روزنه‌ای در تاریکی

پس از افت و خیز بسیار در مناسبات سوریه و عراق،‌ دو کشور همجوار، «جلال طالبانی» به عنوان رییس‌‌جمهوری عراق هفته گذشته قدم بر خاک سوریه نهاد.
طالبانی، نخستین رییس‌‌جمهوری عراق است که پس از نزدیک به سه دهه از سوریه دیدن می‌کند، پس از آن که دو کشور به تردیدها برای از سرگیری مناسبات قطع شده خود پایان دادند.
آخرین ملاقات رییسان جمهوری سوریه و عراق در هفتم دی‌ماه 1358 در دمشق میان «حافظ اسد» رییس‌جمهوری فقید سوریه و «صدام حسین» رییس‌جمهوری معدوم عراق صورت گرفت. روابط دیپلماتیک سوریه و عراق در پی حمایت دمشق از تهران در جنگ تحمیلی رژیم صدام علیه جمهوری اسلامی ایران در سال 1359 قطع شد. دمشق، یک سال که آمدن طالبانی را انتظار کشید.
هر زمان که امید برای انجام این سفر قوت گرفت، برخی رخدادهای ساختگی یا واقعی، موضع‌گیری‌های ضد و نقیض و دخالت‌های اشغالگران، آن را نقش بر آب ساخت. کدورت‌های انباشته شده برای نزدیک به سه دهه افق روابط دو کشور را تیره و تار کرده بود ولی جرقه‌ای که با فروپاشی حکومت صدام زده شد، آن چنان که باید نتوانست این روابط یخ‌زده را گرمی بخشد. همه در عراق و خارج از آن اذعان دارند که آمریکا مانع اصلی در به گردش درآمدن موتور حرکت دو همسایه به سوی تجدید بنای مناسباتی نوین بوده است.
گرچه در این میانه موانع ریز و درشت بسیاری بوده و چه بسا هست ولی عزم دو طرف و شوق نمایان در چهره و گفتار دولتمردان سوری و عراقی قادر به زدودن آن است.
منافع امنیتی، سیاسی و اقتصادی متقابل که برای هر دو در این منطقه آشوب‌زده، راهبردی می‌نماید، تمایل و بلکه اصرار دمشق و بغداد را برای آغاز فصلی جدید در مناسبات دو جانبه و به فراموشی سپردن گذشته‌های تلخ را مناقشه‌ناپذیر کرده است.
پناه گرفتن بسیاری از شخصیت‌های سیاسی مخالف رژیم صدام در دمشق و قرار گرفتن کنونی آنها در پست‌های کلیدی دولت عراق، چشم‌انداز خوشبینانه‌ای نزد سوری‌ها، برای بهره‌گیری از این ویژگی وامداری، برای تشویق بغداد به نزدیکی به دمشق فراهم آورده است. با این حال نباید از خاطر برد که واشنگتن همچنان سردی روابط با دمشق را حفظ کرده و از آسیب زدن به منافع آن ابایی ندارد.
بنابر برخی تحلیل‌ها، تحرکات عراق برای نزدیکی به همسایگانش بویژه ایران و سوریه بر مبنای اراده و خواست دولت این کشور بوده و چندان با تمایل آمریکایی‌ها همخوانی ندارد.
رفتارهای آمریکا در قبال این دو کشور و اتهامات هر از گاه آن به ایران و سوریه، برای انداختن مسئولیت بی‌کفایتی و ناکامی‌های خود در مهار بحران عراق، ‌شاهدی بر این مدعاست. مقاله «لس‌آنجلس تایمز» نیز از این نظریه دفاع می‌کند و می‌نویسد: عراق در تعامل با همسایگانش با آمریکا اختلاف دارد. چنان‌چه معاون وزیر خارجه عراق تاکید می‌کند که بغداد مصمم است روابط خوبی با همسایگانش داشته باشد.
این روزنامه آمریکایی، سفر جلال طالبانی به دمشق را از این منظر تفسیر و به طور ضمنی به ناخرسندی واشنگتن از انجام آن اشاره می‌کند.
به گزارش ایرنا استقبال «بسیار گرم» رییس‌جمهوری سوریه از همتای عراقی خود و جای دادن او در «قصر الشعب» شگفتی ناظران را برانگیخت و سخنان جلال طالبانی از عزم بغداد برای پی‌ریزی مناسباتی تازه و رو به گسترش با دمشق حکایت کرد.
رییس جمهوری عراق در نخستین ملاقات با همتای سوری خود گفت: «مفتخریم که به سوریه باز می‌گردیم، ‌کشوری که همواره میهن اصلی ما به شمار می‌رود.»
طالبانی افزود: «در دورانی که با رژیم دیکتاتوری مبارزه می‌کردیم، سوریه پناهگاه ما بود و بیشتر احزاب و گروه‌های عراقی مخالف رژیم صدام، مورد حمایت مالی، سیاسی و معنوی سوریه قرار داشتند.»
رییس‌‌جمهوری عراق تصریح کرد: «ما مدیون سوریه هستیم و این امر همواره در وجدانمان باقی است.حمایت‌های سوریه بود که سبب شد، ‌این پیروزی نصیبمان شود».
اما تحلیلی دیگر بر این باور تاکید دارد که بغداد بدون موافقت و چراغ سبز واشنگتن قادر به از سرگیری مذاکرات با دمشق و عادی سازی مناسبات با آن نبود.
پیروان این نظریه، به تلاش‌های شکست‌ خورده دمشق و بغداد اشاره دارند که پیش از این بارها برای نزدیکی به یکدیگر به کار رفته و هر بار ناکام شد و نیز این که اشغالگران آمریکایی که بر عرصه‌های گوناگون حیات سیاسی و اقتصادی عراق چنگ انداخته و هر حرکتی در سیاست خارجی را زیر نظر دارند.
به گفته این عده، عادی سازی مناسبات سوریه و عراق حرکتی همسو با توصیه‌های کمیته «بیکر ـ همیلتون» بود و با نظر موافق آمریکا صورت گرفت.
گروه مطالعه عراق معروف به کمیته «بیکر ـ همیلتون» در گزارشی که چندی پیش ارایه کرد، از دولتمردان آمریکایی خواست برای حل مشکلات عراق از سوریه و ایران مدد گیرند.
«ولید المعلم» وزیر امور خارجه سوریه اواخر آذرماه گذشته در مصاحبه با روزنامه «واشنگتن پست» آمریکا، با تاکید بر حمایت اسد از توصیه‌های کمیته «بیکر‌ ـ همیلتون» متذکر شد: سوریه با از سرگیری روابط دیپلماتیک با عراق، عملا به اجرای این توصیه‌ها پرداخته است.
ولید المعلم با این حال گوشزد کرد: این عمل سوریه نه برای جلب رضایت آمریکا، که برای تامین منافع سوریه و عراق است.
همزمان با انتشار گزارش کمیته «بیکر ـ همیلتون» و در سفر اواخر آبان ماه گذشته «ولید المعلم» وزیر خارجه سوریه به عراق،‌ اعلامیه از سرگیری روابط دیپلماتیک دو کشور امضا شد.
در همین چارچوب، سفارتخانه‌های سوریه و عراق نیز 20 آذر ماه گذشته رسما در بغداد و دمشق بازگشایی شد.
حتی در صورت انطباق این دیدگاه با واقعیت، باید گفت که بحران فزاینده در عراق و زمین‌گیر شدن نیروهای آمریکایی در این کشور، دولت بوش را به رغم میل باطنی به تن دادن به خواسته بغداد برای بهبود مناسبات با دمشق واداشت.
در هر دو صورت، سفر رییس جمهوری عراق به سوریه تاریخ روابط دو کشور را ورق زد و فصلی نوین را فراروی دو همسایه گشود.
طالبانی در ملاقات با اسد تصریح کرد: «ما مصمم هستیم بهترین روابط سیاسی، بازرگانی و نفتی را با سوریه برقرار سازیم و سدی را که فرا راه همکاری‌های دو کشور است، در هم شکنیم. قدرت‌های استعماری همواره در طول تاریخ برای جلوگیری از نزدیکی سوریه و عراق توطئه‌چینی می‌کنند».
«بشار اسد» نیز گفت: «سوریه آماده کمک به مردم عراق برای برقراری آشتی ملی و حفظ وحدت و ثبات این کشور است، همچنان که از فرایند سیاسی در عراق حمایت می‌کند».
اسد متذکر شد: امنیت دو کشور، مشترک است و آنچه به یکی از کشورها آسیب رساند، به کشور دیگر نیز لطمه خواهد زد. اگر عراق در صلح و ثبات به سر برد، ‌منافع آن متوجه سوریه نیز خواهد بود.
بی‌شک، ‌مسیر پیشبرد مناسبات و افزایش و تحکیم همکاری‌های دو جانبه،‌ فارغ از دشواری‌ها نخواهد بود،‌ اما اراده دو کشور که پشتوانه‌ای غنی از مشترکات فرهنگی ـ دینی را همراه دارد، قادر است این مسیر ولو سنگلاخی را با گام‌های استوار برای رقم زدن آینده بهتر برای ملت‌های دو کشور بپیماید.