جامعه ایران گریزی جز اصلاحات ندارد

هنگامی که خاتمی و اطرافیانش به عنوان نمایندگان یک جنبش مردم‎سالار بخشی از قدرت را در میان بهت و نگرانی محافظه‎کاران اشغال کردند، کمتر کسی می‎پرسید که گروه آن‎ها چگونه شکل گرفت؟ آنها از کجا آمدند؟ چگونه گرد‌ هم جمع شدند و ریشه و اساس اندیشه‎هایی که آنان را به هم پیوند می‎داد چه بود؟ آیا آن‎ها سازمان‎دهندگان یک جنبش اجتماعی و یا جمع کوچکی بودند که می‎خواستند تحولی تدریجی در جامعه ایجاد کنند، آن هم نه در کوتاه‎مدت! آیا همه آنان که در اطراف خاتمی جمع شدند و او را برای پیروزی در انتخابات ریاست‌جمهوری و حتی اداره‎ی قوه‎ی مجریه یاری کردند از جمله هم‎فکران و یاران او محسوب می‎شوند؟ کدام عناصر اندیشگی و چه مولفه‎های فکری خاتمی و نخبگان دوم خردادی را به هم پیوند داده و هویت فکری آن‎ها را باز می‎نمایاند؟
این مطلب گزیده‎ای از مقدمه‎ای است که حسین سلیمی نویسنده‎ی کتاب "کالبدشکافی ذهنیت اصلاح‎گرایان" در ابتدای کتاب خود در مورد اهدافش از نگارش این کتاب و مصاحبه‎های تفصیلی‎اش با دوازده شخصیت اصلاح‎طلب از جمله محمدرضا خاتمی، سعید حجاریان، هادی خانیکی، مصطفی تاج‎زاده، محسن میردامادی، امین سازگارنژاد، عباس عبدی، محمدعلی ابطحی، مرتضی حاجی، محسن کدیور، مصطفی معین و بهزاد نبوی در ارتباط با اصلاحات و واکاوی ذهنیت اصلاح‎طلبان آورده است.
یکی از مشکلات اصلاح‎طلبان عدم برنامه‎ریزی بود
سلیمی در ادامه با بیان این که می‎توان گفت از مشکلاتی که اصلاح‎طلبان با آن مواجه بودند عدم برنامه‎ریزی بود، اظهار داشت: هنگام بررسی یک جریان اجتماعی، این سوال در ابتدا به وجود می‎آید که آیا یک جریان اجتماعی را افراد به وجود می‎آورند و یا این که موجی است که خود به خود ایجاد شده و یک عده بر آن موج‎سواری می‎کنند که برای نمونه می‎توان به سخن دانتون در جریان انقلاب فرانسه اشاره کرد. همانطور که در ابتدای کتابم نوشته‎ام دانتون در جایی می‎گوید ما در مجمع ملی مشغول بحث‎های روشنفکری بودیم که شنیدیم مردم به سمت زندان باستیل در حال حرکت هستند. ما گفتیم که حرکت کنیم و در جلوی آن‌ها قرار بگیریم تا حرکت آن‌ها دارای رهبر باشد اما در جایی دیگر دانتون هنگامی که می‎خواهد اعدام شود به مردم فرانسه می‎گوید حرف‎هایی مانند برابری، برادری و مسایل این چنینی که بر اساس آن مرا محکوم می‎کنید را به شما یاد داده‎ام. پس این سوال همیشه در جنبش‌های اجتماعی مطرح است که آیا جریان‎ها به طور خود جوش پدید می‎آیند یا عده‎ای آن را سازماندهی می‎کنند، در مورد اصلاحات نیز باید چند نکته را مورد توجه قرار داد، یکی این که شاید حدود یک سال یا 8-7 ماه قبل از انتخابات، کسانی که بعد از انتخابات به عنوان جریان اصلاح‎طلب مطرح شدند برنامه‎ای برای شرکت در انتخابات ریاست‌جمهوری و تشکیل دولت نداشتند و در این ارتباط دارای تردید بوددن ولی بعد از این که تصمیم گرفتند در انتخابات شرکت کنند، ابتدا به سراغ میرحسین موسوی رفتند و سعی کردند که وی را بار دیگر به صحنه قدرت بازگردانندن و این حداکثر پروژه‎ی آن‌ها بود. بعد از این که میرحسین موسوی نمی‎پذیرد این افراد به سراغ کسان دیگری می‎روند از جمله آقای خاتمی.
جامعه ایران گریزی جز اصلاحات ندارد
حسین سلیمی نویسنده کتاب "کالبدشکافی ذهنیت اصلاح‎گرایان" اظهار داشت: وقتی که گفته می‎شود اصلاحات یک پروسه است، یعنی این که یک سری نیازها در بطن جامعه ایران می‎جوشد، بالا می‎آید و باید به آن پاسخ داده شود و این به این معناست که جامعه ایران گریزی جز به اصلاحات ندارد. بخش عمده‎ای از جامعه ایران جوان، آگاه و تحصیل‎ کرده است که می‎خواهد سرنوشت خود را تعیین کند. به دنبال آزادی بیان است و قصد دارد که در عرصه جریانات جهانی حضوری فعال داشته باشد. پس جامعه ایران‎گریزی به جز اصلاحات ندارد.
نمی‎توان با خواست یک ملت در ارتباط با اصلاحات مقابله کرد
وی ادامه داد: به همین دلیل است، کسانی که به نام اصولگرایان شناخته‎ می‎شوند وقتی که وارد عرصه قدرت می‎شوند و روی کار می‎آیند از ادبیات اصلاح‎گرایانه استفاده می‎کننند و دائم سخن از مردم، آزادی، حقوق بشر و توسعه می‎زنند و از گفتاری استفاده می‎کنند که در ادبیات سیاسی اوایل انقلاب دیده نمی‎شده است و این گفتمان محصول اصلاحات است به همین دلیل هر جریان سیاسی که می‎خواهد در عرصه بماند و ادامه حیات دهد باید به گونه‎ای خود را در ذیل گفتمان اصلاحات قرار دهد. حال با چهره‎ای دیگر، به گونه‎ای دیگر و با روش دیگر، این مدرس دانشگاه با بیان این که اصلاحات از متن جامعه ایران برخاسته است به نتایج نگرش سنجی ارزش‎ها و باورهای ایرانیان که در چند ساله اخیر زیر نظر شورای عالی انقلاب فرهنگی انجام شده اشاره کرد و گفت: حدود 60 درصد از مردم ایران به صورت دائم خواهان اصلاح سیستم سیاسی از درون هستند. وی افزود: وقتی که مردم یک جامعه خواهان اصلاحات و دگرگونی می‎شوند، دیگر نمی‎توان با این خواست مقابله کرد و نمی‎توان به خواست 60 درصد مردم بی‎توجه بود. پس اصلاحات چیزی است گریزناپذیر و شکست خوردنی نیست.
اصلاحات در جامعه ایران به عنوان یک خواست شکست نخورده است.
خبرنگار ایسنا از سلیمی پرسید: با توجه به این صحبت‎ها پس چرا فردی مانند حجاریان می‎گوید اصلاحات مرد و بعد از آن می‎گوید زنده باد اصلاحات و یا چرا شخصی مانند آقای عبدی می‎گوید اصلاحات شکست خورده است.
این نویسنده در پاسخ توضیح داد: آن چه که آقای عبدی می‎گوید شکست خورده منظور یک گروهی از اصلاح‎طلبان هستند که خواهان تغییرات و تحول در سطح سیاسی بودند. اگر این گرایش را به نام اصلاحات نام‎گذاری کنیم از نظر آقای عبدی شکست خورده است. ولی اگر اصلاحات به معنای آن چه که در بالا گفته شد معنی کنیم اصلاحات شکست نخورده است و آقای عبدی نیز به چنین شکستی معتقد نیست. چون در درون جامعه ایران این خواسته رشد کرده است و به شکل‌های مختلفی خود را بروز داده است.
ادبیات اصول‎گرایان در انتخابات نهم اصلاح‎طلبانه شد
این استاد دانشگاه با بیان این که معتقد است که باید گفتار تمام کاندیداهای ریاست‌جمهوری را تحلیل محتوا کرد، گفت: در انتخابات نهم ریاست‌جمهوری هر یک از کاندیداها به نحوی از ادبیات اصلاح‎طلبانه استفاده می‎کردند. حتی ادبیات اصولگرایانی مانند خود آقای احمدی‎نژاد، لاریجانی، قالیباف با ادبیات آقای ناطق‌نوری در سال 76 و ادبیات آقای توکلی در سال 80 به غایت متفاوت است و اصلا مباحث اصولگرایانه که در انتخابات قبلی مطرح می‎کردند در ادبیات آن‌ها نیست. کلام و ادبیات آن‎ها به طور کلی اصلاح‎‎طلبانه است. به نحوی که مردم در زمان انتخابات نهم به نحوی سردرگم شده بودند که کدامیک از آن‎ها اصلاح‎طلب است. پس استفاده‎ی این گونه از گفتمان اصلاحات نشان می‎دهد که این ادبیات زنده است و هر کسی بخواهد در عرصه سیاسی ادامه حیات دهد گریزی جز استفاده از گفتار و جهت‎گیری اصلاح‎طلبانه ندارد.
خبرنگار ایسنا در پایان از سلیمی پرسید: شما به عنوان یک تحلیل‎گر و استاد علوم سیاسی به چه میزان احتمال می‎دهید که اصلاح‎طلبان به عرصه قدرت برگردند.
جامعه ایرانی یک جامعه غیرقابل پیش‎بینی است
سلیمی در پاسخ گفت: جامعه ایرانی یک جامعه غیرقابل پیش‎بینی است جریانات جهانی نیز در طول تاریخ ایران تعیین‎کننده بوده‎اند. البته در طول‌150 سال اخیر ما شاهد تاثیر تعیین‎کننده‎ی تحولات بین‎المللی در تحولات ایران نیز بوده‎ایم. بازگشت اصلاح‎طلبان به نوع عملکرد دولت احمدی‎نژاد و اینکه دولت وی به چه میزان اصلاح‎طلبان را به حاشیه براند و هم‎چنین تحولات بین‎المللی و نوع عملکرد و تعامل خود اصلاح‎طلبان بستگی دارد.
این استاد دانشگاه در پایان خاطر نشان کرد: بازسازی و بازگشت اصلاح‎طلبان غیرممکن نیست. البته نمی‎توان این اتفاق را نیز پیش‎بینی کرد چون جامعه ایران غیرقابل پیش‎بینی است.