بازگشت به سیاست تنش‌زدایی

محمد‌علی سبحانی

روابط جمهوری اسلامی ایران با 22 کشور عربی که تعداد قابل‌ توجهی از آنها دارای مرزهای مشترکی با جمهوری اسلامی بوده و بقیه نیز فرهنگ اسلامی و علائق و سرنوشت مشترک داشته‌اند مورد توجه کشورمان بوده‌است. روابط با اعراب بعد از پیروزی انقلاب اسلامی با فراز‌و‌نشیب‌هایی همراه بوده‌است. کشورهای خلیج‌فارس و خاورمیانه و شمال آفریقا نسبت به تحولات انقلاب اسلامی و مسائلی که در گذشته وجود داشته عکس‌العمل‌هایی نشان ‌داده و زمینه این فراز‌و‌نشیب را فراهم نموده‌اند.

آمریکایی‌ها با سیاست‌های تفرقه‌افکنانه خود به‌دنبال تامین منافعشان هستند و از شکاف‌های به‌وجود آمده سوءاستفاده کرده و پایگاه و حضور خود در منطقه را افزایش داده‌اند. یکی از سوالات اساسی در این رابطه این است که برای مقابله با سیاست‌های آمریکا چه باید کرد؟ بدون شک موفق‌ترین سیاست و روش برخورد در همکاری با کشورهای عربی سیاست تنش‌زدایی بوده‌است که بعد از پایان جنگ تحمیلی مورد توجه قرار گرفت و در دوره ریاست جمهوری آقای خاتمی به اوج رسیده و به‌عنوان یکی از محورهای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران اعلام و با جدیت تمام پیگیری شده‌است.

یکی از ثمرات شیرین سیاست تنش‌زدایی برگزاری مجدد روابط ایران و الجزایر بود که بعد از ده سال قطع روابط با ابتکار آقایان خاتمی و بوتفلیقه برقرار شد. علی‌رغم مخالفت‌ها و دشمنی‌هایی که در مقابل این روابط وجود داشت دو رئیس‌جمهور قدم به قدم از روابط دو کشور بزرگ و انقلابی ایران و الجزایر حمایت نموده و ظرفیت‌های دو ملت را در جهت مثبت و برای تقویت صلح و دوستی بین دو کشور منطقه و جهان به‌کار گرفتند.

برقراری روابط ایران و الجزایر نه‌تنها مورد استقبال دولت‌های ایران و الجزایر قرار گرفت بلکه ملت‌‌های مسلمان منطقه را نیز شاد نمود و رضایت جامعه بین‌المللی را فراهم آورد. در ارتباط با این روابط وضرورت استمرار و تقویت آن و دیدار آقای احمدی‌نژاد از این کشور نکاتی قابل‌توجه وجود دارد.

ضرورت تعمیق روابط با الجزایر

بعد از برقراری ارتباط بین دو کشور، رئیس‌جمهور الجزایر دیداری رسمی از تهران داشت و به‌دنبال آن رئیس‌جمهور سابق ایران از الجزایر دیدار نمود. با توجه به تقویم دیدارهای روسای کشور‌ها انتظار می‌رفت آقای بوتفلیقه به‌عنوان رئیس‌جمهور الجزایر از ایران دیدار کند لیکن به هر صورت حفظ و تقویت روابط با الجزایر به‌عنوان کشوری با نفوذ و موثر در منطقه و در نظام بین‌الملل بسیار مهم و ضروری است و دیدار رئیس‌جمهور از الجزایر نشانه‌‌ای از اراده دولت جمهوری اسلامی ایران به توسعه و تقویت روابط با این کشور است.

تنش‌زدایی در کل منطقه

دولت‌های‌ آمریکا و اسرائیل در طول 28 سال گذشته از هر فرصتی برای مقابله با انقلاب اسلامی و تضعیف جمهوری اسلامی ایران استفاده نموده‌اند و به‌دنبال ایجاد سوءتفاهم بین کشورمان با دولت‌های عرب منطقه بوده و با استفاده از شرایط جاری عراق و نیز برخی اظهارنظرهای نسنجیده در داخل کشور در جهت اختلاف‌افکنی در منطقه گام بر‌می‌دارند. مشکلات به‌وجود آمده در ماه‌های گذشته بین کشورمان با کشورهای یمن، کویت و بحرین و فرمول تعامل بعضا غیرمتعارف سیاست‌خارجی با این مشکلات حاکی از نوعی اجبار و ضرورت بوده‌است.

با این حال علی‌رغم قابل انتقاد بودن برخی از سفرهای شتابزده و شیوه‌های تعامل در حوادث جاری اراده و تلاش وزارت خارجه برای حل مشکلات و تدبیر و پیگیری سیاسیت تنش‌زدایی قابل توجه است.

معادله امنیتی جدید و راه برخورد با آن

آمریکایی‌ها با انعقاد قرارداد فروش بیش از شصت میلیارد دلار سلاح در منطقه خاورمیانه تلاش می‌کنند تا معادله امنیتی جدیدی را بر منطقه تحمیل کنند.

هدف آمریکا و اسرائیل سوءاستفاده از شرایط بحرانی در منطقه به‌ویژه در عراق، لبنان و فلسطین است تا بتواند ایران را تهدیدی برای منطقه معرفی نموده و ضمن بسیج کشورهای عربی فشارهای روانی و سیاسی را بر ایران افزایش داده و از این طریق زمینه صدور قطعنامه‌های بیشتر و محاصره ایران را فراهم نماید در چنین شرایطی پیگیری سیاست تنش‌زدایی به‌همراه درک دقیقی از تحولات منطقه‌ای و بین‌‌المللی و تقویت محور عربی ایرانی به‌خصوص با کشوری مثل الجزایر که هم دارای وجاهت بین‌المللی مناسب و هم دارای پشتوانه انقلاب مردمی با یک میلیون شهید است، می‌تواند مفید باشد.

اصل استمرار در سیاست‌ خارجی

مبنای سیاست‌ خارجی در کشورهای پیشرفته منافع ملی است و اصولا تحولات داخلی و تغییرات سیاسی تاثیر کمتری در مبانی سیاست خارجی دارند. یکی از نگرانی‌های به‌وجود آمده در روابط خارجی جمهوری اسلامی ایران که ذهن کارشناسان و دلسوزان نظام را به خود مشغول کرده‌است عدم توجه به اصل استمرار است. دولت‌‌های گذشته در همه جای عالم تلاش‌های فراوانی دارند که بسیاری از آنها در چارچوب برنامه‌های درازمدت و برای تامین منافع ملی کشورهاست. در جمهوری اسلامی ایران برنامه 20 ساله چشم‌انداز توسعه و برنامه‌های 5 ساله توسعه و نیز مبانی و معیارهای تجربه‌شده برای حفظ منافع ملی و ارزش‌های اسلامی انقلاب چارچوب‌های مهمی برای تحقق اصل استمرار در سیاست خارجی هستند. از جمله مطالبی که در همه دولت‌های جمهوری اسلامی ایران مورد توجه قرار داشته روابط دوستانه با کشورهای منطقه و سیاست تنش‌زدایی به‌ویژه بعد از مشکلات جنگ تحمیلی بوده‌است. با در‌نظر گرفتن وضعیت پیچیده منطقه خاورمیانه و شرایط دشوار در روابط خارجی کشورمان توجه به اصل استمرار در سیاست خارجی و شناسایی ظرفیت‌های ملی و استفاده از همه آنها برای تامین منافع ملی ضروری است.