آفریکوم نهادی بر کنترل القاعده

بهزاد محمدی

همه کارها برای استقرار مقر فرماندهی جدید آمریکا در قاره سیاه انجام شده است. جورج بوش پای طرح پیشنهادی رابرت گیتس در این باره را امضا کرده است. بتازگی رایان هنری معاون امور سیاسی وزارت دفاع ایالت متحده در سفری دوره‌ای از کشورهای نیجریه، کنیا، اتیوپی، غنا، سنگال، و آفریقای جنوبی بازدید و با مقام‌های عالی‌رتبه کشورهای میزبان درباره تأسیس مرکز مورد اشاره گفت‌وگو کرد.

رایان هنری در پایان این سفر دوره‌ای ادعا کرد: بیشتر رهبران کشورهای مورد بازدید از اجرای این طرح استقبال کردند، هر چند یک یا دو کشور نیز مخالف اجرای آن بودند. وی همچنین به طور تلویحی اعلام کرد؛ خاک هیچ یک از 6 کشور مورد بازدید برای ایجاد پایگاه مورد استفاده قرار نخواهد گرفت.

معاون امور سیاسی وزیر دفاع آمریکا در ملاقات‌های خود به طرف‌های آفریقایی اطمینان داد تشکیل مقر فرماندهی آفریقایی ارتش آمریکا، اهداف جنگ‌طلبانه را دنبال نمی‌کند بلکه این طرح تنها در صدد تقویت ظرفیت‌های توانایی‌های نظامی و غیرنظامی کشورهای آفریقایی است. وی مدعی شد، بسیاری از رهبران آفریقا در مورد تشکیل این مقر موسوم به «آفریکوم» دچار پیشداوری‌هایی غلط شده‌اند و هدف وی از این سفر تنها از بین بردن این پیشداوری‌هاست.

رایان هنری اعلام کرد:‌ آفریکوم برخلاف سایر پایگاه‌های آمریکایی تنها برای اهداف نظامی تأسیس نخواهد شد بلکه مهمترین هدف آن کمک به رشد و توسعه قاره آفریقا است. مقام‌های پنتاگون نیز به طور رسمی اعلام کرده‌اند. هدف از تأسیس آفریکوم ایجاد زیرساختارهای مناسب، اعطای کمک‌های انسان دوستانه و کمک به رهبران آفریقایی برای مدیریت بهتر است.

طرح تأسیس مقر نیروهای آمریکایی در آفریقا با واکنش مخالف رهبران آفریقایی مواجه شد. معمر قذافی رهبر لیبی، در سخنانی در نشست شورای اقتصادی آفریقا در چاد، با انتقاد از تصمیم آمریکا مبنی بر ایجاد یک پایگاه نظامی در قاره آفریقا گفت: «ما نیازی به پایگاه نظامی نداریم، بلکه بیش از هر چیز نیازمند کمک اقتصادی هستیم. اگر غرب با دخالت نظامی در صدد کمک به قاره آفریقاست، ما به صراحت اعلام می‌کنیم که چنین کمکی را نمی‌خواهیم و نیازی به آن نداریم.»

قذافی با اشاره به تهدیدهای جهان غرب مبنی بر تحریم برخی از کشورهای آفریقایی از جمله سودان، عنوان داشت: «اتحادیه آفریقا باید برای حل جنگ و درگیری بین طرف‌های درگیر در کشورهای آفریقایی وارد عمل شود و چنانچه نیاز به تحریم باشد بهتر است این تحریم‌ها از سوی اتحادیه آفریقا اعمال شود.»

در جبهه مقابل وزیر خارجه الجزایر، در آستانه دیدار با وزیر خارجه ایالات متحده در واشنگتن اعلام کرد: کشورش نه تنها مشکلی با برپایی پایگاه نظامی آمریکا در آفریقا ندارد، بلکه از آن استقبال می‌کند. وی با اشاره به نگرانی‌های مشترک دو کشور در زمینه امنیت و مبارزه با تروریسم بویژه در منطقه دریای مدیترانه و قاره آفریقا، گفت: ما همچنان در مقابله با تهدیدات تروریستی هوشیار خواهیم بود و الجزایر از تصمیم دولت آمریکا برای برپایی پایگاه نظامی واحد در آفریقا استقبال می‌کند. وزیر خارجه الجزایر با تشریح موفقیت‌های کشورش در زمینه مبارزه با تروریسم این طرح را مهم خواند و آن را موجب تقویت و تحکیم روابط بین دو کشور خواند.

لازم به یادآوری است که هر چند در اظهارات جدید نامبرده که خبرگزاری رسمی الجزایر آن را نقل کرده است، اشاره‌ای به این که این پایگاه در الجزایر نخواهد بود، نشده است، اما این کشور پیش از این دو بار اعلام کرده به هیچ وجه امکان برپایی پایگاه نظامی آمریکا در خاک این کشور وجود ندارد.

گفتنی است برخی منابع خبری در ماه‌های اخیر علاقه‌مندی آمریکا را به برپایی این پایگاه در صحرای الجزایر (در جنوب این کشور) مطرح کرده و حتی مدعی شدند که همکاری‌های نظامی میان 2 کشور در زمینه مبارزه با گروه‌های اسلام‌گرا و نیز مسأله صحرا مدتها است که در حال انجام شدن است.

 اما هدف ایالات متحده از تأسیس پاسگاه نظامی در آفریقا به موضوعاتی مانند مسأله صحرا محدود نخواهد شد. در برنامه انرژی ایالات متحده آمده است که این کشور در نظر دارد با افزایش سهم واردات نفت از نیجریه و کشورهای واقع در خلیج گینه حدود یک چهارم از نفت مورد نیاز خود را از آن منطقه تأمین کند. همچنین این کشور سرمایه‌گذاری‌های هنگفتی در بخش نفت و گاز کشورهایی نظیر الجزایر انجام داده است. بدیهی است در چنین شرایطی تحولات سیاسی و نظامی این مناطق از قاره آفریقا برای مقام‌های آمریکا بسیار حائز اهمیت است.

نفوذ چین در آفریقا یکی دیگر از مشکلات ایالات متحده در قاره کهن آفریقاست. حجم روابط چین با کشورهای آفریقایی در سال‌های اخیر رشد چشمگیری داشته است و از 3 میلیارد دلار در 1995 به رقم 55 میلیارد دلار در سال 2005 رسیده است. اکنون بسیاری از کشورهای آفریقایی چین را به عنوان نخستین شریک تجاری خود برگزیده‌اند. برگزاری منظم اجلاس سران چین و آفریقا که منجر به عبور از تعاملات اقتصادی و آغاز همکاری میان دو طرف در بخش‌های سیاسی و بین‌المللی شده است، موجب گشته همگرایی کاملی میان کشورهای آفریقا و چین به وجود آید. افزون بر این دولت چین همواره روابط اقتصادی و سیاسی خوبی با کشورهایی که از نظر ایالات متحده کشورهای مسأله‌دار هستند، نظیر زیمبابوه و سودان دارد.

چین به دلیل عضویت در شورای امنیت بارها با سیاست‌های آمریکا در مورد مسائل قاره آفریقا به مخالفت پرداخته است. تنها نقطه ضعف نسبی چین گسترده نبودن همکاری‌های نظامی میان این کشور و کشورهای قاره پهناور آفریقاست. بدیهی است آمریکا با بهره‌برداری از این نقطه ضعف و با استفاده از اهرم آفریکوم تلاش خواهد کرد تا مانع نفوذ بیش از پیش چین در آفریقا شود.

در سال‌های اخیر قاره آفریقا برای کشورهای بلوک غرب و بویژه آمریکا اهمیت فوق‌العاده‌ای یافته است به نحوی که در سال‌های اخیر آفریقا یکی از موضوعات دائمی مورد بحث در اجلاس سران 8 کشور صنعتی بوده است. همچنین در سال‌های اخیر کشورهای غربی و ایالات متحده سرمایه‌گذاری‌های بسیار در کشورهای آفریقایی کرده‌اند و به آن کشورها کمک‌های هنگفت داده‌اند که به عنوان نمونه می‌توان به وعده کمک 15 میلیارد دلاری آمریکا به کشورهای آفریقایی برای مبارزه با ایدز و طرح وزارت دارایی آن کشور برای اجتناب از اخذ مالیات از کالاهای وارداتی آفریقایی اشاره کرد. در چنین شرایطی نظارت بر تحولات درون آفریقا و پیگیری مسائل آفریقایی یکی از اهداف اساسی آفریکوم خواهد بود.

به نظر می‌رسد رشد ناآرامی‌های فراوان در درون قاره آفریقا موجب نگرانی مقام‌های آمریکایی درباره ثبات سیاسی در بخش‌هایی از قاره شده و آنان را به فکر تأسیس مرکزی انداخته تا با تلاش برای استمرار ثبات از نزدیک بر تحولات داخلی قاره اشراف داشته باشند تا در موقع مقتضی بتوانند مداخله کنند. با توجه به تغییر نگرش به مسائل امنیتی در نظام بین‌الملل که بخصوص بعد از حادثه یازدهم سپتامبر شدت یافت و نیز پیگیری سیاست موسوم به مبارزه با ترور از سوی دولت بوش گروه‌های تندروی تروریستی نظیر القاعده به فکر توسعه جغرافیایی مناطق زیر نفوذ خود و گسترش آن در خاور دور و آفریقا افتادند.

به دلیل ضعف دولت‌های مرکزی و وجود حرکت‌های سلفی‌گرایانه در کشورهای شمال و شرق آفریقا و نیز کشورهای فقیر عرب آفریقا، این مناطق مورد توجه فراوان گروه‌های تروریستی قرار گرفته است. این گروه‌ها اکنون به دنبال توسعه نفوذ خود در مرکز و جنوب آفریقا هستند. همچنین این گروه‌ها از کشورهای متمول آفریقایی مانند آفریقای جنوبی به عنوان پایگاه مناسبی برای تأمین مالی فعالیت‌های خود بهره می‌برند.

باید گفت چندی است که همه فعالیت‌های گروه‌ها بشدت از سوی سرویس‌های اطلاعاتی کشورهای آفریقایی کنترل می‌گردد. چندی پیش و در پی متهم شدن دو تبعه آفریقایی جنوبی به اعطای کمک مالی به سازمان‌های وابسته به القاعده، مقام‌های امنیتی آمریکایی اظهار نگرانی کردند که ممکن است آفریقا و بویژه آفریقای جنوبی به بهشت تروریست‌ها تبدیل شود. بدیهی است در چنین شرایطی بدون شک مهم‌ترین مأموریت آفریکوم، کنترل فعالیت‌های گروه‌های تندرو در این قاره و کمک به سرویس‌های اطلاعاتی کشورهای آفریقایی برای مبارزه با گروه‌های تندرو خواهد بود.