نبردی جانکاه برای کسب هویت

آرش نهاوندی
اروگوئه از کوچک‌ترین کشورهای آمریکای جنوبی است که مانند یک ساندویچ میان آرژانتین و برزیل- دو بزرگ منطقه- له شده است. درحالی‌که برزیل و آرژانتین توانسته‌اند با اتکا به صنایع و منابع، هویت خویش را حفظ کنند. یان‌روشا- گزارشگر بی.بی.سی- در گزارشی جذاب و خواندنی چگونگی تلاش اروگوئه‌ای‌ها برای دستیابی به هویت جهانی و قاره‌ای را به رشته تحریر درآورده است. او در واقع کشوری عاری از صنایع و منابع طبیعی را در پی هویت‌یابی به تصویر کشیده است.
«هنگامی ‌که به مونته ویدئو- پایتخت اروگوئه- پا می‌گذارید، گویی زمان متوقف شده یا به عقب بازگشته، این احساس به‌ویژه زمانی به شما دست می‌دهد که از برزیل پرهیاهو و پرسروصدا به اروگوئه سوت و کور آمده باشید. در واقع احساس خواهید کرد، صفحات تاریخ به‌جای تورق به جلو، 50 سال به عقب ورق خورده‌اند. حتی اگر از آرژانتین به عنوان کشور مبدا به اروگوئه به‌عنوان کشور مقصد پا بگذارید، نیز چنین احساسی در ذهنتان متبادر خواهد شد.
این حس به‌ویژه هنگام پیاده‌روی، شما را بیش از پیش تحت تاثیر قرار خواهد داد. شما خانه‌های یک‌طبقه فرسوده‌ای را با کرکره های چوبی مشاهده خواهید کرد. علاوه‌بر این می‌توانید زیر بالکن‌هایی که میله‌هایی رنگ‌ورو رفته به‌عنوان حفاظ بر آنها نصب شده‌اند، از شر گرما تاحدودی در امان بمانید. وضعیت معابر نیز بهتر از این نیست، یک رشته درختان چنار کهنسال پوسته‌پوسته شده به‌صورت ردیفی کنار خیابان‌ها قرار گرفته و مانع دید بخش مهمی از نمای ساختمان‌ها می‌شوند. در مدرسه نیز کودکان همان پیراهن‌های پیش‌بندی شکل را با همان دستمال یقه‌های سیاه پف‌کرده‌ای که پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌هایشان سال‌ها قبل از آنها استفاده می‌کردند، برتن می‌کنند. همه چیز مانند صدسال قبل است، اسب‌ها که نیز از مظاهر اعصار تاریخی محسوب می‌شوند، گاری‌های پر از کاغذ و پلاستیک را به دنبال خود می‌کشند. مغازه‌های از مد روز افتاده نیز لباس‌های کهنه و قدیمی می‌فروشند. در یکی از این مغازه‌ها که مختص مردان است، لباس، پیژامه و دمپایی فروخته می‌شود.
آرامش
خیابان‌های شهر همگی به رودخانه پلاتا منتهی می‌شوند، مصب این رودخانه به‌واقع مانند دریایی بی‌انتهاست با افقی بی‌پایان. در کرانه مقابل این رود عظیم، بوینوس‌آیرس پرسروصدا واقع شده که از نظر زندگی شهرنشینی هم تشابهی با مونته ویدئوی آرام و سوت و کور ندارد.
تصمیم گرفتم با یکی از دوستان به نام ماری استر، در شهر گشتی بزنم. با وی به محلی رفتیم که برای 40 سال در آنجا زیسته بود. محله کولون، جایی‌که زمانی طبقه اشراف زندگی می‌کردند، امروز به رنگ دیگری درآمده و جزو محلات قدیمی شهر محسوب می‌شود. قصرهای کوچک گذشته یا رو به ویرانی گذاشته یا دگیر اثری از آنها نیست، باغ‌ها نیز آن شکوه قدیم را از دست داده‌اند.
کولون با رودخانه فاصله دارد. در گذشته مردم فقیر لباس‌هایشان را در رودخانه می‌شستند، اما امروزه شرایط تغییر کرده و ثروتمندان تا جایی که می‌توانند محل اقامت خویش را به رودخانه نزدیک می‌کنند، از همین‌رو است که قیمت آپارتمان‌ها در محله رامبلا- از محلات ثروتمندنشین شهر- با روندی صعودی بالا می‌رود.
رامبلا خیابان عریضی است که در کنار سواحل دریا کشیده شده است.
لحظات بزرگ
با غروب آفتاب و کاهش نسبی دما، مردم این محله به خیابان رامبلا می‌ریزند و به دوندگی و پیاده‌روی و ماهیگیری مشغول می‌شوند. برخی از جوانان نیز بر دیواره‌های کوتاه ساحلی می‌نشینند و کتابی در دست می‌گیرند و به مطالعه می‌پردازند.
قدری که دقیق‌تر به آنها نگاه کنیدف متوجه می‌شوید که همه آنها جرعه‌جرعه از نوشیدنی‌هایی که در دستانشان قرار داده‌اند، می‌نوشند؛ کوکاکولا یا هرگونه نوشابه خنک- فیرماته، نوعی چای سبز مخصوص آمریکای جنوبی- با دیدن این صحنه همزمان احساس آرامش در انسان ایجاد می‌شود. به‌رغم این ظاهر فرسوده و عقب‌مانده غلط‌انداز، اروگوئه دارای گذشته درخشانی بوده است. اعضای تیم ملی این کشور در سال 1930- که اولین دوره جام جهانی در اروگوئه برگزار می‌شد- با افتخار نخستین جام جهانی فوتبال را بالای سر بردند. در زمان جنگ جهانی دوم نیز، مونته ویدئو صحنه آخرین نبرد دریایی واقعی تاریخی بود، واقعی از آن‌رو که در طول این نبرد حتی یک جنگنده نیز شرکت نکرد. این نبرد که بعدها تحت عنوان جنگ رودخانه پلاتا شهرت یافت، تنها با فاصله چند کیلومتری ساحل در میان امواج خروشان دریا درگرفت.
طی این نبرد، رزم‌ناو آلمانی گراف اسپی، پس از مورد اصابت قرار گرفتن از سوی رزم‌ناو بریتانیایی، توسط ناخدای خود، سوراخ و غرق شد. بقایای این رزم‌ناو غرق شده همچنان در زیر خروارها آب و در عمق 30 پایی دریا قرار دارد.
آنارشیست‌ها
در دهه 60 میلادی گروهی چریکی متعلق به جناح چپ، مدتی در صحنه سیاسی اروگوئه عرض اندام کرد.
آنها با الهام گرفتن از آنارشیست‌های اروپایی- که زمانی در اروگوئه سکونت گزیده بودند- ربودن دیپلمات‌های خارجی، ازجمله سفیر بریتانیا، غارت بانک‌ها و فرارهای آنچنانی از زندان- با حفر تونل در زیر دیوار- را سرلوحه کار خویش قرار دادند، اما هرج‌ومرج مدت زیادی دوام نیافت و نظامیان در اروگوئه- مانند بسیاری از کشورهای آمریکای لاتین- قدرت را در دست گرفتند، در واقع اروگوئه نیز به باشگاه سایر کشورهای آمریکای جنوبی که ژنرال‌های راست‌گرا در آنها زمام قدرت را در دست داشتند، پیوست. ترس، اختناق، زندانیان سیاسی و شکنجه ازجمله وقایعی بود که در پی کودتای نظامیان، جامعه اروگوئه را به قهقهرا بردند. از آن زمان یادگارهای بسیاری در مونته‌ویدئو، ازجمله تاسیسات نظامی به‌جای مانده است.
در حال حاضر نیز حفاری‌های دردناکی برای پیدا کردن بقایای زندانیانی که زمان حاکمیت دیکتاتوری، ناپدید شد، در جریان است. یکی از افرادی که در آن زمانه سیاه ناپدید شد، دختر دوستم، ماری استر بود.
قطع رابطه با گذشته
«تاباره ولاسکس» رئیس‌جمهور جدید اروگوئه نیز پس از روی کار آمدن به فرماندهان نظامی کشور دستور داده است که اقدام به افشای محل گورهای دسته‌جمعی و نام نظامیان آمر کشتار کنند. رئیس‌جمهور ولاسکس 65 ساله، برخلاف اسلاف دیکتاتور خویش، از سوی ائتلافی از احزاب‌ چپ‌گرا انتخاب شده است.
این به‌معنای قطع رابطه تاریخی با گذشته‌ای است که سیاستمداران راست‌گرای اروگوئه‌ای بر این کشور فقیر حکم می‌راندند. طی 180 سال اخیر روسای جمهور اروگوئه از میان سفیدها یا رنگی‌ها- معادل اروگوئه‌ای لیبرال‌ها و محافظه‌کاران- انتخاب می‌شدند.
مردی که ولاسکس جانشین وی شده نیز از همان خاستگاه سیاسی برخاسته بود، او یکی از نوادگان رئیس‌جمهوری بود که صد سال قبل بر اروگوئه حکم می‌راند. به ‌رغم این سنت دیرینه سیاسی، در اروگوئه بیش ‌از سایر کشورهای آمریکای لاتین، مساوات رعایت شده است. در این کشور اغلب مردم باسوادند. در اروگوئه و در اغلب موارد، تصمیمات سیاسی و اقتصادی کلان با مراجعه به آرای عمومی گرفته می‌شود در آخرین رفراندومی که در اروگوئه برگزار شد، همه مردم این کشور به خصوصی‌سازی سیستم آبرسانی رأی منفی دادند.
دارایی باارزش
رئیس‌جمهور ولاسکس همچنین به انجام اصلاحات اقتصادی متعهد شده بود. او می‌خواهد در جوانان اروگوئه‌ای جهت کاریابی انگیزه ایجاد کند. به‌رغم تلاش‌های صورت گرفته تغییرات چندانی در جامعه اروگوئه ایجاد نشده است، زیرا انجام اصلاحات به آسانی صورت نمی‌گیرد. در اروگوئه تقریباً صنایعی برای اشتغال‌زایی یافت نمی‌شود. در نتیجه نمی‌توان به سرعت در وضعیت زندگی 3 میلیون اروگوئه‌ای تغییر ایجاد کرد. اقتصاد اروگوئه بر محور کشاورزی می‌گردد. این کشور حتی ذخایر نفت، گاز و ذخایر معدنی ندارد.
از همین ‌رو است که اروگوئه‌ای‌ها که میان دو ابرقدرت اقتصادی برزیل و آرژانتین گیر افتاده‌اند، تلاش مضاعفی را برای کسب هویت قاره‌ای انجام می‌دهند.
با وجود ظاهر ناامیدکننده، در وزارت امور خارجه اروگوئه، همه با امیدواری به آینده نگاه می‌کنند، زیرا اروگوئه چیزی دارد که روزگاری ممکن است از ارزشمندترین دارایی‌ها محسوب شود؛ سرمایه‌ای به نام آب، آب حیات‌بخشی که این همه میان اروگوئه‌ای‌ها امید ایجاد کرده است. در واقع اروگوئه در کنار سه کشور همسایه خود از غنی‌ترین ذخایر زیرزمینی آب برخوردار است. اروگوئه نه ‌تنها تنها امیدوار است که روزی این ذخایر غنی را به خارج از کشور صادر کند که دولت چپ‌گرای این کشور درصدد است مقادیر زیادی آب به کشورهای آفریقایی که از کم‌آبی رنج می‌برند، ببخشد».