توافق‌نامه پر رمز و راز

بر اساس این توافق‌نامه دو طرف متعهد شدند که نخست، از ریختن خون ملت عراق که هیچ قانون و شرعى در هیچ حالتى اجازه ریختن آن را نداده در هر حالتى جلوگیرى کرده و حرمت آن را حفظ کنند. دوم با همکارى یکدیگر موسسه‌ها و هیئت‌هاى فرهنگى، رسانه‌اى و تبلیعاتى با نظارت هم تاسیس کنند تا ضمن فعالیت مشترک روحیه مودت و نزدیکى ترویج شده و از هر‌گونه درگیرى و خشونت جلوگیرى شود. سوم با تشکیل گروه‌هاى عالى که در تمام استان‌ها شعبه خواهند داشت در راستاى نزدیکى مواضع به یکدیگر و دورى از فتنه و تکرار مشکلات موجود میان یکدیگر زمینه‌هاى پیشرفت در کشور به‌وجود آید.

دو طرف همچنین متعهد شدند، دست از تبلیغ و فعالیت علیه یکدیگر برداشته و تعرض به دفاتر هم را متوقف کنند. امضاى این تفاهم‌نامه دربحبوحه تحولات عراق که اختلاف‌هاى سیاسى در آن روز‌به‌روز عمیق‌تر مى‌شود، بسیار پر‌اهمیت است. «سید‌محسن حکیم» مشاور سیاسى سیدعبدالعزیز حکیم رهبر مجلس اعلاى اسلامى عراق در گفت‌و‌گو با خبرنگار دیپلماسى ایرانى، انعقاد این تفاهم‌نامه را گامى مهم براى تقویت تحرکات مثبت سیاسى در عراق دانست.

اختلاف‌هاى طیف صدرى و مجلس اعلا

اعلام امضاى تفاهم‌نامه همکارى میان دو گروه عمده شیعه سیاسى عراق که تاکنون فعالیت‌هاى بسیارى را علیه یکدیگر داشته‌اند، اتفاق ناگهانى و غیر‌منتظره‌اى بود. جیش‌المهدى، گروه شبه‌نظامى وابسته به طیف صدرى که فعالیت‌هاى خشونت‌آمیزش به اندازه‌اى رسید که دولت عراق را مجبور به موضع‌گیرى علیه آن کرد، مدتها است که علیه گروه‌هاى سیاسى رقیب به‌ویژه مجلس اعلا فعالیت مى‌کند.

این گروه تا کنون بارها دفاتر و ساختمان‌هاى مجلس اعلاى اسلامى عراق در شهرهاى مختلف عراق را آتش زده و نابود کرده‌است که از جمله آن مى‌توان به انهدام کامل ساختمان این مجلس درشهرهاى ناصریه، صدر و بصره اشاره کرد.

این گروه همچنین تا کنون ترور چندین نفر از استانداران نزدیک به مجلس اعلاى اسلامى عراق را طراحى و اجرا کرده که از جمله آن مى‌توان به ترور استاندار ناصریه که چندى پیش اتفاق افتاد، اشاره کرد.

طیف صدرى همچنین در زمانى که در دولت «نورى مالکى» نخست‌وزیر عراق فعال بودند نیز پرونده چندان رضایت‌بخشى را از خود به جاى نگذاشتند. بنا به اظهارات منابع نزدیک به دولت عراق و مقام‌هاى آمریکایى که در گزارش سفارت آمریکا در عراق به کنگره آمریکا نیز مطرح شد، تمام وزارتخانه‌هاى تحت‌نظارت طیف صدرى تحت‌نفوذ شدید جیش‌المهدى قرارگرفته بودند و شبه‌نظامیان وابسته به آنها فعالیت‌هاى غیر‌قانونى گسترده‌اى را در این وزارتخانه‌ها انجام مى‌دادند.

وزیران طیف صدرى همواره مورد انتقاد دیگر احزاب سیاسى عراقى قرار مى‌گرفتند که از پست‌هاى سیاسى و خدمات‌رسانى سوء‌استفاده کرده و ضمن انجام اختلاس‌هاى کلان وعدم رسیدگى به‌وظایف محوله‌شان این مراکز را به پایگاهى براى فعالیت‌هاى نظامى و سیاسى به نفع منافع خود تبدیل کرده‌اند. از جمله این انتقادها اظهارات «ایاد علاوى» نخست‌وزیر سابق عراق و رئیس گروه العراقیه است که بارها نسبت به فعالیت‌هاى احزاب طیف صدرى موضع‌گیرى کرده و آنها را متهم به تخریب جایگاه وزارتخانه‌ها براى رسیدن به نیات حزبى و طائفه‌اى خود کرده‌‌است.

دولت عراق نیز ضمن تایید کارشکنى‌هاى وزیران طیف صدرى درزمان تصدى وزارت‌خانه‌هاى تحت کنترلشان، وزارت راه و ترابرى را مثال مى‌زند که در زمان حضور نماینده صدرى در آن نه‌تنها هیچ‌گونه خدمات‌رسانى‌اى صورت نگرفته بلکه فسادهاى مالى و اقتصادى کلانى نیز در آن انجام شده‌است. اما اوج انتقادها علیه طیف صدرى زمانى بود که در مراسم نیمه شعبان و با وجود نظارت و کنترل شدید ارتش و پلیس عراق، نظامیان جیش‌المهدى به درون فرماندهى پلیس عراق نفوذ کرده و درگیرى‌هاى گسترده‌اى را در کربلا موجب شدند. در آن درگیرى حداقل 60 زائر کشته و بیش از 130 نفر زخمى شدند. بلافاصله پس از آن حادثه نورى مالکى نخست‌وزیر عراق در کربلا حاضر شد و ضمن رسیدگى فورى به اوضاع جارى دستور بازداشت تمام مسببان این عملیات را داد. وى همچنین فورا رئیس پلیس کربلا را از سمتش برکنار کرد و وى را به‌دلیل دست‌داشتن در فعالیت‌هاى تروریستى کربلا تحت پیگرد قرار داد. اما حوادث کربلا شخص مقتدى صدر را نیز آشفته کرده‌بود. وى پس از آن حادثه بلافاصله دستور به رسیدگى به وقایع کربلا داد و همان شب حادثه تمام فعالیت‌هاى جیش‌المهدى را به مدت شش ماه به حالت تعلیق در آورد.

دستور مقتدى صدر تا حدودى توانست بر فعالیت‌هاى مخربانه جیش‌المهدى تاثیر بگذارد. زیرا به هرحال وى رهبرى این گروه را بر‌عهده دارد و عناصر فعال در این گروه مجبورند که به دستورات وى عمل کنند. گرچه به اعتقاد بسیارى از تحلیلگران و ناظران مسائل عراق جیش‌المهدى دیگر همانند سابق از رهبر خود حرف‌شنوى ندارد و حتى دچار انشقاق و اختلاف شده‌است.

اما اگرچه مقتدى صدر توانست با این اقدام خود را از وقایع کربلا مبرا کند و حتى نگرانى و ناراحتى شدید خود را از وقوع این حادثه به‌نوعى نشان دهد اما این موضوع سبب نشد تا وجهه جیش‌المهدى به‌عنوان متهم اصلى وقایع نیمه شعبان در کربلا خدشه‌دار نشود. پس از آن حادثه جایگاه مردمى جیش‌المهدى و طیف صدرى که تا پیش از این برخى احزاب سیاسى براى بهر‌ه‌بردارى از مقبولیت مردمی‌اش بسیار دست‌و‌پا مى‌زدند و به فکر ائتلاف با آن بودند، به‌شدت آسیب دید.

پیامدها و انتظارات از این تفاهم‌نامه

درباره پیامدها و انتظارات موجود بر سر امضاى این تفاهم‌نامه پیش‌بینى‌ها و اما و اگرهاى بسیارى وجود دارد.

بسیارى بر این باورند، امضاى این تفاهم‌نامه در حقیقت تلاشى براى مجبور ساختن گروه‌هاى شبه‌نظامى وابسته به جیش‌المهدى براى جلوگیرى از انجام فعالیت‌هاى غیر قانونى است. به هر‌حال امضاى هر تفاهم‌نامه و توافق‌نامه‌اى گروه‌ها را مجبور مى‌سازد که به یک سرى اصول پایبند باشند و نتوانند برخى سیاست‌هاى خودسرانه خود را تعقیب کنند. تفاهم‌نامه مجلس اعلا و طیف صدرى نیز از این قاعده مستثنى نیست. موضوع دومى که در این جا مطرح است، به حفظ وحدت میان گروه‌ها و احزاب شیعه سیاسى عراق باز مى‌گردد.

احزاب شیعه عراق به‌هیچ وجه مایل نیستند، این شائبه در اذهان متبادر شود که گروه‌هاى سیاسى شیعه دچار اختلاف شده و هر کدام به فکر منافع حزبى خودشان هستند. به‌ویژه این که برخى گروه‌هاى مطرح سیاسى عراقى از‌جمله مجلس اعلا منافع شیعیان را به‌عنوان پشتوانه اصلى احزاب مقدم‌تر از منافع حزبى و گروهى خود مى‌دانند. مرجعیت عراق نیز بر حفظ وحدت احزاب شیعه و هم‌دلى آنها با یکدیگر مصر است و بارها نسبت به وقوع اختلاف میانشان هشدار داده‌‌است. به هر صورت وجود اختلاف باعث مى‌شود که دیگر احزاب رقیب از فرصت‌ها استفاده کرده و امتیازها را یک به یک از شیعیان و گروه‌هاى سیاسى‌ وابسته به آنها بگیرند. اهمیت این موضوع در عرصه سیاسى پر تنش عراق بیش از پیش افزایش یافته‌است.

مسئله دیگرى که در این میان وجود دارد، حفظ جایگاه‌ مردمى براى احزاب است. به هر صورت احزاب سیاسى مجبورند، براى حفظ بقاى سیاسى خود به فکر جایگاه مردمى باشند. مجلس اعلاى اسلامى عراق و طیف صدرى هر دو صاحب نفوذ و جایگاهى در میان مردم عراق هستند.

گرچه این جایگاه در ماه‌هاى اخیر به‌دلیل وقایع موجود در عراق به‌شدت تحت‌تاثیر قرار گرفته‌است. اما به هرحال اتحاد این دو جریان با یکدیگر و تلاش براى حفظ اعتدال و مجبور کردن یکدیگر به حفظ اصول و مبانى حزبى سبب مى‌شود، ضمن افزایش مقبولیت عمومى از مقبولیت منظقه‌اى و بین‌المللى نیز بهره‌مند شوند و بتوانند نسبت به آینده سیاسى خود خوش‌بین باشند.

نگرش دیگر این‌که هر دو طرف از حمایت کشور‌هاى دیگر برخوردارند. کشورهایى که بعضا به صورت مشترک هم‌زمان از دو گروه طیف صدرى و مجلس اعلا حمایت مى‌کنند. انعقاد چنین توافق‌نامه‌اى مى‌تواند حمایت‌هاى این چنینى را افزایش داده و نظم و برنامه مشخص و منظمى را براى هر دو طرف به ارمغان آورد. در این میان هدف دیگرى نیز در انعقاد این تفاهم‌نامه وجود دارد. همان‌طور که پیش‌تر گفته شد، پیش از این مجلس اعلاى اسلامى عراق از سوى عناصر تندرو و بعضا خودسر جیش‌المهدى بسیار مورد تعرض قرار مى‌گرفت. امضاى چنین تفاهم‌نامه‌اى کمک مى‌کند تا از تکرار حوادث تلخ براى این مجلس جلوگیرى شود.

گرچه بسیارى از تحلیلگران نسبت به موفق بودن این توافق‌نامه به‌دیده تردید مى‌نگرند اما با این حال مى‌توان امیدوار بود که با وجود مشترکات بسیار میان دو طرف و تعهد به التزام توافقات صورت‌گرفته امیدهایى نسبت به موفقیت‌آمیز بودن آن نیز داشت.