اجلاس خزر در تهران؛ همگرایی یا واگرایی؟

دبیر سرویس بین‌الملل

هفته گذشته اجلاس 5 کشور ساحلی دریای خزر برای مشخص کردن رژیم حقوقی دریای خزر با حضور رؤسای جمهور این کشورها در تهران تشکیل شد. این نشست فرصتی بود تا کشورهای ساحلی ضمن تاکید بر استقلال خود پای بیگانگان را برای حضور در این منطقه استراتژیک قطع نمایند. رژیم حقوقی دریای خزر قبلا بین ایران و شوروی سابق مطرح بود که با فروپاشی شوروی سابق و تقسیم آن به 5 کشور در سهم ایران از دریای خزر مباحثی مطرح گردید.

 اضمحلال اتحاد جماهیر شوروی در دسامبر 1991 کشورهای حاشیه دریای خزر را از دو کشور به 5 کشور رساند. ورود بازیگران جدید در نقش دولتهای مستقل دریای خزر را به عرصه اولین اختلاف میان کشورهای ساحلی این دریا تبدیل کرد. بحث بر سر این که سهم هر یک از این کشورها از منابع زیر بستر و رو بستر این دریا چقدر است و چگونه باید تقسیم شود به زودی از عرصه دیپلماتیک فراتر رفت و به عرصه مطبوعات و رسانه‌های صوتی و تصویری نیز کشیده شد طرح مسأله دریای خزر در چنین چشم‌اندازی به این قرار بود:

ایران در زمان حیات اتحاد جماهیر شوروی از 50 درصد دریای خزر سهم می‌برد اما اکنون با توجه به تغییر جغرافیای سیاسی حوزه این دریا برخی کشورهای جدیدالتاسیس خواهان القاء قراردادهای 1940 و 1921 در این مورد بودند در عین حال براساس اصل جانشینی کشورها مرزهای جغرافیایی تغییر نیافته بود و به همین دلیل ایران همچنان می‌توانست بر سهم 50 درصدی خود اصرار ورزد در برخوردی منعطف‌تر ایران بر تقسیم مساوی دریا میان پنج کشور ساحلی اصرار ورزید و سهم 20 درصدی را طلب کرد اما کشورهای ساحلی خاصه روسیه، قزاقستان و جمهوری آذربایجان نظام حقوقی جدیدی را برای این دریا پیشنهاد می‌کردند که براساس آن سهمی کمتر از 13 درصد به ایران تعلق می‌گرفت این اختلاف به رایزنی‌ها و تحرکات مختلفی انجامید برخی از کشورهای ساحلی به توافق‌های دو جانبه روی آوردند اجلاس عشق‌آباد بدون نتایج روشن پایان یافت و روسیه در همان زمان به برگزاری رزمایش نظامی در دریای خزر دست زد از این پس دوباره موضوع خزر از چشم‌انداز رسانه‌های گروهی خارج شد و تحولات عراق و اشغال آن کشور موضوع عمده‌ای شد که توجه رسانه‌های گروهی را به خود معطوف داشت.

اکنون با توجه به تهدیداتی که از جانب آمریکا متوجه کشورهای ساحلی منطقه و خاصه روسیه و ایران شده است لازم است با توجه به این تهدیدات که هم مسکو و هم تهران را احاطه کرده است ایران و روسیه در جهت حصول توافق جمعی بکوشند و تصمیمی را که مطابق با منافع همه کشورهاست اتخاذ نمایند و تنها از منظر و دیدگاه و منافع یک کشور یا چند کشور به این موضوع نپردازند و با توافق و تعیین رژیم حقوقی و بستن این پرونده دشمنان خود بویژه آمریکایی‌ها که مترصد شکاف میان ایران و روسیه و از سویی شکاف میان کلیه کشورهای ساحلی خزر هستند مایوس نمایند. روس‌ها و کشورهای ساحلی باید بدانند که همسایگان همواره در غم و شادی یکدیگر شریک هستند و نباید منافع درازمدت و دوستی همیشگی آنان تحت‌الشعاع زیاده‌خواهی و یا سهم‌خواهی‌های دروغین و غیر واقعی قرار گیرد.

همسویی کشورهای دوست و همسایه منافع درازمدت و ماندگاری خواهد داشت تا نزدیکی به کشور و یا کشورهایی که تنها برای منافع کوتاه‌مدت خود و برای استفاده ابزاری و فشار به کشورهای ساحلی می‌خواهند به اهداف خود نایل گردند.

با توجه به اتفاقات اخیر در منطقه و تهدیدات آمریکا آقای پوتین با بهره‌گیری از زمینه‌های مساعدی که در منطقه دارد از جمله ارتباط نزدیک با نخبگان سیاسی و از همه مهمتر رهبران جمهوری‌های استقلال‌یافته شوروی سابق با یک سیاست دقیق و حساب شده می‌تواند در جلوگیری از نفوذ قدرت‌های خارجی و خاصه آمریکا به این منطقه حساس ایفای نقش نماید و در جلوگیری از نفوذ و حضور قدرتهای بیگانه از جمله آمریکا و اسرائیل در منطقه عزم و اراده مستقل خود را به نمایش بگذارد و پیام روشن دیگری از ایستادگی و مقاومت و استقلال خود را بروز و ظهور دهد.