حقوق بین‌الملل بشردوستانه چیست؟

حقوق بین‌الملل بشردوستانه یکی از شاخه‌های اصلی حقوق بین‌الملل عمومی است. این حقوق مشتمل بر قواعدی است که هدف آن، یکی حمایت از افرادی است که در زمان جنگ در مخاصمه شرکت نکرده یا آن را ترک کرده‌اند و دیگر، محدود کردن روشها و وسایلی است که در جنگ به کار گرفته می‌‌شوند.
به بیان روشن‌تر، منظور کمیته بین‌الملل صلیب سرخ (ICRC) از حقوق بین‌الملل بشردوستانه قابل اجرا در زمان جنگ، قواعد بین‌الملل عرفی یا قراردادی‌ای است که به صورتی خاص، قصد دارند مشکلات بشردوستانه‌ای را که مستقیماً از درگیر‌ی‌های مسلحانه (اعم از داخلی یا بین‌الملل) ناشی می‌شوند حل و فصل کنند؛‌ زیرا این قواعد به دلایل بشر‌دوستانه حق دو طرف درگیر را در استفاده از روشها یا وسایل جنگی محدود می‌کنند و از مال و جان افرادی که تحت تاثیر جنگ قرار گرفته‌اند،‌ یا احتمال دارد تحت تاثیر آن قرار بگیرند، حمایت می‌کنند.
قواعد اساسی
ـ اشخاصی که دیگر نمی‌توانند یا نمی‌خواهند به مشارکت در درگیری ادامه دهند، این حق را دارند که از حیات و تمامیت جسمی و ذهنی‌شان حمایت شود. چنین اشخاصی باید در هر شرایطی حمایت شوند و بدون هیچ گونه تبعیض، به شکلی انسانی با آنها رفتار شود.
ـ کشتن و زخمی کردن دشمنی که در حین جنگ تسلیم شده یا سلاح بر زمین گذاشته ممنوع است.
ـ مجروحان و بیماران باید جمع‌آوری شوند و طرفی که آنها را در اختیار دارد باید از آنها مراقبت کند.
ـ تاسیسات، پرسنل، تجهیزات پزشکی و وسایل حمل و نقل آسیب‌دیدگان باید از قوانین جنگ معاف و مستثنی شوند.
ـ علامت‌های صلیب سرخ و هلال احمر روی زمینه سفید، علامت‌هایی‌اند که از چنین اشخاص و اموالی حمایت می‌کنند و باید به آنها احترام گذاشته شود.
ـ نظامیان و شهروندان اسیر شده این حق را دارند که از حیات، حیثیت، حقوق شخصی و سیاسی و مذهبی و دیگر عقایدشان حمایت شود. در برابر هرگونه عمل خشونت‌بار یا تلاقی‌جویانه باید از آنها دفاع شود. آنها حق دارند با افراد خانواده در تماس باشند و از آنها کمک دریافت کنند.
ـ هر کسی باید از ضمانت‌های اساسی قضایی بهره‌مند شود و هیچ کس نباید به خاطر عملی که مرتکب نشده مسئول شناخته شود. هیچ کس نباید مورد شکنجه جسمی یا روانی یا مجازات‌های ظالمانه یا مجازات‌های خفت‌بار جسمی یا رفتارهای مشابه قرار گیرد.
ـ 2 طرف درگیر و نیروهای مسلح آنها، در انتخاب روشها و وسایل جنگی اختیار نامحدود ندارند. استفاده از سلاحها یا روشهای جنگی‌ای که احتمال دارد خسارات غیر ضروری یا رنج زیاد ایجاد کنند ممنوع است.
ـ 2 طرف درگیر به منظور مستثنی کردن اموال و افراد غیر نظامی، همواره باید میان جمعیت غیر نظامیان و نظامیان تمایز قائل شوند. نباید به جمعیت غیر نظامی (فردی یا جمعی) حمله شود و حملات تنها باید به اهداف نظامی باشد.
منشاء حقوق بشردوستانه
باید به این سوال پاسخ دهیم که قبل از ظهور حقوق بشردوستانه معاصر، چه حقوقی بر مخاصمات مسلحانه حکومت می‌کرد؟
نخست، قواعد تدوین نشده‌ای وجود داشت که درگیری‌های مسلحانه را تنظیم می‌کرد، سپس، معاهدات دو جانبه‌ای میان طرفهای جنگ پدیده‌ آمد که جزییات و تفاصیل مختلفی داشتند. گاه متخاصمین بعد از این که جنگ پایان می‌یافت این معاهدات را تصویب می‌کردند. همچنین، مقرراتی وجود داشت که دولتها برای سربازان خود وضع می‌کردند. به این ترتیب، حقوقی که آن زمان درگیری‌های مسلحانه محترم شمرده می‌شد محدود به زمان و مکانی بود که یک نبرد یا درگیری خاص در آن روی می‌داد و به حسب زمان، مکان، اخلاقیات و تمدنها متفاوت بود.
منادی معاصر
2 نفر در ایجاد حقوق بشردوستانه معاصر نقش اساسی داشتند: هنری دو نان و گیوم هنری دوفور.‌ دو نان در کتاب خاطرات جنگ سولفرینو که در سال 1864م منتشر شد این اندیشه را مطرح کرد و ژنرال دوفور به اتکای تجربیات شخصی خود از جنگ برای ارائه حمایت‌های اخلاقی بویژه به وسیله ریاست کنفرانس دیپلماتیک 1864م هیچ فرصتی را از دست نداد.
دونان می‌گوید: آیا بهتر نیست از برخی موقعیت‌های خاص، مثلا زمانی که فرماندهان نظامی با ملیت‌های مختلف با هم دیدار می‌کنند، برای تنظیم برخی اصول بین‌الملل مقدس و تخطی‌ناپذیر استفاده شود و منشوری به تصویب برسد که مبنای عمل جمعیت‌ها در کار امداد و یاری رساندن به مجروحان در کشورهای مختلف اروپا باشد؟ دو‌فور خطاب به دونان می‌گوید: ما باید با شنیدن گزارش‌هایی که مانند گزارش شما روشن و واضح است، بفهمیم که افتخار رنجها و اشکهایی که میدان جنگ ایجاد می‌کند چقدر است.
دولت سوئیس، به تحریک 5 عضو پایه‌گذار کمیته بین‌الملل صلیب سرخ، کنفرانس دیپلماتیک سال 1864م را برگزار کرد که در آن، نمایندگان 16 دولت حضور یافتند و برای بهبود شرایط مجروحان در میدان‌های جنگ، کنوانسیون ژنو تصویب کردند.
کنوانسیون ژنو در سال 1864م، حقوق بشردوستانه معاصر را پایه‌ گذارد. این کنوانسیون، ‌که در بردارنده قواعدی مدون و دایمی درباره قلمرو جهانی حمایت از قربانیان جنگهاست، دارای خصوصیات زیر است:
ـ طبیعت چند جانبه آن که به روی همه کشورها باز است.
ـ تعهد به گسترش مراقبت، بدون تبعیض میان پرسنل نظامی بیمار و مجروح.
ـ نشان‌گذاری پرسنل،‌ ادوات حمل و نقل و تجهیزات پزشکی با علامت صلیب سرخ بر زمینه سفید و احترام به آن.