نجات آمریکا در گروه دلار ضعیف

کیوان سرافرازی

پول رایج آمریکایی در سراشیبی سقوط قرار گرفته است: شیبی با سرعت نامعلوم. چشم‌انداز اقتصادی کشورهای عمده واردکننده نفت از یک سو و در موقعیتی خاص، اعضای اوپک آن گونه که انتظارش نبود در چالش جدی فرو رفته است. دلار، ارز شناور و معاملات جهان، امروز بیش از 15 درصد از ارقام 12 ماه گذشته ارزشی منفی یافته است؛ سقوطی عجیب در مقابل یورو.

اکنون اتفاق تازه‌ای افتاده است. دیگر تحلیل دلار یا تصمیم‌گیری ارزی در سطوح کارشناسان و مقام‌های پولی بانکی معمول نیست. افت دلار همه را به چاره‌جویی انداخته است. امروز تعیین استراتژی‌های ارزی تنها از دست مقامات عالی‌رتبه کشور ما ساخته است.

همزمان با سومین اجلاس سران کشورهای صادر‌کننده نفت (اوپک) برخی رهبران این سازمان بزرگ نفتی را به واکنش واداشت. موضعی در برابر کاهش ارزش دلار که افزایش قیمت نفت از پس آن قابل لمس نیست. رئیس‌جمهور احمدی‌نژاد دیروز در اجلاس ریاض دلار آمریکایی‌ را نه یک ارز که تنها یک کاغذ خوانده است که دیگر ارزش چندانی برای آن در بر نیست. اوپک از افزایش قیمت نفت خرسند باشد یا نگران؟‌

راهکار مقابله با کاهش ارزش دلار در دستور کار سران اوپک قرار گرفته است تا شاید راه چاره‌ای بر اقتصاد کشورهای نفت‌خیز باشد. هنوز از این که بتوان دلار را از شاخص قیمت‌گذاری نفت خام جهان خارج کرد تردیدهاست اما پاسخ کوتاه مدتی هم برای مقابله با دلار در دسترس نیست.

شاهین شایان آرانی از صاحبنظران بین‌المللی پولی و مالی در این باره موضوع جدیدی را مطرح کرد که از راهبردهای تدوین شده ایالات متحده از کاهش ارزش دلار حکایت دارد. به گفته او سیاست‌های جدید خزانه‌داری آمریکا عامل اصلی سقوط ارزش دلار بوده است چرا که این کشور قصد دارد تا هر چه سریع‌تر از رکود اقتصادی خود برای مقابله با بحران‌های اقتصادی پیش رو بکاهد.

شایان گفت: ‌اقتصاد داخلی آمریکا به شدت با رکود سالانه مواجه شده است که تنها راه مقابله با آن را در توسعه صادرات می‌داند. وی به تحلیل جالبی اشاره می‌کند که طی آن ایالات متحده قصد دارد با پائین آوردن کاهش ارزش دلار به میزان فروش کالاها و خدماتی که محصول آمریکایی‌هاست بیفزاید.

در این صورت است که به گفته وی قیمت تمام شده کالاهای صادراتی آمریکا با کاهش ارزش دلار به مراتب ارزان‌تر از کالاهای تولیدی اروپایی عرضه خواهد شد و آنجاست که خریداران جهانی بیشتر به سمت کالاهای ارزان آمریکایی هجوم خواهند برد. این مدرس بین‌المللی افزود:‌ کشورهای عضو یورو و عمده کشورهای صادرکننده نفت به ویژه اعضای اوپک در اثنای چنین شرایطی به شدت متضرر خواهند شد چرا که محصولات صادراتی اروپایی با افزایش نسبت قیمت یورو به دلار گران‌تر شده و از سوی دیگر قدرت خرید یورویی کشورهای نفت‌خیز با تداوم روند رو به رشد کاهش ارزش دلار نسبت به پول واحد اروپایی به مراتب تضعیف خواهد شد. شایان با اشاره به این که باید ببینیم دلار می‌تواند منبع درآمدی باشد یا هزینه‌بر یادآور شد که با کاهش ارزش دلار کشورهای جهان در سه دسته جداگانه اقتصادی قرار خواهند گرفت. اینجاست که نسبت درآمدی به هزینه‌های دلاری اهمیت فوق‌العاده‌ای می‌یابد.

به گفته وی در شرایط اول چنانچه نسبت درآمدها با هزینه‌ها که هر دو نیز دلاری است برابر باشد کشورها در شرایط افت قیمت دلار در حالتی متعادل‌ قرار خواهند داشت چرا که در این حالت اقتصاد نسبت به نوسانات نرخ ارز برابری خواهد کرد و به گونه‌ای بیمه خواهد شد.

مدل دوم اقتصادی نیز این گونه است که به گفته وی، نسبت درآمدهای دلاری همواره از میزان هزینه‌ها بیشتر است؛‌ به طوری که اقتصادی همچون ایران که در چنین شرایطی قرار دارد همواره با مازاد ارز دلاری روبروست.

شایان معتقد است که گرچه دلار افزایش یافته است اما از آنجا که هزینه‌های کشوری همچون ایران عمدتاً دلاری است بخشی از اضافه درآمد می‌تواند در پوشش هزینه‌ها بدون زیانی ویژه به کار برده شود. این کارشناس اقتصادی تصریح کرد که چنانچه سایر ارقام مازاد درآمد دلاری را که دچار کاهش قدرت خرید شده است بخواهیم با تبدیل به ارزهای دیگر به واردات اختصاص دهیم اغلب کشورهای نفت‌خیز از جمله ایران دچار زیان ویژه‌ای خواهند شد. حالت سومی که وی متصور شد این بود که نسبت درآمدهای دلاری برخی کشورها از میزان هزینه‌های دلاری آنها پائین‌تر است (یعنی به گونه‌ای کشورها دچار کسری درآمد دلاری شده باشند) که در این صورت این دسته از کشورها باید کسری خود را با خرید دلار در بازار جبران کنند.

به گفته وی این دسته از کشورها به دلیل آن که دلار را به قیمت ارزان‌تری نسبت به سال‌های گذشته خریداری می‌کنند چندان دچار زیان خاصی نخواهند شد و حتی به نفع برخی اقتصادهاست.

شایان آرانی در تحلیل چشم‌انداز اقتصادی ایران یادآور شد: از آنجا که مبنای محاسبه ارزش قیمت نفت بر اساس دلار بوده و درآمدها و هزینه‌های ایران نیز بر اساس رویه ارزی دلار مدیریت می‌شود کاهش ارزش دلار چندان تفاوتی در وضعیت اقتصادی ایران نخواهد داشت.

به گفته وی آنچه که به ازای صادرات و فروش نفت ایران به ارزهای یورویی دریافت می‌شود به دلیل معادل کردن ارقام نسبت به دلار تأثیری در قدرت خرید کشور ایجاد نخواهد شد چرا که خرید از محل دلار کماکان با کاهش ارزش قدرت روبه‌روست.

شایان گفت: افزایش درآمد دلاری ایران به طور اسمی به دلیل کاهش قدرت خرید دلار در مقابل سایر ارزها اثر افزایش قیمت نفت را خنثی کرده است به همین دلیل رشد قیمت‌ها چندان ملموس نیست.

وی افزود:‌ متنوع کردن سبد ارزی هم چندان تأثیرگذار نیست چرا که این برنامه تنها از میزان ریسک بلوکه شدن احتمالی ذخایر دلاری ایران در بانک‌های جهانی کاسته است.

شایان در پاسخ به این که آیا اوپک نمی‌تواند با تغییر شاخص قیمت‌گذاری نفت خام از دلار به سایر ارزها اثر اقتصادی کاهش ارزش این ارز را از بین ببرد توضیح داد که در کوتاه مدت این امکان میسر نیست. این صاحبنظر بین‌المللی گفت:‌ راه‌‌اندازی بورس نفت در خلیج فارس با ارزهای غیردلاری می‌تواند عاملی برای مقابله با کاهش ارزش دلار باشد.