شمارش معکوس برای تفاهم ایران و هند

هیئت مذاکره‌کنندگان ایران وارد دهلی‌نو شد تا شمارش معکوس برای برگزاری سومین نشست کمیته‌ کاری مشترک ایران و هند برای بررسی چگونگی ساخت خط لوله صادرات گاز «ایران- پاکستان- هند» آغاز شود.
دو طرف قرار است امروز هفتم دی‌ماه، بر سر ساختار طرح، قیمت گاز و شاخص‌های آن گفت‌وگو کنند تا با توافق بر سر اصول، شرایط مناسبی را برای برگزاری نشست وزیران نفت سه کشور در دو ماه آینده فراهم کنند. پیش‌بینی می‌شود معاونان وزیران ایران و هند، نشست‌های روزهای چهارشنبه و پنج‌شنبه آینده، پیش‌نویس اولیه سند توافق‌نامه سه‌جانبه‌ای را تهیه کنند که ساختار طرح، تعهد هر یک از سه کشور و توافق دولت‌های آنها، چگونگی تامین مالی طرح، زمان‌بندی اجرا، تامین امنیت، مبانی و ساختار قیمت، تعرفه‌ها و دیگر هزینه‌ها در آن پیش‌بینی خواهد شد. قرار است این سند در نخستین نشست سه‌جانبه وزیران نفت سه کشور در تهران، نهایی شود، هرچند مقام‌های رسمی هند در آخرین اظهارنظرهای خود اعلام کرده‌اند که نهایی کردن این سند، به حدود چهار تا شش ماه زمان نیاز دارد. یک مقام رسمی هند نیز همزمان با ورود هیئت ایرانی برای حضور در نشست‌های مشترک دو کشور درباره خط لوله صادرات گاز، علاقه‌مندی کشورش را به عملیاتی کردن این پروژه اعلام کرده و گفته است: فاصله زمانی چهار تا شش ماهی که برای نهایی کردن توافق‌نامه سه‌جانبه تعیین شده است، به تمدید نیاز نخواهد داشت و اجرای پروژه را در این مدت نهایی می‌کنیم.
به‌ نظر می‌رسد تفاوت دیدگاه هند با ایران و پاکستان درباره چگونگی اجرای پروژه خط لوله صادرات گاز، اصلی‌ترین موضوع گفت‌وگوهای دوجانبه میان سه کشور باشد؛ چنان ‌که «سوشیل چاندرا تری پاتی»، قائم‌مقام وزیر نفت و گاز طبیعی هند، پیش از این در گفت‌وگو با خبرنگار شانا اعلام کرد که هند در آغاز کار، علاقه‌ای به درگیر شدن در عملیات ساخت این خط لوله نداشت و بیشتر مایل بود گاز وارداتی خود را از ایران، در مرزهای هند و پاکستان دریافت کند. به گفته دکتر محمدهادی نژادحسینیان، معاون امور بین‌الملل وزیر نفت ایران، سه کشور در آغاز کار بر سر این‌که ایران گاز را در مرزهای هر یک از این کشورها به آنها تحویل دهد، به تفاهم رسیده بودند، ولی مقام‌های هند در میانه مذاکرات، خواستار تشکیل کنسرسیومی با حضور نمایندگان سه کشور شدند تا فعالیت‌های مربوط به اجرای پروژه و ساخت خط لوله را به‌عهده بگیرند. براساس پیشنهاد اولیه هند، چند شرکت بین‌المللی نیز در عملیات ساخت و بهره‌برداری از این خط لوله سهم خواهند داشت، ضمن آن‌که در فاینانس و تأمین مالی پروژه نیز مشارکت می‌کنند. کنسرسیوم مشابهی نیز برای فعالیت‌های عملیاتی پس از آغاز بهره‌برداری از خط لوله تشکیل خواهد شد تا گاز را از ایران تحویل بگیرد و آن را در مرزهای هر یک از این کشورها به آنها تحویل دهد، ولی در داخل کشورها نقشی برای فروش گاز به مصرف‌کننده‌نهایی نداشته باشد. «تری پاتی»، گسترده بودن فعالیت‌های مربوط به اجرای این پروژه 7 میلیارد دلاری را اصلی‌ترین دلیل ارائه این پیشنهاد اعلام کرده و معتقد است: شرکت‌های بین‌المللی زیادی برای اجرای این پروژه در دنیا وجود ندارند، حتی شرکت‌هایی که پول و منابع مالی لازم را برای اجرای چنین پروژه‌ای در اختیار داشته باشند و بتوانند تجهیزات فنی موردنیاز را فراهم کنند و کارهای مهندسی و ساختمانی مربوط به آن را انجام دهند، محدود هستند، پس باید مشارکت‌هایی با حضور شرکت‌هایی از سه کشور و شرکت‌های بین‌المللی تشکیل شود تا از اجرای پروژه مطمئن شویم. چنین علتی می‌تواند برای تشکیل چند کنسرسیوم و مشارکت شرکت‌های بین‌المللی در پروژه‌ ساخت خط لوله صادرات گاز ایران به هند از مسیر پاکستان کافی باشد، ولی باید به خاطر داشت، تحریم‌های اقتصادی و مشکلاتی که در سال‌های گذشته پیش‌روی سرمایه‌گذاران و برنامه‌ریزان ایران برای اجرای پروژه‌های کلان در سطح بین‌المللی بوده است، می‌تواند روند اجرای این پروژه را کند یا متوقف کند.
مهندس سیدمهدی میرمعزی، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، با بیان این‌که پیش از این دو شرکت مشاور را برای مطالعه و بررسی مسیر خط لوله صادرات گاز ایران به هند از طریق پاکستان به کار گرفته است، تصریح می‌کند: شرکت “BHP” به‌عنوان یکی از مشاوران ایران در این کار، مسیر خط لوله را در خشکی بررسی کرده و این بررسی‌ها حتی در خاک کشورهای هند و پاکستان نیز انجام شده است. یک شرکت مشاور دیگر نیز برای بررسی شرایط مسیر دریایی احتمالی این خط لوله به‌کار گرفته شد که نتیجه این بررسی‌ها مشخص شده است و منتظر نتیجه مطالعات هند و پاکستان برای تصمیم‌گیری‌نهایی در مورد پروژه صادرات گاز هستیم، اما مطالعات شرکت “BHP” نشان داده است بی‌میلی‌های برخی کشورها برای اجرای چنین پروژه‌ای، ممکن است مشکلات عمده‌ای را در روند عملیاتی کردن آن به‌دنبال داشته باشد؛ از این‌رو توصیه شده است که پروژه خط لوله صادرات گاز ایران به هند از مسیر پاکستان به سه بخش جدا از هم تقسیم شود و هر کشور، مسئولیت ساخت خط لوله را در خاک خود به عهده بگیرد. البته مهندس میرمعزی پیشنهادهایی را که برای صادرات گاز ایران به هند و پاکستان ارائه می شود، مانند ساخت دو خط لوله، تشکیل کنسرسیوم، استفاده از گاز در مسیر ساخت خط لوله برای تولید محصولات ثانویه و گمانه‌هایی را که درباره ظرفیت خط لوله و چگونگی دریافت و فروش گاز صادراتی ایران به این کشورها مطرح می‌شود، در حد طرح و ایده ارزیابی می‌کند که مطالعات مربوط به آنها باید به پایان برسد. وی معتقد است: تمام گزینه‌ها و پیشنهادهایی که برای صادرات گاز ایران به هند از مسیر پاکستان مطرح می‌شوند، باید از نظر اقتصادی بررسی شوند و هیچ‌کدام از کشورها به‌تنهایی نمی‌توانند درباره بخش‌های مختلف این پروژه تصمیم بگیرند، بلکه باید با تلفیق نتیجه بررسی‌های هر یک از سه طرف، تصمیم نهایی را به‌طور مشترک گرفت. مذاکره‌کنندگان پاکستانی در گفت‌وگوهای خود با مقامات ایران و هند نشان داده‌اند که نظر خاصی درباره چگونگی اجرای این پروژه ندارند. «احمد وقار»، معاون وزیر نفت پاکستان، همان‌گونه که در گفت‌وگوهای خود با هیئت ایران به این نتیجه رسید که بهتر است هر یک از سه کشور، اجرای هر بخش از پروژه را در خاک خود به‌عهده بگیرد، در دهلی‌نو و در کنار «تری پاتی» اعلام کرد که می‌توان کنسرسیوم‌هایی را برای واگذاری اجرای بخش‌های مختلف این پروژه تشکیل داد. این جهت‌گیری‌ها نشان می‌دهند که مقامات پاکستان پیش از هر چیز به‌دنبال نهایی کردن اجرای پروژه هستند تا بحث بر سر چگونگی اجرای آن و به‌نظر می‌رسد بار اصلی تصمیم‌گیری درباره مجریان احتمالی پروژه خط لوله صادرات گاز به‌عهده ایران و هند گذاشته شده باشد که مذاکرات دو روز آینده در دهلی‌نو می‌تواند بخشی از آن را کم کند.