صدایی اروپایی، پژواکی غیراروپایی

علیرضا کیوانی‌نژاد
اگرچه اتحادیه اروپا به قطعیت درباره پیوستن یا نپیوستن ترکیه به این اتحادیه نرسیده، اما شواهد و قرائن حاکی از آن است که دو طرف در مسیرهایی کاملا متفاوت حرکت می‌کنند. ترکیه این روزها را با شعار «به اتحادیه اروپا خوش آمدی» یا «ترکیه یعنی اتحادیه اروپا، اروپا یعنی ترکیه» سرخوش است و البته اتحادیه اروپا در پی رمزگشایی رفتار ترک‌ها نسبت به تدابیر این اتحادیه. گزارش بی.بی.سی به قلم «دیوید بمفرد» از این پرونده قدیمی صحبت می‌کند. بمفرد ابتدا به گزارش روزنامه لیبرال «ترکیش دیلی نیوز» اشاره می‌کند. در این گزارش آمده: «به زودی از اتحادیه اروپا خواهیم پرسید کیفیت اعضای اتحادیه اروپا برای عضویت چیست. آیا می‌توان مجموعه اظهارنظرهای سران این اتحادیه را مبنی بر پایان نافرجام این خواست قلمداد کرد؟»
این روزنامه به گزارش منتشر شده در نشریه اکونومیست اشاره می‌کند که در آن بسیاری از رهبران کشورهای اروپایی به صراحت با پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا مخالفت کردند. شبکه خبری «دویچه وله» آلمان نیز به انعکاس این خبر می‌پردازد: «سران 25 عضو اتحادیه اروپا در نشستی برای شروع از سرگیری مذاکرات بین ترکیه و این اتحادیه، خوشبین هستند. البته مخالفت‌هایی نیز در این میان صورت گرفته است. نظر مردان کمیسیون تحقیق این اتحادیه بر آن است که ترکیه به عنوان یک کشور مسلمان می‌تواند پلی باشد بین دنیای اسلام و اتحادیه یاد شده. اما اعضای مذاکره‌کننده ترکیه در بروکسل، از شروطی صحبت کردند که در برنامه قبلی این نشست مطرح نشده بود. در واقع آنها بر این باورند، ترکیه امروزی به جایی رسیده که می‌تواند از قدرتش در پیوستن به اتحادیه استفاده کند. چنین صورت مسئله‌ای هیچ گاه مطرح نشده بود و چنین صراحتی می‌تواند تا مدت‌ها، ترکیه را از رسیدن به هدفش باز دارد». اما کدام‌ یک از کشورها می‌خواهند ترکیه عضو این اتحادیه باشد و کدام‌ یک چنین خواسته‌ای ندارند. گزارش دیوید بمفرد موکد همین مطلب است. در این گزارش آمده است: «با نگاهی به آلمان گرهارد شرودر می‌بینیم که 5/2 میلیون ترک تبار در این کشور زندگی می‌کنند. آنها با گرایش‌هایی سوسیال دموکرات به این کشور آمدند و کماکان با یونان مشکل دارند. این مسئله در نشست بروکسل اتحادیه اروپا در سال 2002 مطرح شد. بنابراین گرهارد شرودر، از جمله کسانی است که با پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا موافق است. شرودر در ملاقات با رجب طیب اردوغان، تاکید کرد، اگر با منتقدان ملاقات کند، آنها را به گفت‌وگو ترغیب خواهد کرد.»
در این میان، واژه منتقدان، بی‌شک همان پیروان مسیحی هستند و بر این باورند، ترک‌های مسلمان نمی‌توانند استانداردهای مناسب غرب در اروپا داشته باشند.
از سوی دیگر نظریه مخالفی هم وجود دارد که به شراکت ترکیه اشاره می‌کند. پیروان این نظریه می‌گویند، می‌توان ترکیه را به عنوان یک شریک تجاری پذیرفت و زمینه حضورش را در این اتحادیه فراهم کرد. بنابراین آنها به دنبال راهکارهایی هستند تا پل ارتباطی خود را میان ترکیه و این اتحادیه بنا کنند. در ادامه گزارش بی.بی.سی می‌خوانید: «ژاک شیراک نیز رسما از پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا حمایت می‌کند، اما در فرانسه یک سد بزرگ وجود دارد و آن طیف همفکران حزب جنبش مردمی به سرکردگی ژان پیر درافارین معتقدند، حمایت شخصی شیراک از این مسئله کافی نیست و باید یک نظرسنجی بی‌طرف،‌ تکلیف را روشن کند. آخرین نظرسنجی که در این زمینه انجام شد، نشان داد 36 درصد هم مخالف. 8 درصد نیز نظری در این مورد نداشتند، اما از سوی دیگر 63 درصد: فرانسوی‌ها بر این باورند که ترکیه می‌تواند در سال‌های آینده به این اتحادیه بپیوندد. اتفاقی که هنوز روی نداده. تونی‌بلر،‌ نخست‌وزیر این کشور، نظرش را به صراحت اعلام نمی‌کند. زمانی او در کنار جک استراو وزیر سابق امور خارجه به این مسئله توجه داشت. بلر بارها اعلام کرده بود که ترکیه می‌تواند پل ارتباطی میان جهان اسلام و اتحادیه اروپا باشد. به شرط آنکه مسئله پرواز افراد مشکوک به ترکیه– مشکوک به عنوان تروریست- و مهاجرت کارگران بی‌مجوز به انگلستان حل شود. سیلویو برلوسکونی، نخست‌وزیر سابق ایتالیا، نظری بینابینی داشت اما مردان پارلمانی ایتالیا معتقد بودند، نیازی نیست از پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا حمایت کنند. در آن مقطع، اگر چه دیدارهایی با پاپ در واتیکان انجام شد،‌ اما سران ترکیه از یاد برده بودند که قرن‌هاست، مذهب در سیاست این قاره دخالتی ندارد. ترک‌ها برآنند تا از طریق دیدار با پاپ به رفع کدورتی که به دلیل کشتار ارامنه به وجود آمده،‌ اهتمام ورزند. این مسئله هنوز هم محلی اعتراض ارامنه جهان است. با این وجود 48 درصد مردم ایتالیا، موافق پیوستن ترکیه به این اتحادیه هستند و 30 درصد مخالف. 22 درصد هم جوابی قانع‌کننده به این مسئله ندادند. در هلند، احزاب راست میانه با این مسئله مخالفند زیرا «پرستیژ» ترک تبارهای این قاره را در حد عضویت نمی‌دانند. «برناردبات» وزیر امور خارجه هلند در سال 2005 اعلام کرد،‌ اتحادیه اروپا باید این مسئله را از رئوس کاریش حذف کند. از سویی دیگر «ژوزه‌فان آرتسن» رهبر حزب لیبرال هلند پیشنهاد کرد در سال 2016 یا 2017 یک نظرسنجی در این زمینه انجام شود. اتریش، سوئد، قبرس، اسپانیا، لهستان و لیتوانی نیز با این کار مخالفند.
اختلاف در خاک ترکیه
در ترکیه چند دستگی حاکم بر فضای سیاسی، ‌بزرگ‌ترین عامل در نپیوستن به این اتحادیه است. عده‌ای بر این باورند، ترکیه نباید با هیچ کشوری در این زمینه رایزنی کند چرا که رنگ ترکیه با هیچ رنگی در کشورهای غربی، ‌سازگار نیست! از سوی دیگر، ناسیونالیست‌ها و اسلام‌گرایان که از مخالفان سرسخت پیوستن ترکیه به اتحادیه مذکور به شمار می‌روند،‌ اینک به برگزاری نظرسنجی سراسری در سوم نوامبر جاری اصرار دارند. تحلیلگران بر این باورند، انسجام سیاسی داخلی در کنار حمایت کشورهای دیگر، شاید بتواند این سد را بشکند. سکولارها نیز هدف خود را دنبال می‌کنند و بارها اعلام کردند، نیازی به گفت‌وگو درباره این مسئله نیست. رفتارشناسی اروپایی‌ها نشان می‌دهد، گزینه‌های معرفی شده از سوی ترک‌ها بیشتر به ایجاد مناسباتی با کشورهای معرفی شده از سوی ترک‌ها بیشتر به ایجاد مناسباتی با کشورهایی چون مراکش،‌ مصر یا حتی پاکستان شبیه است نه رفتاری اروپایی.
شخصیت ترکیه‌ای‌ها پس از دوران جنگ عثمانی به سمت‌وسوی دموکرات بودن سوق داده شد اما هنوز هم این باور وجود دارد که آنها مردمانی هستند متعلق به خاورمیانه. ممکن است ترکیه به بزرگ‌ترین کارخانه تولید محصولات دموکراسی هم تبدیل شود، اما آنچه برای اتحادیه ارزش دارد،‌رفتاری متناسب با سیاست‌های این اتحادیه منشی به دور از تنش است..» هنوز مسئله حقوق بشر در این کشور، زخم کهنه‌ای است که اتحادیه اروپا هر بار به فراخور حال خویش آن را تحریک می‌کند.
بازداشت «اورهان پاموک» نویسنده شهیر ترکیه به دلیل انتقاد از رفتار غیرمدنی و جلوگیری از انتشار کتاب‌هایش، باز هم اتحادیه اروپا را به این نقطه رساند که ترکیه هنوز کشوری با استانداردهای اروپایی نیست.