درباره دموکراسی (بخش پایانی)

دکتر عبدالحسن نوریان
استواری یک نظام سیاسی دستخوش نوسازی به توانایی احزاب سیاسی آن بستگی دارد و یک حزب نیز به نوبه خود در صورتی توانا است که از پشتیبانی نهادمند توده ها برخوردار باشد. توانایی حزب منعکس کننده پهنه پشتیبانی توده یی و سطح نهادمندی آن است. کشورهای دستخوش نوسازی که به سطوح بالایی از استواری سیاسی بالفعل دست یافته اند دست کم یک حزب سیاسی نیرومند داشته اند از جمله حزب کنگره در هندوستان.18
و آنچه به ماهیت احزاب در فرآیند شکل گیری قدرت اهمیت و حساسیت بیشتری می بخشد موضوع رقابت است، موضوعی که می تواند در متن خود عدالت را برای همگان فراهم کند. نخستین معیار دموکراسی رعایت عدل و برابری است در اخذ آرا بین احزاب سیاسی یا حداقل اذیت و آزار یا محدودیت از سوی حکومت نسبت به گروه های مخالف.19
احزاب که در واقع از تجلیات مدرنیته و نیز از الزامات دموکراسی هستند در مراحل بعدی خود به عنوان مکانیسمی تعیین کننده به دموکراسی خدمت خواهد کرد. پتانسیل احزاب در واقع به جذب قدرت نخبگان و آحاد جامعه بستگی دارد و در این عرصه رقابت، احزابی تواناتر و تاثیرگذار تر خواهند بود که بتوانند فرمول علمی و عملی با در نظر گرفتن تمام ضرورت ها و مقتضیات زمان را برای اداره جامعه در نظر بگیرد. موریس دو ورژه اندیشمند شهیر فرانسوی در کتاب اصول علم سیاست خود احزاب را چنین تعریف می کند. احزاب ترجمان نیروهای اجتماعی هستند و ممکن نیست در اثر یک تصمیم قانونی ساده به وجود بیایند.20
ساموئل هانتینگتون معتقد است تحقق استواری سیاسی در جوامع جهان سوم در گرو رشد نهادهای سیاسی و افزایش مشارکت سیاسی مردم از طریق احزاب واقعی است و جوامع در حال نوسازی به منظور تعادل و هماهنگی بیشتر باید از توان جذب نیروهای اجتماعی به درون نظام سیاسی برای پیشبرد و تطبیق هر چه بیشتر برخوردار باشند.
به نظر لئوناردو دو مورلینو تحکیم دموکراسی دو بعد دارد؛ یکم مشروعیت یابی دموکراسی در مقابل ایدئولوژی های دیگر، دوم سازمان یابی احزاب دموکراتیک، به عبارت دیگر مشروعیت یابی رابطه یی از بالا به پایین است که در آن احزاب دموکراتیک به گروه های ذی نفع در جامعه سازمان می بخشند.21
همان طوری که گفتیم کارکرد احزاب واقعی چندمنظوره است، هم با جذب مشارکت آحاد مردم و نخبگان جامعه به مشروعیت هر چه بیشتر حکومت کمک می کنند وهم اینکه از افزایش کمی و کیفی لایه های ناراضی جامعه نسبت به حکومت از طریق بها دادن به رای مردم جلوگیری می کند. الزامات دموکراسی و احزاب در جامعه از آنچنان به هم پیوستگی و انسجامی برخوردار است که داستان این دو را به داستان مرغ و تخم مرغ تشبیه کرده اند که کدام یک زودتر شکل گرفته اند و بانی و عامل دیگری بوده اند.
در عصر جهانی شدن ما شاهد عمومی شدن بحث دموکراسی و آزادی های مدنی هستیم. اما از طرف دیگر دموکراسی کمی یا انتخاباتی بدون پشتوانه حزب و نهادهای سیاسی بیشتر مرسوم شده است. در واقع دموکراسی بدون تحزب و در شرایطی که بخش خصوصی وجود نداشته باشد امکان ظهور و بسط پیدا نخواهد کرد.22
دموکراسی با وجود اینکه مخالفان و منتقدان بسیار جدی نیز دارد اما در نهایت سعی دارد به این اصل مهم برسد و پاسخ این همه بدبینی ها را که در دکترین، فکر و اندیشه صاحبنظران و علمای علم سیاست نسبت به انسان مطرح می کنند، بدهد، که انسان این همه مستحق نگاه بدبینانه و تجاوز گری و گرگ صفتی نیست و می تواند مصالح خود را از طریق خرد جمعی و فرمول عقلی کشف کند و برای خود و همنوعانش منشاء خیر و برکت و تعالی و ترقی و بالندگی باشد تا جایی که خداوند در خلقت بشر با خشنودی در قرآن کریم در سوره المومنون می فرماید:
«فَتَبارک‌الله اَحسَنُ الخالِقین»
دموکراسی معتقد است انسان ذاتاً تجاوزگر نیست زیرا اگر نگاه ما به انسان نگاهی باشد که اساساً انسان را ظالم و تجاوزگر بدانیم در آن صورت نوع حکومتی که علی القاعده ایجاد خواهد کرد، حکومتی خواهد بود مقتدر که شأن نزول آن یا علت به وجود آمدنش کنترل انسان و جامعه است. به عبارت دیگر ذات حکومت یا رسالت آن می شود زندانبان و جامعه هم می شود یک زندان بزرگ و نقش حکومت می شود نقش زندانبان به منظور کنترل انسان های قوی تر و جلوگیری از تجاوز آنان به انسان های ضعیف تر.23
در واقع نگاه شر مطلق به بشر توجیه کننده حکومت مطلقه و مشت آهنین برای تضمین ثبات و امنیت جامعه از سوی منتقدین دموکراسی می تواند مورد توجه قرار گیرد.
این در حالی است که ثبات و امنیت واقعی و بلند مدت در کشورهای برخوردار از نظام های دموکراسی به مراتب بیشتر از نظام های مطلقه و دیکتاتوری است، به طوری که در واقع سکوت قبرستانی و آتش زیر خاکستر نمی تواند تضمین کننده ثبات و امنیت و رفاه همیشگی برای ملت های این جوامع باشد. در حالی که دموکراسی هم گردش نخبگان را در جامعه تضمین می کند و هم این گردش نخبگان به دلیل سنت های ماندگار مدنی و وفاداری آحاد جامعه به قوانین و حدود قانونی خویش در جامعه تزلزل و بی ثباتی پیش نخواهد آورد.
ارسطو معتقد است که فرمانروایان نباید ابدی باشند و هیچ توجیه و دستاویز خدایی، مذهبی، اعتقادی و موروثی برای اینکه یک فرمانروا همیشه یا حتی برای مدت بیشتر از حد مقرر بر سر قدرت بماند نباید داشته باشیم، پایه یی ترین ویژگی دموکراسی آتنی ارسطو عوض شدن رهبران عالی با رای مردم با هر فضیلتی که دارند.24
هیچ نظام سیاسی در جهان جاویدان نبوده و نیست و کارایی همه نظام های سیاسی حد و مرزی دارد و حاکمیت نمی تواند همیشه و همه تصمیماتش را به اجرا گذارد. و لذا به جهت پیدا کردن راهکارهای منطقی ادامه حکومت بایستی از مکانیسم هایی بهره برد که بتواند استمرار معقول و متعادل حکومت را تا حدودی تضمین کند.
تجربه نشان داده است که عامل فشار و خشونت به تنهایی نمی تواند درجه کارایی نظام سیاسی را بالا ببرد و مشروعیت پدید آورد بلکه اگر دولت ها با قاطعیت در جهت ایفای وظایف بنیادی خود عمل کنند حاکمیت شان می تواند مورد پذیرش همگان یا دست کم بیشترین شهروندان باشد، در چنین موقعیت، نظام سیاسی و حاکمیت دولت به دیده همگان مشروع و بر حق است.25
ساموئل هانتینگتون معتقد است اگر حکومت های جهان سوم امنیت را حتی با قدرت مطلقه در جامعه خود تامین کنند به دلیل عدم ظرفیت سازی و نهادسازی در ساختار سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در چنین جوامعی نمی توان انتظار ثبات و کارآمدی و امنیت را برای بلندمدت داشت. و لذا از دیدگاه این دانشمند معروف امریکایی با چنین شرایطی جوامع فاقد دولت های با ثبات و کارآمد همان جوامعی هستند که در آنها بین مردم اعتماد متقابل وجود ندارد. وی در توصیف این جوامع می گوید؛ فرهنگ سیاسی دارند سرشار از بد گمانی، حسادت، دشمنی پنهان یا آشکار مردم با یکدیگر یا با هر کسی که عضو خانواده و قبیله نیست. توان ایجاد سازمان های پیچیده و نهاد سازی نشانه یی از توانایی ایجاد توسعه و تحول در جامعه است.
البته به دموکراسی ایرادات جدی هم وارد می کنند از جمله اینکه دنیای غرب با وجود ادعای دموکراسی و رفاه و جامعه مدنی، خود عامل دو جنگ خانمان سوز جهانی در قرن بیستم بوده است و تمام سلاح های مخرب بدون استثنا متعلق به غرب مدعی دموکراسی یا سایر پسرعموهایشان است که نتیجه این سیاست ها چیزی جز ایجاد ترس و وحشت همیشگی و تصوری مبهم و غیرشفاف از آینده برای بشریت نیست. به طوری که علاوه بر تلفات وحشتناک انسانی در سطح جهان که بیشتر به واسطه برخورداری از همین سلاح های مدرن و در عین حال مخرب هست ارقام هزینه های نظامی آنچنان سرسام آور است که با 100درصد آن همه امراض بشری و نیز بی سوادی در جهان ریشه کن می شود.
در سال 1971 هزینه های نظامی کل جهان 379 میلیارد دلار بود که این رقم در سال 1980 به 564 میلیارد دلار و در سال 1985 به 663 میلیارد دلار افزایش یافته است که از این رقم تنها پیمان ناتو رقمی معادل 327 میلیارد دلار یعنی حدود نیمی از مخارج کل جهان را صرف کرده است. طبق تخمین موسسه سیپری که مطمئن ترین موسسه تحقیقاتی بین المللی است هزینه های نظامی جهان در سال 1984 تا 1986 سالانه رقمی بین 700 تا 800 میلیارد دلار را شامل است.26
این انتقادات به بخش نظامی گری و هزینه های کهکشانی غرب در حوزه سلاح های مخرب است که در سایر حوزه ها نیز انتقادات به دموکراسی و مدعیان دموکراسی وجود دارد. همان طوری که قبلاً توضیح دادیم تعریف افلاطون از دموکراسی با شاخصه هایی چون مشارکت آحاد افراد جامعه، وجود احزاب نیرومند و نیز گردن گذاردن همگان به رای مردم و رأی اکثریت تا حدود زیادی متفاوت تر است.
ایرادات افلاطون در اصل به دموکراسی مستقیم است که چنین مطرح می کند.
ایراد نخست افلاطون به دموکراسی مستقیم آن است که سرنوشت جامعه را بازیچه هوس توده مردم می کند و توده مردم به عقیده او در امور سیاسی از داوری درست ناتوانند زیرا در زمینه های مهم زندگی اجتماعی چون سیاست خارجی و اقتصادی تجربه ندارند و اغلب مبنای داوری شان عاطفه و تعصبات است. ایراد دوم که می گوید رئیسان حکومت همگی از نیکان نیستند و چون برای تامین بقای محبوبیت یا مقام یا درآمد خود همیشه نیازمند پشتیبانی مردم هستند پیوسته در جهت کسب راه های پشتیبانی توده ها و خرسند کردن آنان با پرهیز از باز گفتن حقایق تلخ و تداوم آگاهی به آنان هستند.
ایراد سوم افلاطون مربوط به آزادی است که آن را جوهره دموکراسی می داند، به نظر او آزادی با فراهم کردن مجال تظاهر عقیده ها و ذوق های گوناگون و کنش و واکنش به دموکراسی تنوعی ایجاد می کند، اما در عوض یگانگی اجتماعی را به خطر می اندازد و با سست شدن شیرازه زندگی جمعی نفاق و ستیزه رو به فزونی گیرد و کشمکش توانگران و تهیدستان منجر به مبارزه طبقاتی می شود.27