نگاهی به ویژگیهای فعالان سیاسی در آیات قرآن کریم
شایستهسالاری، مصداق مشارکت سیاسی
اشاره:
در آستانه هشتمین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی، بار دیگر شاهد فعالیتهای تبلیغاتی گروهها و جناحهای مختلف سیاسی هستیم که هر یک به فراخور هدفها و مقاصد خود، وارد این عرصه شدهاند. در نظامی به سر میبریم که بر اسلام مبتنی است و حفظ نظام اسلامی بر فرد فرد مسلمانان واجب است. شرکت آگاهانهای که به انتخاب افراد و برنامههای اصلح برای تعالی جامعه منجر شود، باعث قوام نظام اسلامی خواهد شد و چنین برخوردی با انتخابات، بر تمامی مسلمانان واجب است. اکنون این سؤال مطرح است که صفات بارز و میزان کارآمدی یک فعال سیاسی برای کسب نمایندگی مجلس شورای اسلامی، چیست؟
چه نوع امکاناتی برای کارآمدی یک فعال سیاسی لازم است؟ آیا امکانات مادی یا معنوی به تنهایی کافی است یا اینکه یک سیاستمدار و بازیگر و فعال سیاسی به هر دو نوع نیازمند است؟ قرآن کریم در دعای حضرت موسی(ع) به انواع ابزار و امکانات لازم برای کارآمدی در امر رسالت اشاره نموده است که این مقاله در هشت محور به تبیین و توضیح این درخواستها میپردازد.
سیدمهدی موسوی الیگودرزی
آنگاه که حضرت موسی(ع) به رسالت الهی مأمور گشت، چیزهایی را از خداوند متعال درخواست نمود که به وسیله آنها بتواند رسالت خویش را انجام دهد. این رسالت چون دارای ابعاد عبادی، سیاسی، انقلابی و اجتماعی و اخلاقی بود، بسیار مهم و حایز اهمیت است؛ لذا درخواستها و امکاناتی را که حضرت میطلبد، به میزان این مسئولیت سنگین، باید مهم و با اهمیت باشد. قرآن کریم میفرماید: پس از آنکه موسی(ع) به مقام نبوت رسید، خداوند به او فرمود: «به سوی فرعون برو که طغیان کرده است.»(طه/24)
موسی(ع) از چنین مأموریت سنگینی شانه خالی نکرد و وسایل پیروزی در این ماموریت را از خداوند خواست.
«عرض کرد: پروردگارا! سینه مرا گشاده دار و کار مرا بر من آسان گردان و گره از زبانم بگشا تا سخنان مرا بفهمند و وزیری از خاندانم برای من قرار بده؛ برادرم هارون را. به وسیله او پشتم را محکم کن و او را در کار من شریک گردان تا تو را بسیار تسبیح گوییم؛ و تو را بسیار یاد کنیم؛ چرا که تو همیشه از حال ما آگاه بودهای.» (طه/35ـ25)
در این درخواست، نکات بسیار مهمی نهفته است که برای اندیشمندان و سیاستمداران قابل تحقیق و الگوپذیری است. خداوند در آغاز رسالت حضرت موسی(ع) مهمترین مشکل بر سر راه فرهنگ، مذهب و هدایت انسانها را معرفی میکند و آن فرعونی است که طغیان نموده. این مطلب چند نکته مهم را میرساند: نخست، دین و مذهب با سیاست و حکومت در ارتباط است؛ لذا رسالت اول موسی(ع) ورود در عرصه سیاست و پاکسازی رأس جامعه از استبداد و شرک است؛ دوم، طغیان و سرکشی ویژگی مهم کفر و استبداد است؛ از این رو، هر کس در هر سطح جامعه طغیان کند، باید با او برخورد نمود؛ ثالثاً طرف مقابل موسی(ع) فرعونی است که با خدا بر سر ربوبیت منازعه نموده، به بانگ بلند میگفت: «انا ربکم الاعلی»؛ بنابراین، برای مقابله با چنین فردی، به امکانات و وسایل ویژهای نیاز است که بدون آنها نمیتوان اقدام نمود.
روابط انسانی در اجتماع، دارای پیچیدگی بسیار و سازوکارهای متناسب با خود است. قرآن در این باره میفرماید: «هان ای مردم! ما شما را از یک مرد و یک زن آفریدیم و شما را تیرههایی بزرگ و کوچک قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید نه اینکه به یکدیگر فخر کنید و فخر و کرامت نزد خدا تنها به تقواست و گرامیترین شما با تقواترین شماست که خدا دانای باخبر است.»(حجرات 13) بنابراین، هدف از این اختلافها، گرایش به زندگی اجتماعی است، چون هر فرد به تنهایی قادر نخواهد بود نیازهای خود را برآورده سازد و برای ادامه حیات، به همنوعان خود وابسته است. قرآن کریم، رسالت اجتماعی انبیا را در مورد روابط اجتماعی چنین مشخص مینماید: «به راستی، پیامبران خود را با دلایل آشکار فرستادیم و با آنها کتاب و ترازو را فرو آوردیم تا مردم به انصاف برخیزند.» (حدید/25) پس هدف از بعثت انبیا به طور کلی این است که روابط اجتاعی مردمان براساس رفتار عادلانه، نظم و ترتیب پیدا کند تا مسیر زندگی و تعالی انسان هموار گردد. این مسئولیت سنگین مشکلات فراوانی را به همراه خواهد داشت که از جمله آنها میتوان به اختلاف سلیقهها و نگرشهای افراد، تداخل منافع افراد جامعه و واکنش کسانی که منافعشان در خطر است، همچون ستمگران، سودجویان و طمعورزان، اشاره کرد.(بقره/213) این عوامل دست به دست هم میدهند که روابط اجتماعی پیچیده و مسئولیت فعالان سیاسی دشوار گردد. در این میان، کسانی میتوانند کارآمد و موفق باشند که به امکانات و ابزار لازم مسلح باشند؛ از جمله مهمترین این ابزار از دیدگاه قرآن در دعای حضرت موسی(ع) موارد ذیل است:
1- شرح صدر
«قال رب اشرح لی صدری؛ عرض کرد: پروردگارا! سینه مرا گشاده دار!»
با توجه به مقدمه ارائه شده، مشخص میشود مسئولیت سیاست و حکومت، سنگین، مهم و پیچیده است. بر این اساس، اولین چیزی که مورد درخواست حضرت موسی(ع) قرار میگیرد، شرح صدر است. شرح صدر به معنای گشادگی سینه، کنایه از این است که انسان در برابر سختیها و مشکلات از حوصله و تحمل بالا برخوردار باشد که با آن بتواند بر عجله و شتابزدگی خود مسلط گردد و در برخورد با مسائل و مشکلات پیشرو، عاقلانه و مدبرانه عمل کند. اگر فعال سیاسی در مقابل یک پدیده اجتماعی و سیاسی با عجله و شتاب وارد عمل شود، از دوراندیشی و عاقبتنگری لازم برخوردار نخواهد بود، چون هیجانها و احساسهای روحی و دغدغهها و حساسیتهای درونی غلیان و فکر و اندیشه او را مسدود میکند.
یک عمل و رفتار سیاسی و اجتماعی در ابتدا بر سه عنصر مهم استوار است که عبارتند از:
1ـ تصمیمگیری: به معنای گزینش یک راه از میان دو یا چند راه با توجه به هدف و آیندهنگری، توانایی.
2ـ برنامهریزی: یعنی پیشبینی اقدامهایی که به منظور تحقق هدفها در آینده صورت گیرد.
3ـ سازماندهی و هماهنگی عناصر دخیل: یعنی گروهبندی و وحدت بخشیدن به عناصر دخیل در عملکردها در مسیر رسیدن به هدف. در تمام این مراحل، سعهصدر شرط اصلی و عجله و شتاب و اضطراب، مانع است. از این رو، چون در عمل سیاسی و اجتماعی تفکر بلند و دوراندیشی شرط اصلی و مهمی است و عمل براساس اندیشه شکل میگیرد، باید شرایط را برای استفاده از عقل مهیا نمود. یکی از شرایط مهم، داشتن روح بزرگ و سعهصدر و تحمل مشکلات است. امام علی(ع) میفرماید: «وسیله رهبری و مدیریت سینه گشاده است» (تفسیر نمونه/ج13/ص188)
قرآن کریم به پیامبر اعظم(ص) میفرماید: «صبر پیشه کن، چنانکه پیامبران اولوالعزم پیش از تو چنین کردند.»(احقاف 35) پس قرآن کریم ثبات قدم و استواری در راه را برای رسیدن به پیروزی، در صبر و سعه صدر معرفی میکند: «پروردگارا! صبری به ما ده و قدمهایمان را استوار ساز و بر گروه کافران پیروزمان کن!»(بقره/250) این نکته شایان ذکر است که سعهصدر در قانونگذاری و وضع برنامههای کشور و نظارت بر امور که وظیفه اصلی نمایندگان مردم در مجلس شورای اسلامی است، نیز بسیار مهم و با اهمیت میباشد.
2- آماده کردن شرایط
«و یسر لی أمری؛ و کار مرا بر من آسان گردان!»
حضرت موسی(ع) در بخش قبل، به موضوع درونی انسان پرداخت و در این قسمت از دعای خود به مقوله کار و فعل خویش نظر دارد و برای آسانی و گشایش در کارها، از خداوند استمداد میجوید. حال، سؤال این است که چه اموری باعث آسانی کار میشود؟ از جمله امور مهمی که شرایط را برای گشایش در کارها فراهم میکند، میتوان به علاقه و انگیزه، کسب مقدمات لازم، برنامهریزی و آیندهنگری و توانایی لازم و قدرت بر انجام کار نام برد. از میان امور ذکر شده، مسأله توانایی و قدرت، بسیار مهم و با اهمیت است. قدرت، ابزاری برای تحقق هدفها و تأمین غایتهای انسان است و به واسطه آن هر شخصی میتواند به موفقیت و کارآمدی برسد. بنابراین، برای یک فعال سیاسی که بخواهد در سطح جامعه به وظیفه خویش عمل کند، قدرت و توانایی، بسیار مهم و اساسی است تا جایی که برخی اندیشمندان، سیاست را به وسیله کسب قدرت تعریف نمودهاند. (حمید عنایت/ اندیشه سیاسی در اسلام معاصر/ ترجمه بهاءالدین خرمشاهی/ ص17)
قرآن کریم به مسأله توانایی و قدرت بر انجام کار ویژهای نموده است. با دقت در محتوای آیات قرآن، این نکته نمایان میشود که در تمام عناصری که برای زندگی اجتماعی و سیاسی بشر لازم است، عنصر قدرت و توانایی شرط است و برای اجرای مقاصد دین، به قدرت سیاسی نیاز است؛ قدرت سیاسی مشروعی که از جانب فرمانروا و حاکم حقیقی یعنی خداوند متعال گرفته شده باشد. بر این اساس، حضرت شعیب(ع) شرط اصلاحطلبی و رسالت خویش را استطاعت و توانایی ذکر میکند: «من جز اصلاح تا آنجا که توانایی دارم، نمیخواهم و توفیق من جز به خدا نیست. بر او توکل کردم و به سوی او بازگشت میکنم.»(هود/88) از این بیان حضرت شعیب(ع) مشخص میشود که کارآمدی و موفقیت در رسالت، به مسأله توانایی و قدرت وابسته است.
بنابراین، خواسته حضرت موسی(ع) در این قسمت، چیزی است که باعث آسانی و گشایش در کارها میشود و مهمترین عامل قدرت و توانایی است.
3- زبان گشاده
«واحلل عقدةً من لسانی یفقهو قولی؛ و گره از زبانم بگشا تا سخنان مرا بفهمند.»
سخنوری یکی از شاخصهها و ابزار لازم برای حضور در عرصههای اجتماعی و سیاسی است؛ چون مسأله زبان و بیان مهمترین ابزار انسان در روابط اجتماعی و بیان مقاصد درونی است. در فرآیند سخن گفتن و ارسال پیام به مخاطب دو مرحله وجود دارد و هر دو مرحله در کارآمدی، مهم و اساسی است: هر پیامی باید ابتدا با روش و ساختار صحیح از سوی پیامدهنده صادر و توسط مخاطب دریافت شود و در مرحله دوم درک پیام از سوی مخاطب است. حضرت موسی(ع) به هر دو مرحله ابلاغ پیام و سخنوری توجه نموده است.
اگر پیامی توسط مخاطب دریافت نشود، هرچند آن پیام از استدلالهای خوب و منطقی یا تکنیکهای علمی در پردازش برنامه برخوردار باشد، اثری بر مخاطب نخواهد داشت. (تغییر نگرش مخاطبان انتخاباتی/ حسن سبیلان اردستانی/ فصلنامه مجلس و پژوهش)
عواملی را که باعث اختلال در دریافت کامل پیام میشود، میتوان نامفهوم بودن کلمات، عدم وحدت در پیام و سروصدای محیط و... نام برد. بنابراین، یک پیام باید روش و ساختار مناسبی داشته باشد تا بتواند با مخاطب رابطه برقرار سازد. از این رو قرآن کریم به مسأله زبان و بیان توجه نموده و انبیا را برای انجام رسالت خود، به بلاغت و فصاحت در کلام سفارش کرده است. پیامبر اکرم(ص) نیز از جانب خداوند متعال مأمور بود که با مردم، با سخنی رسا و مؤثر سخن بگوید: «با آنها به بیانی که در دلهایشان بنشیند و در فهماندنشان رسا باشد، صحبت کن!» (قمر/17) بنابراین، شیوایی و رسایی در ابلاغ پیام و سخنوری در کارآمدی فعال سیاسی، بسیار اثرگذار و سرنوشتساز است.
4- داشتن همکار
«واجعل لی وزیرا من أهلی هرون أخی؛ وزیری از خاندانم برای من قرار بده؛ برادرم هارون را.»
چنانکه گذشت، انسان موجودی اجتماعی است و در روابط اجتماعی و سیاسی خود علاوه بر داشتن امکانات و ابزار فردی، نیازمند همکار و همیاری از همنوعان خود است که او را در رسیدن به هدفها و بار سنگین مسئولیتها و تحمل مشکلات یاری کنند. انسانها چون دارای استعدادها و تواناییهای مختلفی هستند، در کنار یکدیگر و با کمک هم میتوانند زندگی بهتری را رقم بزنند. بنابراین، هر فردی به دیگران نیازمند است. انبیای الهی نیز در مسئولیت و رسالت خود از این قاعده مستثنا نبودهاند. حضرت موسی(ع) از خداوند وزیر و همکار طلب میکند؛ چون مبارزه با طاغوت و اداره حکومت و مسائل سیاسی به تنهایی ممکن نیست. در تفسیر نمونه، واژه «وزیر» چنین معنا شده است: «وزیر: از ماده وزر در اصل به معنای بار سنگین است، و از آنجا که وزیران بسیاری از بارهای سنگین را در کشورداری بر دوش دارند، این نام بر آنها گذارده شده است و نیز کلمه وزیر به معاون و یاور اطلاق میشود.»
با وجود این در مسأله کارآمدی سیاسی، داشتن همکار و همفکر، پرتوان بسیار مهم است و زمینه استفاده از استعدادها و ظرفیتها و تواناییهای مختلفی را که در انسان نهفته است، پیدا میکند. پس کسی که دارای همفکران و گروه منسجم و مقتدری باشد از میزان کارآمدی بسیاری نسبت به فردی که تنها و بدون گروه منسجم به عمل سیاسی دست میزند، برخوردار خواهد بود.
و سؤال مهم اینکه، در انتخاب وزیر و همکار چه ملاکهایی را باید رعایت کرد؟ نکتهای را که حضرت موسی(ع) در این آیه ذکر فرمود که «او اهل و برادر من است»، تنها بیان ملاک و میزان انتخاب نیست؛ بلکه ملاکها و میزانهای دیگری برای انتخاب هارون در آیات دیگر آمده است. در آیات قرآن کریم انتخاب هارون در آیات دیگر آمده است. در آیات قرآن کریم صفاتی همچون فصاحت کامل در بیان و عبادتگر و مؤمن برای هارون ذکر شده و او را لایق نعمتهای فراوان دانسته است که نمایانگر قابلیتها و آمادگیهای هارون برای عهدهداری این وظیفه خطیر میباشد.
بنابراین، این ویژگیها سبب معرفی هارون از سوی موسی(ع) به خداوند متعال برای عهدهداری وزارت بیان شده است که مصداق کامل شایستهسالاری در سیره انبیاست. اما اینکه حضرت موسی(ع) تقاضا میکند این وزیر از خانواده او باشد، به خاطر شناخت بیشتر نسبت به او و دلسوزی فراوانتر هارون نسبت به برادر است. (تفسیر نمونه/ج13/ص188)
5- کارکردهای اطرافیان
«اشدد به أزری؛ به وسیله او پشتم را محکم کن!»
مهمترین وظیفه یک فعال سیاسی آن است که با دفاع آگاهانه، مشورت ناصحانه و عملکرد صحیح خویش او را پشتیبانی و حمایت کند و بازوی محکم و پرتوانی برایش باشد؛ همانگونه که هارون برای موسی بود. خداوند به موسی(ع) فرمود: «به زودی بازویت را به وسیله برادرت محکم میکنیم و به شما سلطنت میدهیم.» (قصص/35) و مهمترین راز عزت و عظمت یک حکومت و یک رهبر سیاسی، در همراهی و وحدت میان اجزای حکومت و سیاستمداران و اجزای جامعه است. قرآن کریم میفرماید: «نزاع [و کشمکش] نکنید تا سست نشوید و قدرت و (هیبت و شوکت) شما از بین نرود.» (انفال/46) تا زمانی که وحدت و انسجام درونی اجزا و همفکری و همراهی در میان فعالان مختلف جامعه حاکم باشد، رسیدن به هدفها و آینده روشن ممکن است؛ اما اگر تفکر شخصی و سلیقهای، تکروی و سرپیچی از دستورات مافوق میان فعالان سیاسی رشد کند، توسعه و پیشرفت رؤیایی بیش نخواهد بود. بنابراین، کار ویژه اصلی فعالان سیاسی، هماهنگی و پشتیبانی از رهبر جامعه است. (انفال/1)
6- مشارکت سیاسی
«وأشرکه فی أمری؛ و او را در کار من شریک گردان!»
اسلام را نظام تک قطبی و خودرأیی و فردمحوری مخالف است (طه/24) و به مشارکت سیاسی اقشار مختلف توصیه کرده است. یکی از راههای افزایش کارآمدی سیاسی، استفاده از ظرفیتها و استعدادهای افراد مختلف است، زیرا خداوند انسانها را با استعدادها و ظرفیتهای مختلف آفریده است. بنابراین، برای پیشبرد هدفها و استفاده از تمام ظرفیتها و تواناییها، باید دیگران را در امور سهیم نمود تا هر کس بر اساس تواناییهای لازم و استعدادهای درونی خویش، بر کارآمدی در امور اجتماعی و سیاسی بیفزاید. رمز موفقیت و کارآمدی فعالان سیاسی و دولتها، برخورداری از مشارکت و حمایت همه جانبه اقشار مردم است. (اصول و شاخصههای کارآمدی دولت در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره)/فصلنامه علوم سیاسی/ شماره 19)
7- ارتباط با خدا
«کی نسبحک کثیراً و نذکرک کثیراً انک کنت بنا بصیراً؛ تا تو را بسیار تسبیح گوییم؛ و تو را بسیار یاد کنیم؛ زیرا تو همیشه از حال ما آگاه بودهای.»
در این بخش از درخواستها، حضرت موسی(ع) رابطه معنویت و ارتباط با خداوند متعال و نقش آن را در انجام رسالتهای مذهبی، سیاسی و اجتماعی بیان نموده است. نقش ارتباط فعال سیاسی با خداوند متعال و استمداد از فیض بیکران او در منظومه معرفتی قرآن کریم، جایگاه بس والایی دارد. قرآن کریم مؤمنان را سفارش میکند همیشه به یاد خدا باشند و بسیار او را ذکر گوید! (احزاب/41) این سفارش و تأکید علاوه بر آثار تکوینی که در نظام هستی و شخصیت افراد دارد، در رفتار سیاسی و امور اجتماع نیز تأثیرگذاری فراوانی را به همراه دارد. برخی از آثار تسبیح و ذکر خداوند که در کارآمدی فعالان سیاسی مؤثر است، عبارتند از:
اطمینان قلب در عرصههای مختلف و رویارویی با مشکلات و خطرها: «الا بذکرالله تطمئن القلوب؛ همانا به یاد خدا دلها آرام میگیرد.»
2ـ امید به پیروزی حق
3ـ اعتماد به نفس، خودباوری و عزتمندی؛ چون عزت و سربلندی نزد خداوند و رسول او و مؤمنین است
4ـ وحشت نداشتن از نیروی دشمن و احساس امنیت
5ـ جلب نظر خداوند و توفیق نایل شدن به هدایت الهی.
بنابراین، حضرت موسی(ع) پس از درخواستهای متعدد از خداوند، توفیق تسبیح و ذکر الهی را میطلبد تا خود و هارون در پناه انجام تسبیح و یاد کثیر خداوند به توانایی و قدرت لازم جهت انجام رسالت بزرگ خود دست یابند.
نتیجه:
شناخیت رهبران الهی و چگونگی رفتار و کردار آنان در عرصههای مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و... و اخذ آموزههایی که راهگشای مشکلات انسان معاصر باشد، برای تمام افراد بشر سودمند خواهد بود. آدمی همواره در معرض برخوردها، پیشآمدها و سختیهاست. هر کس به گونهای با این رخدادها روبهرو میشود و واکنش نشان میدهد؛ لذا با توجه به اهمیت سیره و سنت حضرت موسی(ع) در قرآن کریم، میتوان با تأسی به رفتار سیاسی این پیامبر الهی، برنامه سعادتمندانه زندگی را براساس آموزهها، پیامها و درسهای سیاسی ایشان پیریزی نمود. یکی از این نمونهها، درخواستهای ویژه او در انجام امر رسالت است که مسئولان جمهوری اسلامی ایران و نمایندگان مجلس با اقتدا به آنها میتوانند آینده روشنی را برای این مرز و بوم رقم زنند و مردم عزیز ایران با این ملاکها نمایندگان شایستهای را برای مجلس شورای اسلامی و دیگر ارکان نظام انتخاب نمایند.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
