۱۵۰۰ طرح عمرانی درکارنامه قرارگاه خاتم الانبیا

قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا که در زمان جنگ مشغول پروژه های ساخت و ساز مناطق جنگی بود و بخشی از لجستیک نظامی در زمان جنگ را برعهده داشت، پس از پایان جنگ و در سال 1369 یعنی 17 سال پیش در بخش های مختلف اقتصادی کشور از جمله صنعت نفت، نیرو، سدسازی و سایر پروژه های عمرانی فعالیت خود را آغاز کرد.
از آن جا که استفاده از حداکثر توان ساخت داخل در پروژه های عمرانی و صنعتی به صورت یک قانون و توصیة سران نظام مورد توجه بود و ارتقای پیمانکاران درجة سه به درجة دو و پیمانکاران درجة دو به درجة یک مورد توجه بود، بخش های عمرانی و صنعتی به جای مانده از زمان جنگ مانند قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز فعالیت خود را گسترش داد.
البته علاوه بر این نهادهای انقلابی، تشکیل شرکت های مختلف خصوصی و شبه دولتی با کمک نهادهای مختلف انقلاب نیز آغاز شد و با توجه به ضرورت ظرفیت سازی ها و سازندگی خرابی های بعد از جنگ و همچنین افزایش ظرفیت تولید نفت و گاز، راه اندازی طرح های متعدد آب رسانی، گازرسانی، صدور نفت و گاز، پروژه های سدسازی و انتقال آب و نیرو و ... حضور پیمانکارانی مانند قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا افزایش یافت.
برخی کارشناسان اقتصادی اعتقاد دارند که با توجه به اعلام قیمت های پایین تر نسبت به پیمانکاران خارجی، در بسیاری از مناقصه ها، پیمانکاران داخلی توانسته اند برندة مناقصه ها در طرح های عمرانی و ساخت وسازهای مختلف شوند.
در 20 سال گذشته، موضوعاتی مانند تحریم اقتصادی آمریکا و امکان پذیر نبودن همکاری و بستن قرارداد با شرکت های تراز اول صنعت نفت جهان و برخی شرکت های آمریکایی و اروپایی، ضرورت تقویت پیمانکاران داخلی و همکاری با شرکت های اروپایی و آسیایی را مطرح کرده است و از آنجا که لازم بوده نوعی اعتماد خاص بین کارفرمایان دولتی و پیمانکار وجود داشته باشد تا پروژه های حساس و با ملاحظات امنیتی را به سرانجام برساند و همچنین در شرایط محدودیت اعتبارات، امکان تداوم و اجرای کار در شرایط سخت و دشوار فراهم باشد و همچنین از امکانات و تجهیزات به جای مانده از زمان جنگ و نیروهای انقلابی که پس از جنگ به کارهای سازندگی و عمرانی مشغول شده اند، استفاده شود، بنابراین پیمانکارانی مانند قرارگاه خاتم الانبیا از اولویت برخوردار شدند زیرا با هزینة کم تر و در شرایط خاص کشور قادر به اجرای پروژه های موردنظر مقامات دولتی بودند.
قرارگاه خاتم الانبیا تاکنون بیش از 1500 پروژه را به اتمام رسانده یا در دست اجرا دارد اما رقم کلی این قراردادها به طور کلی مشخص نیست و اگرچه در هر قراردادی رقم قرارداد به امضا رسیده مشخص است اما پیگیری های خبرنگار «سرمایه» برای گفت وگو با مدیران قرارگاه خاتم الانبیا برای دسترسی به اطلاعات بیش تر، حوزه های تفضیلی کارهای قرارگاه و ارقام کلی، توان پرسنلی و فنی و مسایل و مشکلاتی که یک پیمانکار بزرگ در ایران با آن مواجه است، تاکنون به نتیجه نرسیده است.
در هر حال، تجربة فعالیت های 17 سالة یک پیمانکار داخلی بزرگ با 1500 پروژه در تاریخ اقتصادی ایران برای علاقه مندان اقتصادی و پیمانکاران عمرانی و صنعتی کشور قابل توجه خواهد بود به خصوص آن که پیمانکاران ایرانی در سال های بعد از انقلاب، در شرایط تحریم اقتصادی، جنگ و مشکلات و محدودیت های مالی و فن آوری رشد کرده اند و اگر چه با ضعف ها، مشکلات، نارسایی ها و خلاف قاعده های ضوابط قراردادها در جهان امروز مواجه بوده اند اما توانسته اند با همة مشکلات موجود، توان فنی و ظرفیت های خود را ارتقا دهند.
نخستین پیمانکار صنعت گاز
خبرگزاری مهر سال گذشته اعلام کرد: «قرارگاه خاتم الانبیا نخستین شرکت ایرانی بود که پیمانکار صنعت گاز کشور شد.»
سیدرضا کسایی زاده، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران در مراسم امضای قرارداد احداث خط لولة هفتم (انتقال گاز عسلویه به سیستان و بلوچستان و مرز پاکستان) با اعلام این مطلب اعلام کرد: «قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا نخستین پیمانکار ایرانی صنعت گاز کشور به صورت EPC است. این قرارداد براساس دستور رییس جمهوری منعقد شده و در اواخر سال 1384 اجرای آن در دستور کار شرکت ملی گاز ایران قرار گرفت. این پروژه باید ظرف 30 ماه (5/2 سال) به اتمام برسد.
این قرارداد شروع کار قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا نبود. قرارگاه خاتم الانبیا حدود 17 سال پیش یعنی سال 1369 پس از اتمام جنگ شروع به فعالیت کرد البته این قرارگاه براساس اصل 147 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و به دستور فرمانده کل قوا تشکیل شد و در زمان سازندگی پس از جنگ و دوران ریاست جمهوری هاشمی شکل گرفت اما دلیل مهم تشکیل این قرارگاه صیانت و حفظ آرمان هایی بود که سپاه به خاطر آن ها جنگیده بود و حالازمان بازسازی آن بود. به گفتة سعیدی نمایندة ولی فقیه در سپاه پاسداران، نیروهای مسلح در زمان جنگ حجم عظیمی از آلات و ادوات مهندسی را بنا به نیاز زمان جنگ در اختیار داشته اند که پس از جنگ بی استفاده مانده است و بنابراین ضرورت دارد که این امکانات و تجهیزات بعد از جنگ در کمک به توسعة اقتصاد به کارگرفته شود. در بسیاری از کشورها متداول است که از این امکانات پس از جنگ برای سازندگی و توسعة کشور استفاده می شود. بر این اساس تدبیر شده که بخشی از توان سپاه از حالت نظامی خارج و به غیرنظامی تبدیل شود و به سازندگی کشور کمک کند.با این پیشینه، قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا برای کمک به سازندگی و بازسازی خرابی های جنگ به میدان آمده است.
1521 پروژه تا اواخر سال 1385
برخی کارشناسان اقتصادی برآورد کرده اند قرارگاه خاتم الانبیا از زمان شروع فعالیت تاکنون در 1521 پروژه مشارکت داشته و در حال حاضر 225 پروژه را در دست اجرا دارد.
سردار یحیی رحیم صفوی ، فرماندة سابق سپاه پاسداران نیز سال گذشته اعلام کرد: « قرارگاه خاتم الانبیا 1220 پروژه را به اتمام رسانده و در حال حاضر 247 پروژه را در دست اجرا دارد.»اگرچه، این قرارگاه در دو سال اخیر و در دولت نهم بسیار فعال تر شده و بیش ترین حجم قراردادهایش نیز در این دو سال منعقد شده است اما برای اشاره به برخی پروژه های بزرگ اجراشده توسط قرارگاه خاتم الانبیا می توان به طرح های سد مخزنی کرخه، آزادراه تهران- ساوه، تونل های آبی نیروگاه سد مخزنی کارون 4، ترمیم و بازسازی پست های بتنی اسکله های هشت و 9 بندر خرمشهر- خوزستان، طراحی و احداث آبگیر پالایشگاه های گاز منطقة پارس جنوبی با ظرفیت 250 هزار مترمکعب در ساعت، طراحی و بازسازی سیستم های کنترل و اندازه گیری مخازن جزیرة خارک و ... اشاره کرد.
این پروژه ها بخشی از کارنامة خاتم الانبیاست و نشان می دهد که بیش ترین حضور این قرارگاه در بخش سد و راه سازی بوده است اما در دو سال گذشته و در دولت نهم بیش ترین حجم فعالیت های این قرارگاه در پروژه های نفت و گاز متمرکز شده است. پروژ ه هایی که تا پیش از این یا توسط شرکت های خارجی یا کنسرسیوم های ایرانی- خارجی اجرا می شد یکی از مهم ترین پروژه هایی که به این قرارگاه واگذار شد، پروژة خط لولة هفتم بوده است. خط لولة انتقال گاز عسلویه به سیستان و مرز پاکستان نیز پروژه ای است که ارزش تقریبی آن تا ایرانشهر 3/1 میلیارد دلار است و اگر به مرز پاکستان برسد به 2/2 میلیارد دلار می رسد. حاشیه های بسیاری بر سر این واگذاری وجود داشت چراکه این واگذاری بدون مناقصه انجام شده بود و طبق قوانین جمهوری اسلامی واگذاری پروژه های بیش از 10 میلیون تومان بدون مناقصه خلاف قانون است. اما دلایلی از سوی وزیر نفت سابق و فرماندة سابق سپاه در مورد دلایل ترک مناقصة این پروژه ها مطرح شده است. کاظم وزیری هامانه، وزیر نفت وقت در مورد علت واگذاری بدون مناقصه و با ترک تشریفات گفت: «با توجه به این که سرعت عمل در این پروژه بسیار مهم بود و برگزاری مناقصه نیز بیش از یک سال وقت می خواست در نتیجه این پروژه به قرارگاه خاتم الانبیا واگذار شد.»
سید یحیی رحیم صفوی، فرماندة وقت سپاه نیز در مورد انتقاد بخش خصوصی به واگذاری این پروژه به قرارگاه خاتم الانبیا گفت: «شرکت قرارگاه خاتم الانبیا هیچ گاه مانعی بر سر فعالیت شرکت های پیمانکاری شخصی نبوده، بلکه سعی کرده با فعالیت در مناطق ناامن مانند کردستان، سیستان و بلوچستان که به دلیل ناامنی یا بدی آب و هوا مورد توجه پیمانکاران نبوده، به مردم خدمت رسانی کند...»البته برخی قراردادها نیز با شرکت قرارگاه در مناقصه انجام شده است. از جمله قرارداد طرح توسعة فازهای 15 و 16 میدان پارس جنوبی باارزش دو میلیارد و 500 میلیون دلار، قرارداد توسعة اسکلة بندر شهیدبهشتی چابهار با قرارداد 341 میلیون دلار از طریق مناقصه، به این قرارگاه واگذار شد البته برخی منابع، ارزش این پروژه را حدود هفت میلیارد دلار برآورد کرده اند که قرارگاه خاتم الانبیا با قیمت پایین تری حاضر به اجرای این پروژه شده است.البته این پروژه ها تنها پروژه های اجرایی قرارگاه خاتم الانبیا نیست بلکه صدها پروژة کوچک و بزرگ یا توسط این قرارگاه اجرا شده یا در حال اجراشدن است.
ورود به مرحلة جدید
تمام این نکات، هیچ کدام ایراد یا ابهام خاصی ندارد، اما ورود ایران به مرحلة جدید سیاسی و اعمال تحریم ها، دولت و قرارگاه خاتم الانبیا را وارد فاز جدیدی از فعالیت ها کرد. از یک طرف به خاطر عدم تمایل برخی شرکت های خارجی پروژه های نفت و گاز و سایر طرح های عمرانی باید سهم پیمانکاران داخلی بیش تر و توان فن آوری آن ها و ظرفیت های پیمانکاران تقویت شود و آن ها از درجةسه به دو و بالاتر ارتقا دهد و از طرف دیگر محدودیت هایی که آمریکا برای تضعیف «سپاه پاسداران»با اطلاق اتهام واهی تروریست ایجاد کرده است، تاثیراتی هرچند محدود بر فعالیت های اقتصادی سپاه به جای خواهد گذاشت. زیرا محدودیت های بانکی و مالی مشارکت های برخی شرکت های خارجی، اروپایی و همکاری طرف های خارجی با قرارگاه خاتم الانبیا را تا حدودی تحت تاثیر قرار داده است. در این میان، پیمانکاران داخلی مانند قرارگاه خاتم الانبیا باید توان تامین مالی، فنی و فن آوری خود را به گونه ای تقویت کند تا بتواند در ادامة مسیر سازندگی و انجام پروژه ها موفق باشد، زیرا برخی بانک های خارجی حاضر به بازکردن خطوط اعتباری نیستند و برخی شرکت ها تمایل به معامله با این گروه ندارند.یکی از پروژه های واگذارشده به قرارگاه خاتم الانبیا ساخت یکی از هشت کارخانة فولاد بود که در مصوبات استانی سفرهای رییس جمهوری مصوب شده بود.این کارخانه برای ایجاد اشتغال در مناطق محروم و رشد و توسعة این بخش ها در نظر گرفته شده. یکی از این کارخانه ها باید در آذربایجان احداث می شد که ساخت آن به قرارگاه خاتم الانبیا واگذار شد.پروژه باید به سرانجام می رسید اما به دلیل محدودیت های بین المللی مبادلات تهیة مواد اولیه و شروع ساخت وساز در مسیر پیش بینی شده حرکت نکرد.
دلایل تمایل مدیران دولتی به قرارگاه خاتم الانبیا
برخی مدیران صنعت نفت در شرکت های پالایشگاهی، خطوط لوله، سدسازی و جاده سازی معتقدند که فارغ از این که پیمانکاری مانند قرارگاه خاتم الانبیا یک شرکت وابسته سپاه باشد یا نباشد باید پذیرفت که قرارگاه خاتم الانبیا در اجرای پروژه ها هم از نظر قیمت مناسب و پایین تر اجرای طرح ها در مقایسه با سایر پیمانکاران داخلی و خارجی و هم از نظر فن آوری و توان اجرایی و هم از نظر اجرای پروژه در زمانی مقرر، توانسته است رضایت کارفرمایان را جلب کند. برخی کارشناسان، دلیل این جلب رضایت کارفرمایان به خاطر عملکرد قرارگاه خاتم الانبیا، را آشنایی کارشناسان این پیمانکار با مناطقی مانند خوزستان، جنوب عراق، سیستان و بلوچستان و مناطق نفت خیز، حوزة فلات قارة خلیج فارس و همچنین برخورداری قرارگاه خاتم الانبیا از فرصت ها و امتیازاتی ارزیابی می کنند که باعث شده از نظر تجهیزات، فن آوری و امکانات مربوط به اجرای پروژه ها در موقعیت خاصی قرار گیرد.
همچنین از آن جا که تعدادی از مهندسان قرارگاه خاتم الانبیا از نیروهای مردمی و بسیج در گذشته بوده اند و موضوع جنگ نیز باعث شده که سرد و گرم روزگار را چشیده باشند بنابراین در انجام کارهای عمرانی از توان و حوصلة کافی برخوردارند و در مواجهه با کارها و مشکلات مختلف، توان اجرای کارها را با ارایة شاخص های مناسب دارند. همچنین در 17 سال گذشته قرارگاه خاتم الانبیا در مواردی از مشاوره فنی حرکت های خارجی معتبر اروپایی و آسیایی بهره برده است بنابراین کمبود احتمالی علمی و فنی را در موارد مختلف برطرف کرده و در کنسرسیوم های مختلف نفتی، قادر به اجرای طرح ها در وضعیت مطلوب و نسبتا مطلوب بوده است. میزان دسترسی مدیران و کارشناسان دولت به مدیران و کارشناسان خاتم الانبیا در داخل کشور و امکان حل و فصل اختلافات و اجرای پیشنهادات نیز باعث شده که در زمان مواجه شدن با مشکلات و ارایة راهکارها، جلب نظر مدیران دولتی در صنعت نفت و طرح های عمرانی دیگر و حل معضلات و بحران های پیش آمده امکان پذیر شود.