ایده‌آلیسم آزادی

* دکتر قاسم پور! اهمیت تفکر فلسفی شیلر امروزه در کجاست؟ چرا امروز بعد از دویست سال هنوز شیلر در جامعه آلمان، دیگر جوامع و در میان اندیشمندان و رهروان راه انسان‌دوستی و آزادی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؟
** به نظر می‌رسد راز ماندگاری شیلر مثل هر متفکر بزرگ دیگری در قابلیت اقتباسی اندیشه‌ها و ایده‌های او برای پاسخگویی به نیازها و معضلات زندگی انسان‌ها در دوره‌های مختلف است. تأثیری که شیلر نه تنها به عنوان شاعر و درام نویس بلکه به عنوان شخصیتی محوری در سنت فلسفی ایده‌آلیسم آلمانی در دوره خود و بعد از آن برجا گذاشته است، از این قابلیت حکایت می‌کند. کافی است از تأثیر شیلر در شکل‌گیری اندیشه متفکرانی مثل شلینگ و هگل یاد کرد تا به اهمیت تاریخی جهان‌نگری شیلر پی برد. ایده‌هایی که شیلر در واکنش به نیازهای عصر خود مطرح کرده است، از چنان عمق تأملی و غنای معنایی برخوردارند که امکان الهام گرفتن از آنها برای درک معضلات زندگی انسان امروز هم وجود دارد. شیلر در جایی از هنرمند می‌خواهد که در عصر خود زندگی کند، اما برده عصر خود نباشد. به نظر می‌رسد که او خود تحقق چنین شیوه بودنی است.
* آیا می‌توان گفت جهان‌نگری ایده آلیستی شیلر پلی فلسفی بین کانت و هگل است؟
** شیلر تحت تأثیر فلسفه کانت نظریه‌پردازی می‌کند و کانت برای توسعه جهان‌بینی فلسفی او اهمیتی تعیین کننده دارد. البته این پیروی شیلر از کانت یک دنباله‌روی انفعالی نیست بلکه اقتباسی انتقادی است که افق‌های تأملی جدیدی را باز می‌کند و به نظر هگل باعث فراتر رفتن شیلر از کانت و توسعه ‌اندیشه فلسفی او می‌شود. بنابراین اگرچه شیلر را می‌توان به عنوان پلی فلسفی میان کانت و هگل تعبیر کرد ولی این موضوع به معنای نفی اصالت اندیشه او نیست. انتقاد شیلر به زیبایی شناسی و تئوری اخلاق کانت و پایه‌گذاری نظریه‌های متفاوتی در این زمینه‌ها، از استقلال فلسفی اندیشه شیلر حکایت می‌کنند.
* هر جا که از شیلر نام برده می‌شود، بلافاصله واژه آزادی به چشم می‌خورد. او زیبایی را تبلور آزادی می‌خواند و در نامه‌هایی درباره زیبایی می‌نویسد، آزاد باش و آزادی دیگران را حفظ کن. این واژه و در مجموع موضوع آزادی چه جایگاهی در اندیشه شیلر دارد؟
** با نگاهی عمومی به آثار فلسفی و ادبی شیلر می‌توان گفت موضوع آزادی، هسته ثابت تعمقات شیلر را تشکیل می‌دهد که در افق‌های تأملی متفاوت فردی وجودی، اخلاقی و سیاسی اجتماعی مورد بحث و تأکید قرار می‌گیرد. شیلر ایده آزادی را که جزء تفکیک‌ناپذیر اندیشه انسان‌دوستانه اوست، در نوشته‌های تئوریک خود توجیه نظری کرده است و در آثار ادبی خویش به بیان شاعرانه و دراماتیک آن می‌پردازد. همین انساندوستی بیکران و جهان میهنانه شیلر است که تبلیغات اقتصادی، اجتماعی‌– سیاسی و یا نژادی را نفی می‌کند و خواستار همبستگی جهانی انسان‌ها بر مبنای آزادی، احترام و برابری می‌شود. بی دلیل نیست که بتهوون «قصیده شادمانی» شیلر را که ستایش این پیوند کیهانی انسان با جهان طبیعی و اجتماعی اوست، برای بیان دیدگاه مشابه خود انتخاب می‌کند.
*شیلر یک منتقد فرهنگی هم هست. هسته اصلی انتقاد فرهنگی شیلر در کجاست؟
** برای درک متناسب این موضوع شاید بد نباشد به نظریه تاریخ شیلر اشاره کنیم. شیلر دارای یک نظریه سه مرحله‌ای درباره تاریخ است. مرحله اول، مرحله وحدت انسان با جهان و ارتباط هارمونیک نیروهای درونی انسان است. ضرورت پیشرفت اما ایجاب می‌کند که مرحله پشت سر گذاشته شود. این مرحله دوم پیشرفت فرهنگی، اما به بهای از دست رفتن آن وحدت و هارمونی اولیه، هم در درون انسان و هم میان انسان و جهان حاصل می‌شود. پیشرفت تاریخی – فرهنگی اگر چه به نظر شیلر ضروری است و دستارودهایی دارد ولی آسیب‌هایی را نیز ایجاد کرده است و باعث گسیختگی درونی انسان و از دست رفتن ارتباط هارمونیک او با جهان می‌شود. شیلر در متن این تئوری فرهنگ و آسیب‌شناسی آن، انتقادی شدید به اصول حاکم بر زندگی انسان‌های عصر خود وارد می‌کند و فرهنگ معاصر خویش را مورد تحلیلی تیزبینانه قرار می‌دهد. از خود بیگانگی، عملکردگرایی، خودمحوری و فایده‌گرایی از جمله اصولی هستند که حاکمیت آنها بر زندگی انسان عصر جدید، به نظر شیلر، از بحران عمومی زندگی این دوره حکایت می‌کند؛ بحرانی که غلبه بر آن را شیلر به عنوان یک ضرورت در مرکز برنامه فلسفی – هنری خود قرار می‌دهد. به نظر شیلر این وضعیت نابهنجار تاریخی باید از طریق فرهنگ و به طور معین از طریق هنر در یک مرحله فراتر تاریخی از میان برداشته شود. تئوری زیبایی شناسی شیلر واکنشی است به این بحران فرهنگی – اجتماعی و برنامه آن دستیابی به وضعیتی تاریخی است که شاخصه‌های آن ارتباط آزادانه و صلح‌آمیز میان نیروهای روحی – روانی انسان از یکسو و میان انسان و جهان از سوی دیگر است. به همین دلیل باید گفت تئوری زیبایی شناسی شیلر که مجموعه‌ای است از فلسفه تاریخ، تئوری فرهنگ و انسان‌شناسی، در نهایت یک تئوری تحول اجتماعی است که در آن تربیت زیبایی شناختی انسان از طریق هنر نقش محوری را ایفا می‌کند.
* آیا برون رفت از شرایط بحرانی که شیلر از آن نام می‌برد، از دیدگاه او با تغییر فرد انجام می‌گیرد یا جامعه باید تغییر کند؟
** شیلر تیپ خاصی از نظریه‌های مربوط به تحولات اجتماعی را مطرح می‌کند که در آن تحولات اجتماعی در نهایت نتیجه تغییر افراد هستند. باید به این نکته اشاره کرد که پدیده انقلاب فرانسه و عواقب مأیوس کننده آن در پیدایش این نظریه نزد شیلر تأثیر بسزایی داشته است، به طوری که وی با استناد انتقادی به آن، راه‌های خشونت آمیز را به عنوان امکان تحولات مثبت اجتماعی نفی می‌کند. به نظر شیلر، تحول واقعی یک جامعه از طیف انسان‌هایی ممکن است که خود قبلا متحول شده باشند. به همین دلیل است که شیلر ایده تربیت انسان را از طریق هنر به عنوان امکان تغییر فرد و در نهایت تحول تدریجی اجتماعی مطرح می‌کند. شیلر با نگاهی آرمانگرا جامعه‌ای ایده‌آلی را که آن را «جامعه زیبا» و یا «قلمرو ذوق» می‌نامد، توصیف می‌کند. این جامعه ایده‌آل از طریق تربیت زیبایی شناختی افراد به وجود می‌آید و در آن، آزادی، برابری و حفظ حرمت انسان‌ها و همه پدیده‌ها، اصول سامان‌دهنده روابط اجتماعی است.
* اهمیت تفکر فلسفی شیلر در جوامع دیگر، از جمله ایران، چگونه است؟
** اهمیت ایده‌های شیلر برای انسان‌ها، آثار او را به بخشی جدایی‌ناپذیر از شعور جمعی – جهانی تبدیل کرده است. جامعه جهانی امروزه درگیر معضلاتی است که شیلر آنها را به طرزی پیشگویانه بررسی و علت‌یابی کرده و برای غلبه بر آنها پیشنهادهایی ارائه داده است. اگر چه برخی از پیش‌فرض‌های اندیشه شیلر به علت مقتضیات تغییر یافته زندگی امروز انسان‌ها اهمیت مشروط پیدا کرده‌اند ولی چیزی از اعتبار ایده‌ها و انگیزه‌های مبنایی در جهان‌نگری او کاسته نشده است. قطع نظر از این که نظریات فلسفی و ادبی شیلر اهمیتی کلاسیک دارند و بنابراین امروز هم برای درک معضلات مربوط به این عرصه‌ها در متون مختلف فرهنگی از کیفیتی روشنگرانه برخوردارند، شیلر می‌تواند به خصوص به عنوان یک تحلیلگر و منتقد مهم در وضعیت زندگی انسان‌ها در عصر مدرن، تاثیرگذار باشد. تاملات انتقادی او درباره توسعه فرهنگی و شیوه‌های مختلف تحول اجتماعی، بررسی شرایط تاریخی – فرهنگی دوران جدید و تحلیل دستاوردها، تعارضات و همین طور گرایش‌های آسیب‌زای آن که امروزه در عصر «جانی شدن» به اوج تأثیر خود رسیده‌اند، می‌توانند در کنار تعمقات او درباره توسعه یک فرهنگ گفت‌وگویی و انسان‌دوستانه برای جامعه جهانی و جوامع مختلف با توجه به مقتضیات فرهنگی اجتماعی خاص آنها به گونه‌های متفاوتی الهام بخش باشند. می‌توان گفت ایده‌های شیلر هنوز هم ضرورت‌های جهان امروزند و تا زمانی که جهان به آزادی، عدالت، صلح و نوع دوستی نیاز داشته باشد، به ‌اندیشمندانی همچون شیلر هم نیاز خواهد بود.