپا در هشدار به ترکیه در خصوص عملیات نظامی علیه کردها در مقایسه با موضع‌گیری آمریکا می‌گوید: به طور کلی می‌توان گفت که اتحادیه اروپا همواره مخالف سیاست‌های نظامی‌گری ترکیه در مقابل کردها بوده است. در حالی که آمریکا در شرایط موجود نگاه دوگانه‌ای را در مقابل بحران پ.ک.ک و درخواست‌های ترکیه برای روشن کردن مواضع خود مطرح کرده است. نگاه آمریکا را می‌توان نشات گرفته از جلوگیری از گسترش بحران به کردستان عراق نیز دانست که در حقیقت می‌توان گفت تنها منطقه امن در عراق بعد از اشغال توسط نیروهای آمریکایی است.

دکتر متقی در مورد این که در شرایط موجود، بحران به کجا کشیده می‌شود، اظهار داشت: در شرایط موجود فضا به گونه‌ای است که آمریکائیها ناچارند تا حمایت‌های خود را از پ.ک.ک کاهش دهند و به نوعی به راه میانه نائل شوند که این راه میانه می‌تواند از یک طرف به منزله از بین بردن اراده دولت ترکیه برای سرکوب کردها محسوب شود و همین مساله زیرساخت‌های دولت ترکیه را برای اعتراض و واکنش نظامیان در آینده فراهم می‌کند.

اما آینده پ.ک.ک چگونه است؟ وی در خصوص این مسئله معتقد است: پ.ک.ک جایگاه هویتی خود را در آینده خواهد داشت و نقش چالشی خود را در برابر ترکیه ایفا خواهد کرد، به حمایتهای بیشتری از آمریکا، اروپا و همچنین کردهای عراق نائل خواهد شد و در کوتاه‌‌مدت حتی قادر به دستیابی به موقعیت موثر و تعیین‌کننده نیز خواهد شد.

اقدام دولت فدرال کردستان عراق در بستن دفاتر حزب پ.ک.ک را چگونه می‌توان ارزیابی کرد؟ دکتر متقی می‌گوید: این به معنای اقدام مخالف تلقی نمی‌شود بلکه می‌توان آن را اقدام بازدارنده در برابر تهاجم ترکیه به کردستان محسوب کرد. حتی می‌توان چنین گفت که در آینده کردهای عراق حمایت‌های مخفیانه خود را از هم‌کیشان کرد خود به انجام خواهند رساند.

دکتر متقی معتقد است که اگر پ.ک.ک از فاز نظامی خارج شود احتمال ایجاد یک تعادل منطقه‌ای در روابط پ.ک.ک با دولت ترکیه و همچنین بازیگرانی چون آمریکا وجود خواهد داشت. این در حالی است که از سویی نقش قدرتهای فرامنطقه‌ای را در تجهیز تسلیحاتی پ.ک.ک نمی‌توان انکار کرد چرا که آنها از موضوع کردها همیشه به عنوان اهرم فشاری در مورد ترکیه استفاده کرده و در حقیقت از آن به عنوان یک نقش کنترلی بر ترکیه سود جسته‌اند.