خدام در یک نگاه

حسن ‌هاشمیان
«عبدالحلیم خدام» در سال ۱۹۳۲ در یک خانواده سنى‌مذهب در شهر ساحلى «بانیاس» در شمال غرب سوریه به دنیا آمد. خانواده وى از طبقه متوسط شهر به حساب مى‌آمد که فرزندان خود را به فرا گرفتن علوم دانشگاهى تشویق مى‌کرد. در این راستا او در رشته حقوق به تحصیل مشغول شد و از سن ۱۷ سالگى به حزب بعث پیوست. خدام بعد از فارغ‌التحصیلى به کار وکالت روى آورد اما با به قدرت رسیدن حزب بعث در سال ۱۹۶۳ در سوریه به عنوان استاندار «حماة» تعیین شد.
در زمان تصدى این منصب توسط خدام درگیرى مسلحانه معروف میان بعثى‌ها و ارتش از یک سو و نیروهاى اسلام‌گراى شهر حماه به رهبرى «خالد عظم» از سوى دیگر درگرفت. به دنبال چنین حوادثى عبدالحلیم خدام به شهر «قنیطره» منتقل شد و تا زمان سقوط این شهر به دست اسرائیلیها در سال ۱۹۶۷، مدیریت آن را به عهده داشت. سپس بعد از آن تاریخ و در سال ۱۹۶۹، به سرعت نردبان ترقى را طى کرد و به عنوان وزیر بازرگانى داخلى و سهمیه‌بندى ارزاق کشور منصوب شد.
با پیروزى انقلاب سفید «حافظ اسد» در ۱۶ نوامبر سال ۱۹۷۰ و تأیید این اقدام از سوى عبدالحلیم خدام که در آن زمان به جنبش اصلاح‌گرى معروف شد، این دوست همراه اسد پاداش حمایتهاى خود را با عضویت در کادر رهبرى حزب بعث در سراسر کشور گرفت و بعد از آن به عنوان وزیر خارجه تعیین شد. در دوره وزارت خارجه وى سوریه از انزواى سیاسى گذشته خود خارج شد و به عنوان یکى از محورهاى مهم دیپلماسى منطقه درآمد. در تابستان 1947، این شخصیت سیاسى که داراى قدى متوسط و همراه با زبانى صریح بود، به عنوان معاون نخست‌وزیر برگزیده شد.
با چنین منصبى دو کار حساس برعهده خدام گذاشته شد: نخست، پرونده لبنان که در آن روزها مرکز ثقل نفوذ سوریه به حساب مى‌آمد و دوم، مسئولیت اداره روابط ایران و سوریه در زمان اوج گرفتن جنگ صدام علیه ایران بود. در آن زمان سوریه تنها کشور عربى بود که اعتقاد داشت ایران مورد تعرض یک جنگ ظالمانه از سوى صدام حسین شده است.
در مارس ۱۹۸۴، خدام همراه با «رفعت اسد» (برادر حافظ اسد که بعدها از دولت سوریه جدا شد و با تأسیس یک شبکه خبرى در لندن تحت عنوان ANN در رأس مخالفین نظام سیاسى برادر خود قرار گرفت) و «زهیر مشارقه» به عنوان معاونان رئیس‌جمهور انتخاب شدند و چهار ماه بعد، خدام عهده‌دار امور خارجى و بین‌المللى حافظ اسد شد. این مسئولیت جدید مورد علاقه خدام بود و امور لبنان بخشى از آن به حساب مى‌آمد، همچنین این سمت بعدها مورد اختلاف خدام با جانشین حافظ اسد قرار گرفت.
بشار اسد رئیس‌جمهور جدید چنین سمتى را براى وى تمدید نکرد و آن را در اختیار «فاروق الشرق» وزیر خارجه قرار داد. سیاست بشار اسد بعد از به قدرت رسیدن در سال ۲۰۰۰ رفته‌رفته ستاره عبدالحلیم خدام را در مسیر افول قرار داد. رئیس‌جمهور جدید ابتدا خدام را از مسئولیت منطقه لبنان دور کرد و سپس در بقیه قضایا کمتر او را به کار گرفت و در نهایت این روند به استعفاى وى در دهمین کنگره حزب بعث در ماه ژوئن گذشته (خرداد ۱۳۸۴) انجامید.
ناظرین امور سوریه معتقدند تصمیم به دور کردن خدام از موضوع لبنان به نفع دستگاه‌هاى امنیتى و فاروق الشرق وزیر خارجه اتخاذ شده است؛ موضوعى که به شدت درون این سیاستمدار کهنه‌کار سورى را آزار داده بود؛ به شکلى که تصمیم گرفت از تمام سمت‌هاى دولتى و حزبى خود کناره‌گیرى کند و از سوریه خارج شود. اگرچه عبدالحلیم خدام گفته است که چنین خروجى همیشگى نبوده و او به وطن خود بازخواهد گشت، اما سخنان او در شبکه «العربیه» حکم نهایى درباره باقى بودن در خارج از کشور مادامى‌ که بشار اسد رئیس‌جمهورى سوریه است را براى وى صادر کرد.
عبدالحلیم خدام متأهل و داراى چهار فرزند است و به مدت ۳۵ سال از نزدیکترین دوستان حافظ اسد رئیس‌جمهور فقید سوریه بود. او جزء مثلث خدام، شهابى (یکى از بلندپایگان سابق ارتش سوریه) و غازى کنعان (وزیر سابق کشور که اعلام شد خودکشى کرده است) به حساب مى‌آمد که به بلوک غرب و آمریکا گرایش داشتند. در همین ارتباط، بسیارى از تحلیلگران بر این باورند که اظهارات و اتهامات خدام در پاریس، به نوعى، نشانگر معامله او با فرانسه و آمریکا است که در خط مقدم علیه دمشق قرار دارند.