جنگ نفت در اقیانوس منجمد شمالی

نفت از جمله موادی است که باعث جلب توجه قدرت‌های بزرگ می‌شود. در هر منطقه از جهان که منابع نفتی مشاهده شدند قدرت‌های بزرگ سعی کرده‌اند تا به گونه‌ای در آنجا حضور داشته‌باشند. منطقه خلیج‌فارس و خاورمیانه شاهد درگیری قدرت‌ها بوده که منجر به اشغال عراق، حضور نظامی دائمی در منطقه، حضور در منطقه دریای خزر، اشغال افغانستان، تهدید ایران و سوریه، سومالی و سودان شده‌است. به‌طور کلی می‌توان گفت تمام درگیری‌های داخلی و ‌بین‌المللی که در مناطق فوق رخ داده برای دسترسی به نفت بوده‌است. اکنون انتظار می‌رود که منطقه قطب شمال نیز شاهد درگیری میان قدرت‌های بزرگ باشد. منطقه‌ای که طی هزاران سال گذشته ناشناخته باقی مانده بود و فقط تعدادی از دانشمندان برای کسب تجارب علمی راهی این منطقه می‌شدند. اما پس از آن که در اثر گرم شدن کره زمین یخ‌های قطب شمال شروع به ذوب شدن کردند و امکان ساخت راه‌هایی در آن مطرح شد، جنگ لفظی میان قدرت‌های بزرگ درباره حق دستیابی و استفاده از ثروت‌های منطقه درگرفته‌است. منطقه‌ای که اکنون در مالکیت هیچ دولتی قرار ندارد. قطب شمال عبارت است از دریای منجمدی که به خشکی متصل است. این دریا از طریق تنگه برینگ به اقیانوس آرام و از طریق دریای شمال اروپا به اقیانوس اطلس متصل شده‌است.

روس‌ها نخستین کسانی بودند که این مکان‌های مجهول را کشف کردند. از اواخر قرن هجدهم آنها وارد سیبری و قطب شمال شدند و اکتشافات در منطقه را افزایش دادند. در اواسط قرن نوزدهم آمریکایی‌ها طی اقدام‌های نظامی به اکتشاف در قطب شمال مبادرت ورزیدند. این اقدام‌های آنها باعث شد تا عرصه بر روس‌ها در آلاسکا تنگ‌تر شود. امری که قیصر را مجبور کرد تا زمین‌هایی را در سال ۱۸۶۹ به آمریکا بفروشد. بدین‌ترتیب منطقه قطب شمال در انحصار دو دولت روسیه و آمریکا قرار گرفت. طی دوران جنگ سرد شوروی سابق و آمریکا از طریق نصب رادارها و موشک‌های قاره پیما درصدد سلطه بر منطقه برآمدند اما هیچ کدام از دو طرف به تنهایی موفق به سلطه بر منطقه نشدند. پس از پایان جنگ سرد با سقوط شوروی در سال ۱۹۹۱ سرمایه‌داری جهانی رشد قابل توجهی کرد و شرکت‌های غربی در تمام مناطق جهان نفوذ کردند و رقابت جهانی برای غلبه بر منابع انرژی افزایش یافت و منطقه قطب شمال مورد توجه شرکت‌ها قرار گرفت. براساس اطلاعات زمین شناسی آمریکا، حدود ۲۵ درصد ذخایر نفت و گاز جهان در قطب شمال قرار دارد. علاوه‌بر آن این منطقه سرشار از ذخایر الماس، طلا، پلاتین، منگنز، قلع و نیکل است. وجود این منابع غنی باعث شعله‌ور شدن درگیری‌ها در اقیانوس منجمد شمالی می‌شود.

طرف‌های درگیر در قطب شمال زیادند اما مهم‌ترین آنها عبارتند از روسیه، آمریکا، کانادا، دانمارک و نروژ. البته سایر کشورها نیز وجود دارند که هنوز وارد عرصه درگیری نشده‌اند. روسیه نخستین کشوری بود که در اواخر قرن ۱۸ پا به منطقه گذاشت و از آن زمان این منطقه برای روسیه اهمیت استراتژیکی پیدا کرد. پس از مدت زمان زیادی سکوت توسط روسیه، این کشور در سال ۲۰۰۱ طرحی را به سازمان ملل ارائه کرد و گفت: آنچه در زیر آب‌های اقیانوس منجمد شمالی وجود دارد در حقیقت جزیی از سیبری به شمار می‌رود بنابراین جزو خاک روسیه است. سازمان ملل این درخواست روسیه را نپذیرفت اما روس‌ها نسبت به خواسته خویش اصرار کردند. در ماه ژوئن گذشته یک تیم علمی در قطب شمال حضور یافت و بر خواسته‌های روسیه بشدت تأکید نمود. سفر این تیم به قطب شمال راه را برای اعزام تیم‌های بعدی هموار نمود. اکنون روسیه دستگاه‌های زیادی از جمله یخ شکن‌هایی که با انرژی هسته‌ای کار می‌کنند، کشتی‌های بزرگ، غواص‌هایی از نوع میر و حدود ۱۳۰ دانشمند را به منطقه گسیل داشته‌است. یکی از اقدام‌های روسیه که باعث غافلگیری و خشم قدرت‌های بزرگ در جهان شده، اقدام کاشفان روسی است.

آنها با استفاده از زیردریایی میر ۱ و میر ۲ پرچم کشورشان را در عمق ۴۲۰۰ متری قطب شمال نصب کردند و بدین ترتیب تلاش نمودند تا ادعای مالکیت بخش اعظمی از منطقه را اثبات کنند. از جمله کشورهایی که در قبال این مسأله عکس‌العمل شدید نشان دادند عبارتند از آمریکا، کانادا و دانمارک.

تحلیلگران اقتصادی بر این باورند که هدف روسیه از انجام این‌گونه عملیات‌ها در عمق اقیانوس منجمد شمالی اعلام حاکمیت در این منطقه و سپس تلاش برای حصول دستاوردهای اقتصادی فراوان منطقه است. گفته می‌شود علاوه‌بر منابع غنی نفت و گاز، گذرگاه این اقیانوس از اروپا به دو قاره آمریکا و آسیا نزدیک‌تر است. طبیعتاً این گام روسیه مهم و خطرناک است و با صلح همراه نخواهد بود. خصوصاً رقیب همیشگی روسیه یعنی ایالات‌متحده آمریکا در قبال این اقدام ساکت نخواهد نشست. همان‌طوری که تام کیسی سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا اعلام کرد روسیه حق ندارد در خصوص این منطقه سرشار از مواد طبیعی ادعای حاکمیت کند. وی همچنین تأکید کرد که درحال‌حاضر آمریکا نمی‌تواند مانع برنامه‌ریزی‌های روسیه شود و حق خویش را در این خصوص به اثبات برساند اما او تأکید کرد پارلمان کشورش در آینده نزدیک درباره این مسأله اقدام خواهد کرد.

وزارت امور خارجه آمریکا تصریح کرد آمریکا نصب پرچم روسی در اعماق اقیانوس منجمد شمالی را به مثابه اعلان جنگ در قطب شمال از سوی روسیه می‌داند و آمریکا قصد دارد تا به این مبارزه‌طلبی پاسخ دهد و آمریکا زمانی می‌تواند پاسخ آنها را بدهد که پارلمان معاهده‌ای درباره آن تصویب کند. آمریکا و مشخصاً وزارت دفاع این کشور (پنتاگون) یک کشتی را برای ترسیم نقشه‌های عمق اقیانوس منجمد شمالی به منطقه اعزام کرد اما دانشمندانی که در جریان این مسأله بودند، بعد سیاسی این مسأله را رد کردند و تأکید نمودند هدف اصلی از اعزام این کشتی ابعاد علمی قضیه بوده‌است. پیش‌بینی شده بود این کشتی که «هیلی» نام دارد در ۱۷ آگوست به همراه ۲۰ دانشمند به منطقه برسد. همچنین شایان ذکر است مرکز «وودز هول» آمریکا هیأتی را به منطقه اعزام کرده که اکنون در آنجا در حال فعالیتند.

اما عکس‌العمل‌های کانادا بیشتر شفاهی بوده‌است. نخست‌وزیر کانادا اعلام کرد کانادا یک بندر و یک تأسیسات نظامی را در گذرگاه شمال غربی قطب شمال برپا خواهد کرد. وی افزود: دولت کانادا به خوبی می‌داند اصل اول در سیطره بر منطقه اعلام مالکیت است و هدف از ساخت تأسیسات تقویت سیطره کانادا بر گذرگاه شمال‌غربی است. زیرا این گذرگاه از طریق دریا، اقیانوس اطلس و اقیانوس آرام را با هم مرتبط می‌کند در این زمینه استیون ‌هاربر نخست‌وزیر کانادا متعهد شده که ۸ کشتی مجهز را برای راه‌اندازی در آب‌های اقیانوس منجمد شمالی بسازد و همچنین برای حفظ منافع کانادا یک بندر را نیز ایجاد نماید. کانادا تأکید می‌کند گذرگاهی که از میان تعدادی از جزایر این کشور عبور می‌کند جزئی از آب‌های منطقه‌ای کاناداست اما تعدادی از کشورها از جمله آمریکا آن را مربوط به آب‌های ‌بین‌المللی می‌دانند. اکنون اختلافاتی میان کانادا و آمریکا در خصوص آینده این گذرگاه وجود دارد. در حالی که کارشناسان ‌بین‌المللی معتقدند تاکنون هیچ‌گونه توافقنامه ‌بین‌المللی در خصوص استفاده اقتصادی از قطب شمال و قطب جنوب وجود ندارد اما رادیو ‌بین‌المللی کانادا خاطرنشان کرد براساس قانون ‌بین‌المللی ۵ کشوری که اراضی آنها به قطب متصل است یعنی کانادا، آمریکا، روسیه، نروژ و دانمارک می‌توانند در سواحل شمالی خویش تا عرض ۳۲۰ کیلومتر منطقه اقتصادی داشته‌باشند. تنها دو کشور کانادا و آمریکا رقبای روسیه در درگیری‌های قطب شمال نیستند بلکه کشورهای دیگری از جمله دانمارک نیز به آنها ملحق شده‌اند. کشور دانمارک از تحرکات روسیه در منطقه ابراز نگرانی کرد و ۵۰۰ میلیون دلار برای فعالیت‌های پژوهشی در منطقه قطب شمال اختصاص داد. عملاً فعالیت‌های علمی دانمارک در منطقه از تاریخ ۱۲ آگوست گذشته با جمع‌آوری اطلاعات زمین‌شناسی در منطقه آغاز شده‌است. علاوه‌بر کشورهای مذکور کشورهای دیگری همچون فنلاند، نروژ، ایسلند و انگلیس نیز خواهان ورود به عرصه درگیری هستند. به‌طوری که روزنامه ساندی تایمز نوشت یکی از پژوهشگران مرکز کمبریج در سال ۱۹۹۱ با هیأتی علمی در قطب شمال حضور یافت و در واقع انگلیس قبل از روسیه بر حق حاکمیت خویش بر منطقه قطب شمال تأکید کرد.

اما سؤالی که در عرصه ‌بین‌المللی مطرح می‌شود این است که آیا در سایه تحولات اخیر و درگیری‌های قدرت‌های بزرگ در منطقه رقابت‌ها به درگیری‌های نظامی مبدل خواهد شد یا خیر؟ برخی از کارشناسان در خصوص احتمال وقوع درگیری در منطقه به منظور دستیابی به سهامی در قطب شمال ابراز نگرانی می کنند. در همین زمینه رسانه‌های روسی به هواپیمای جاسوسی آمریکا اشاره می‌کنند که بر فراز قطب شمال پرواز کرده و تحرکات را زیرنظر دارد. اما برخی دیگر از کارشناسان فقط احتمال می‌دهند که رویارویی مسلحانه میان کشورهای بزرگ در منطقه رخ دهد. در منطقه قطب جنوب نیز سابقه تاریخی مشابهی وجود دارد. این منطقه شاهد رقابت بیش از ۵۰ ساله دولت‌ها بوده‌است. منطقه‌ای که از جمله کشورهای انگلیس، آرژانتین، فرانسه، استرالیا و نیوزیلند درخصوص آن ادعای حاکمیت کردند و ده‌ها ایستگاه پژوهش علمی را در آنجا برپا نمودند و آمریکا نیز در سال ۱۹۵۶ به آنها ملحق شد، اما در تحولی غیرمعمول در دوران جنگ سرد رقابت بر سر قطب جنوب براساس قانون ‌بین‌المللی علوم ژئوفیزیک در سال‌های ۱۹۵۷ و ۱۹۵۸ به توسعه نوعی تعاون و همکاری مبدل شد و ۱۲کشور با امضای معاهده‌ای چارچوب قانونی مدیریت منطقه قطب جنوب را مشخص کردند.